Aşı yarışı: Öncüler ve geriden gelenler

Aralık 2019’da ilk koronavirüs vakasının tespit edilmesinden bu yana devasa ilaç şirketleri ve henüz adı sanı duyulmamış biyoteknoloji şirketleri bazen el ele, bazen ise rakip olarak salgının yayılmasını durduracak etkili bir aşı geliştirmek için benzeri görülmemiş bir yarışa girişti. Dünya Sağlık Örgütü’nün (DSÖ) verilerine göre şu anda bir dizi farklı teknikle geliştirme çalışmalarına devam eden 300’den fazla aşı adayı var. Bu aşı adaylarından 64 tanesi, klinik çalışmaların birinci ve ikinci aşamasındayken 19 tanesi ise üçüncü aşamaya geçerek büyük ölçekte etkinlik testleri yapmaya başladı. Hâlihazırda erken ve sınırlı kullanım onayı alan 6 tane şirket var. Aşı yarışında altın, gümüş ve bronz madalyaların sahibi olan Pfizer-BioNTeh, Moderna ve AstraZeneca ise çeşitli ülkelerin otoritelerinden acil kullanım onayı alarak aşılama çalışmalarına başladı.

• Pfizer-BioNTech: Almanya merkezli biyoteknoloji şirketi BioNTech’in ocak ayında “Işık hızı projesi” adını vererek başlattığı aşı çalışmaları, mart ayında Pfizer’ın da sürece dahil olmasıyla hız kazandı. Erken yola çıkan Pfizer-BioNTech ortaklığı, 18 Kasım’da altı ülkede 45 bin 500 kişi üzerinde test ettikleri Covid-19 aşısının %90’ın üzerinde etkili olduğunu duyurarak aşı yarışında ipi göğüsledi. İlk onayı 1 Aralık’ta Birleşik Krallık’tan alan aşı, 12 Aralık’ta ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 22 Aralık’ta ise Avrupa İlaç Ajansı tarafından onaylandı. Aşı geliştirme yarışının galibi, yeni yılın ilk gününde ise DSÖ’den acil kullanım onayı alan ilk Covid-19 aşısı olarak onay yarışında da ipi göğüsledi.
  
  
  • 💉 Aşı türü: Pfizer-BioNTech ortaklığında geliştirilen aşı, hücrelerde virüse karşı bağışıklık sistemini geliştirmek için protein oluşturma temeline dayanan mRNA teknolojisini kullanıyor. Aşının üç hafta arayla iki doz şeklinde alınması gerekiyor.
     
  • ❄️ Depolama: -80 santigrat derecede muhafaza edilmesi gereken aşı, teslimat için dondurucudan çıkarıldıktan sonra 6 saate kadar 2 ila 8 santigrat derecede nakledilebiliyor ve normal bir buzdolabında 5 gün dayanabiliyor.
     
  • 🚚 Üretim ve dağıtım: Almanya, Belçika ve ABD’de üretim süreçlerine devam eden Pfizer ve BioNTech, 2021’in sonuna kadar 1,3 milyar doz aşıyı piyasaya sürmeyi hedefliyor. Aşının ilk dozları; ABD, Birleşik Krallık, AB ve Japonya’da kullanılmaya başlanırken Fosun Pharma ile iş birliği yapan BioNTech’in Çin’e de 100 milyon doz aşı tedarik etmesi bekleniyor. Türkiye ise geçen hafta Pfizer- BioNTech ortaklığı ile 550 bin dozluk anlaşma imzaladığını açıkladı.
     
• Moderna: En başından beri yarışı önde götürdüğü düşünülen ABD merkezli biyoteknoloji şirketi Moderna, 30 Kasım’da aşıyla ilgili üçüncü faz klinik sonuçlarının %94,1 etkili olduğunu duyurdu. 19 Aralık’ta ABD’den, 23 Aralık’ta da Kanada’dan onay alan şirketin 6 Ocak’ta ise Avrupa İlaç Ajansı’ndan onay alması bekleniyor.
  
  
  • 💉 Aşı türü: mRNA teknolojisini kullanan aşının, üç hafta arayla iki doz şeklinde alınması gerekiyor.
     
