Batık maliyet yanılgısı: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?

Gece yarısı ne izleyeceğime karar veremez hâlde YouTube’da geziniyorum. “Algoritmam ne hâle gelmiş yahu” diye geçiriyorum içimden. Başlıklara bakın: Kaygılarla boğuşanlar için müzik, anksiyete giderici frekanslar, gelecek kaygısıyla baş edemeyenler için şarkılar… Hepsi de milyonlarca defa izlenmiş, dinlenmiş. Kendimi yalnız hissetmediğim için sevineyim mi, dünyanın bu hâli ne böyle diye hayıflanayım mı? Yalnız hissetmemek güzel elbette. Dijital dünyada tanımadığım milyonlarca insanın aynı hislerle boğuşuyor olması tesadüf değil.

Özellikle 40’lı yaşlarını süren bir kuşak olarak sabır, sadakat ve kararlılık gibi değerlerle yetiştik. Bambaşka bir dünya hayal ederek belirli bir emeğin karşılığında belirli bir huzura kavuşacağımıza inanarak yola çıktık. Bugün ise kendimizi oldukça kaygan bir zeminde, kırılgan bir ruh halinde, hatta derin hayal kırıklıklarının içinde bulduğumuz aşikar. Kendi çevremde orta ve orta-üst sınıf olarak adlandırılan kesimin maddi ve manevi inişlerini gözlemliyorum. Kontrolümüz dışındaki pek çok etken geleceğimizi belirlerken, geçmişte doğru olan kararların bugün nasıl hızla geçerliliğini yitirdiğini izliyoruz.

• Şu an hayatımın çok büyük kısmı iş hayatında geçiyor. Çalışıyorum ve büyük çoğunluk gibi çabalarımın karşılığını alamıyorum. İnsanlar çok kırılgan… Kurallar oyun oynanırken değişiyor, dün kıymetli olan beceriler bugün sıradanlaşıyor, yarının ne getireceğini kimse öngöremiyor.

Bu zorlu şartlarda kendimizi koşullu bir yaşama hapsettik. “Şu proje bitsin”, “yeni müşteri geldi mi rahatlarız”, “bu ay da geçsin” vs. diye diye haftalarımızı, aylarımızı, yıllarımızı yemeye başladık. Kendimize sormaya korktuğumuz soru buralarda bir yerlerde ortaya çıkıyor: Biz bugünlerde bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?

Dışarıdan bakıldığında her iki durum da birbirine çok benziyor. İkisinde de yoruluyorsun, ikisinde de uykuların kaçıyor ve “Bütün bu çaba bunun için miydi?” diye hayıflanıyorsun. Hayat bazen devam etmeyi, bazen de vazgeçmeyi gerektiriyor. Ancak asıl konu, hangisini ne zaman yapman gerektiğini kavrayabilmek.

Üniversiteden yeni mezun olduğum sıralarda okuduğum Seth Godin’in Dip kitabında anlattığı ayrım tam olarak buydu. Godin, her yolculukta ilk heyecan geçtikten sonra derin bir zorluk çukuruna (Dip) düşüldüğünü söylüyor. Bazen o çukur aşılması gereken bir eşik oluyor. Örneğin, seni asla geri aramayacaklarını düşündüğün beşinci iş görüşmesine gitmek,kayak öğrenirken yedinci kez yere düşmek gibi… “Dip”ten mikro düzeyde de olsa bir şeylerin biriktiği ve gelişmenin mümkün olduğu bir süreç olarak bahsediyor. Ancak bazen de içinde bulunduğun yer bir eşik değil, ne kadar hızlı kürek çekersen çek teknenin karada olduğu, anlamlı hiçbir ilerleme sağlayamadığın bir çıkmaz sokak oluyor. Buna da “Cul-de-Sac” ismini vermiş.

Godin’in temel yaklaşımı, doğru mücadelede ısrar etmek ve sonuç vermeyecek mücadelelerden stratejik olarak vazgeçmek. Duyguların kararlarımızı bulandıracağını bildiği için de, daha yola çıkmadan, kafamız sakinken kendimize net çıkış ölçütleri ve bir tarih sınırı koymamızı öneriyor. Godin durumu harika tarif etse de bu çözüm önerisi bugünkü koşullarda bana göreeksik kalıyor. Çünkü ölçütleri önceden belirlemek, zeminin sabit kaldığı bir oyunda işe yarar. Oysa bizim içinde bulunduğumuz bu belirsizlik döneminde kurallar oyun oynanırken değişiyor. Yola çıkarken belirlediğimiz sınırlar, altı ay sonra bambaşka bir ekonomik ya da sektörel gerçeklikte anlamını yitirebiliyor. Üstelik işin içine insanın hayalleri, sorumlulukları ve korkuları girdiğinde gerçek hayat bu kadar kolay sınıflandırılamıyor. Bir durumun Dip mi yoksa Cul-de-Sac mı olduğunu çoğu zaman ancak geriye dönüp baktığımızda anlayabiliyoruz.

Godin’in vazgeçmek ile vazgeçmemek üzerine yazdığı bu küçük kitaptan çıkarılacak şahane bakış açıları var elbette. Ancak herkesin kendi hayatını yaşadığı dünyada bir kitap bize yalnızca bir parça ışık tutabilir. Karşımıza çıkan durumları kendi koşulları içinde değerlendirebilmemiz ve esnek düşünebilmemiz gerekiyor. Elbette bu, her gün bütün değerlerimizi sil baştan değiştirmek anlamına gelmiyor. İnsan temel değerlerini korurken yöntemlerini, beklentilerini ve kararlarını değiştirebilir. Esneklik ile ilkesizlik arasındaki ayrımı da burada yapmalıyız.