  • ❄️ Depolama: Dağıtım sürecinde -20 santigrat derecede muhafaza edilmesi gereken aşı, 2 ila 8 santigrat arasındaki sıcaklıkta normal bir buzdolabında 30 güne kadar saklanabiliyor.
     
  • 🚚 Üretim ve dağıtım: ABD, İsviçre ve İspanya’da üretilen Moderna aşısının 2021’de en az 500 milyon, en fazla ise 1 milyar doz üretilerek piyasaya sürülmesi planlanıyor. Aşıya ilk onayı veren ABD’nin Moderna ile 200 milyon dozluk aşı anlaşması bulunuyor.
     
• AstraZeneca: Oxford Üniversitesi ile birlikte 2020’nin ilk aylarından beri aşı geliştirme çalışmaları yürüten AstraZeneca; 23 Kasım’da, geliştirdiği aşının %70,4 etkili olduğunu açıkladı. Birkaç gün sonra ise yapılan testlerin bir kısmında ilk dozun hatalı bir şekilde yarım uygulandığı tespit edildi. Düşük doz verilenlerin hepsinin 55 yaş altı olduğunu belirten şirket; bu gruptaki başarı oranının %90, tam doz uygulanan gruptakinin ise %62 olduğunu açıkladı. Doğal olarak düşük dozlu deneyler yeniden yapılmaya başlandı. Bir yandan da Birleşik Krallık ve Avrupa'da acil durum onayı için başvurular yapıldı. İlk onay 2020'nin son gününde Birleşik Krallık'tan gelirken Hindistan da hemen ertesi gün aşıyı onayladı. Hâlâ daha etkinliğinin oranı konusunda soru işaretleri olan aşının ocak ayının ortalarında AB'den de onay alması bekleniyor.
  
  
  • 💉 Aşı türü: AstraZeneca-Oxford aşısı, şempanzelere bulaşan yaygın soğuk algınlığı virüsünün genetik olarak değiştirilmiş hâlini içeriyor. Böylece, koronavirüsün “diken proteini” olarak adlandırılan kısmının kopyaları vücuda taşınırken bağışıklık sistemi, bu proteini tanıyıp saldırması için eğitilmiş oluyor. Aşının iki doz hâlinde alınması gerekiyor ancak dozların tam mı yarım mı olacağı ve iki doz arasındaki süre konusunda tartışmalar devam ediyor.
     
  • ❄️ Depolama: Onay alan diğer iki aşının aksine Oxford aşısı normal buzdolabında saklanabiliyor.
     
  • 🚚 Üretim ve dağıtım: Birleşik Krallık, Hindistan ve Brezilya’da üretime devam eden AstraZeneca, 2021’de 3 milyar doz aşıyı piyasaya sürmeyi hedefliyor. Kâr amacı gütmediğini açıklayan şirketin, ucuz maliyet ve depolama süreçlerinin de etkisiyle kısa sürede birçok ülkeye tedarik sağlaması bekleniyor. Birleşik Krallık’ta 4 Ocak’ta ilk aşılamalar yapılacak.
     
• Geriden gelenler: Üçüncü faz klinik çalışmalarına devam eden ABD merkezli ilaç şirketi Johnson&Johnson, bitiş çizgisine en çok yaklaşan şirket olarak öne çıkıyor. Ocak ayında test sonuçlarını açıklaması beklenen şirket, şubat ayında ise FDA onayı alarak aşılamaya başlamayı planlıyor. Birleşik Krallık’ta 9 bin kişi üzerinde test çalışmalarını sürdüren Novavax’ın daha önce makak maymunları üzerinde enfeksiyonu engellediği açıklanan aşısının sonuçlarının da 2021’in ilk çeyreğinde açıklanması bekleniyor. Çin’de ise Sinopharm tarafından geliştirilen aşı, ülkede yaygın kullanım onayı alan ilk Covid-19 aşısı oldu. Aşı, şimdiden Birleşik Arap Emirlikleri’nde kullanılmaya başlandı. Pakistan, Endonezya, Mısır ve Bahreyn gibi ülkelerle de anlaşma imzalandı. Henüz onay almamasına rağmen birçok ülkeyle anlaşma imzalayan ve teslimatlara başlayan SinoVac’ın aşısının ise yıllık 300 milyon doz üretilmesi planlanıyor. Aşının ilk alıcıları arasında Endonezya, Türkiye, Brezilya ve Şili yer alıyor.