Hayatı genel geçer kurallar ve siyah-beyaz kesinliklerle okumaya çalışan “köşeli” insanlar için temel zorluk, her durumu aynı kuralla çözmeye çalışmaları. Oysa “başladığın işi bitir” ilkesi bir durumda insanı başarıya taşırken, başka bir durumda yıllarca yanlış bir yerde tutabilir. “Asla pes etme” düşüncesi bazen dayanıklılık kazandırırken, bazen kişinin kendi tükenişini fark etmesini engelleyebilir. Aynı ilke, farklı koşullarda birbirine tamamen zıt sonuçlar oluşturabilir.

Peki yanlış yolda olduğumuza dair çok güçlü işaretler gördüğümüzde dahi neden oradan çıkmakta bu kadar zorlanıyoruz? Bu sorunun cevabını da Annie Duke Quit kitabında ele alıyor. Duke, insanların bir kararın sonuç vermediğine dair belirtilerle karşılaştığında geri çekilmek yerine o karara giderek daha fazla zaman, para ve emek harcama eğilimini bağlılığın tırmanması (escalation of commitment) kavramı üzerinden anlatıyor.

İşte burada, üzerine çok kafa yorduğum, çevremde sıkça gördüğüm ve defalarca düştüğüm batık maliyet yanılgısı kavramı devreye giriyor. Bir şeye inanmaya devam ettiğimiz için mi oradan dönmüyoruz, yoksa “bunca zamanı boşuna mı harcadım” düşüncesi yüzünden mi?

Bir işten, insandan vazgeçme kararı bazen yıllardır yaptıklarımızın yanlış olduğunu kabul etmek anlamına geliyor. Böyle bir durumda kişi o kararla birlikte kendi kimliğini, geçmişini ve hayallerini de sorgulamak zorunda kalıyor. Bir yerden kalkıp gitmek, o güne kadar verdiğimiz sabra ihanet etmek gibi geliyor. Artık o çabanın esiri hâline gelmiş oluyoruz. Yanlış yolda yürümeye devam etmektense, mücadeleyi bıraktığımızda ortaya çıkacak olan o büyük boşluktan korkuyoruz. Godin hangi yoldan çıkmak gerektiğini, Duke ise neden çıkamadığımızı açıklıyor. Ancak bizi kilitleyen bir mesele daha var…

Çoğu zaman hangi yolda olduğumuzdan bile emin değiliz ve buna rağmen sürekli karar vermek zorundayız.

Hayat yalnızca kariyer değiştirmek ya da her şeyi yakıp yıkmak gibi büyük dönemeçlerden oluşmuyor. Bir işe ne kadar zaman ayıracağımız, bir tartışmayı sürdürüp sürdürmeyeceğimiz, projede ne kadar ısrar edeceğimiz ya da hangi beklentimizi güncelleyeceğimiz gibi küçük kararlar da hayatın yönünü belirliyor. Her şeyi bırakmakla hiçbir şeyi değiştirmemek arasında geniş bir alan var. Belki içinde bulunduğumuz mesleği bırakmamız gerekmiyor fakat o mesleği yapma biçimimizi değiştirmemiz gerekiyor, belki hedefimizden vazgeçmemiz gerekmiyor ancak o hedefe ulaşmak için kullandığımız yöntem artık işlemiyor. Zaten büyük kararlar da çoğu zaman bu küçük ayarlamaların birikimiyle şekilleniyor.

Yazının başındaki soruya dönersek: Bir sınavdan mı geçiyoruz, yoksa yanlış yolda mıyız?

Bazen sınavdan geçiyoruz, bazen yanlış yoldayız. Asıl sorun, ikisinin birbirine çok benzemesi. Bu yüzden hayatımızdaki her meseleyi tek bir doğruya bağlamaktan vazgeçmemiz gerekiyor. İnsan bir konuda sabırlı, başka konuda vazgeçmeye hazır olabilir; bir kararında geçmişe sahip çıkarken başka bir kararında geçmişin yükünü bırakabilir. Elbette içinde bulunduğumuz bu kaygan zemini ve değişen kuralları biz seçmedik, ancak bu yeni gerçeklikte nasıl hareket edeceğimizin kararı bize ait. Kendimizi yalnızca koşulların “mağduru” olarak görmememiz gerektiğinin de sebebi bu. Belirsizliği kabul etmek, insanın kendi kararlarının sorumluluğunu da kabul etmesini gerektiriyor.

Belki de mesele, bize öğretildiği gibi her koşulda sonuna kadar dayanmak da değil, kolayca vazgeçmek de… Hangi mücadeleye devam edeceğimizi, hangisini geride bırakacağımızı değişen şartlara göre her defasında yeniden değerlendirebilmeliyiz. Çünkü bazen ilerlemek için biraz daha sabretmek, bazen de bütün o sabrın ardından kalkıp gitmek gerekiyor. Hangisinin doğru olduğunu her zaman bilemeyeceğiz fakat geçmişte verdiğimiz bir kararın, bugün vereceğimiz bütün kararları belirlemesine izin vermek zorunda da değiliz.