Bırakmaya övgü: Bırakmaktan neden korkarız?

İnsana yük olan şeyler daha çok sırtında taşıdıkları mıdır yoksa avuçlarını kanatırcasına bir türlü bırakamadıkları mı? Kuşkusuz hepsi; ancak bu yazı, en az konuşulan ve fark etmekte de en fazla zorlandığımız olan ikinciyi yani bırakamamanın getirdiği yükü sırtlanmak üzerine yazıldı.

Bir şeyleri veya birilerini sıkı sıkıya tutmaya çalışmak, insana hayatta olduğunu, yaşadığını, gücün kendisinde olduğunu hissettiren bir eylem gibi. Bırakmak bazılarımız için bir nevi ölümle, belirsizlikle, boşlukla, zaaflarımızla karşılaşmak anlamına gelebilir. Bu karşılaşmalar kimi zaman ürkütücü de olabilir.

Bırakmanın getirdiği boşlukla birlikte varlığımızın, kimliğimizin, gücümüzün elimizden kayıp gittiğine inanabilir ve bıraktığımızda geriye bir hiç olarak kalacağımızdan korkarız. 

Psikanalitik açıdan baktığımızda, “bırakamamak” yalnızca bir nesneye, bir ilişkiye, bir mevkiye tutunmak değil; aynı zamanda fallusa, yani iktidar, görünürlük, merkezilik, güç, bütünlük sembolüne yapışmaktır. Lacan’ın tarif ettiği şekliyle fallus, yalnızca cinsellikle ilişkili bir kavram değil; “yerinde olma”, “sahip olma”, “görünür olma” yanılsamalarının da merkezindedir. Lacan fallusu, biyolojik organdan kopararak sembolik düzleme taşımıştır. Ona göre fallus, arzuya yön veren, ama asla tam anlamıyla sahip olunamayandır. Yani fallus, aslında eksikliğin göstergesidir. İnsan hep eksiktir, asla tam değildir; fallus da bu eksikliği örten bir “yanılsama” gibi işlev görür.

İktidardan vazgeçemeyen siyasetçi aslında kendi faniliğine direniyordur, yaşlı birinin sahneyi gençlere bir türlü bırakamaması zamanın acımasız ilerleyişine karşı açılmış bir savaş gibidir. Bitmiş bir ilişkiyle vedalaşamamak, onun cenazesini bir türlü kaldıramamak, bilinmezliğe duyulan korkudan beslenir. İnsan alıştığının içinde kalır çünkü alıştığı şey, ne kadar yaralayıcı olursa olsun, tanıdıktır. Oysa değişim, tanıdık olanı çözer; yeniyi davet eder. Ancak biz ne yazık ki çoğu zaman yeninin belirsizliğine değil, tanıdık olanın acılı konforuna sarılırız.

Bırakamamak, fallusu yani o bütünlüklü olma, tümgüçlü olma yanılsamasını terk edememek anlamına gelir. Oysa gerçek dönüşüm, fallusu merkeze değil kenara alabilme, “eksiklik” ile barışmayı gerektirir. Eksiklik, şüphesiz insan varoluşunun doğal bir parçası. Eksikliği kabul edebilen insan canlısı, bir şeylere ısrarla tutunmak zorunda hissetmez. Fakat eksiklikle yüzleşemeyen, maalesef fallusla özdeşleşir. Az önce örneğini verdiğim siyasetçi koltuğu da, gençlik de, sevgi ihtimali de fallusun uzantısıdır. “Bende hâlâ güç var, ben hâlâ buradayım” diyebilmenin işaretleridir.

• İnsanın avuçlarını kanatırcasına tuttuğu şey, aslında kendi eksikliğini, faniliğini saklamaktır. Bu yüzden bırakmak yalnızca bir eylem değil, derin bir içsel devrim anlamına da gelebilir; fallustan, yani “tamlık yanılsaması”ndan vazgeçebilmenin devrimi.

Kendimizi güçlü, iktidar sahibi gördüğümüz hâli bırakırsak yeni bir varoluşa, yeni bir kimlik arayışına ihtiyaç duyarız. Eski kendiliğin yası yakamıza yapışıverir yani başımıza iş çıkar. Değişim, vazgeçiş, kaybediş, fallus oluşu bırakış bir nevrozu da beraberinde getirebilir, bu bağlamda bırakamamak ya da tutunmak bir savunma mekanizması olarak  da işlev görür.  

Yaşadığımız kültürde “bırakmak” çoğu zaman pes etmekle, pes etmek de zayıflıkla ilişkilendirilebiliyor. Oysa ben asıl gücün vazgeçebilme kudretinde saklı olduğunu, bırakmanın iktidarın sertliğinden değil, teslimiyetin yumuşaklığından doğabileceğini düşünüyorum. Güç dediğimiz şeyin özünün sıkı sıkıya tutmakta değil, gerektiğinde açılmış boş avuçlarla durabilme kapasitesinden geçtiğine inanıyorum.

Sahneyi gençlere veremeyen, bir türlü sahneden inemeyen, sözümona erk sahibi yaşlı bireyler için Jung’un “yaşlı bilge arketipi”nden bahsetmek iyi olabilir. Yaşlılığın olgunlukla birleştiği yerde bilgelik doğar. Bilgeliği bulabilmek, bırakmaya, eksilebilmeye tahammül etmek yani ağaç misali budanabilmekten geçer. Bilge yaşlı, sahneden çekilmesi gerektiğini bilir; çünkü bilir ki gerçek varlık yani mevcudiyet sadece görünür olmakla ölçülmez. Ama bilgeleşememiş yaşlı, geçiciliği inkar eder, hırslarına yenik düşer ve ısrarla zamanı durdurmaya ve sahnede kalmaya çalışır. Bırakamamak, bu inkarın bir başka adıdır.

Hermann Hesse’nin Siddharta’sında geçen Vasudeva karakteri, Jung’un Yaşlı Bilge arketipine doğrudan uyar. Sessizliği, dinleyişi, doğaya açtığı sezgisel kapıyla Siddharta’nın dönüşümüne rehberlik eder. Siddharta’nın sonunda ulaştığı dinginlik ve kavrayış ise, bilgenin dışsallaşmış figürden içselleşmiş bir bilgelik haline geçişini gösterir.

Tutmak bizi canlı tutabilir ancak bazen de tutunduğumuz şey, bizi çökerten ağırlığa da dönüşür. Bırakmayı göze almak, boşlukla buluşmayı göze almaktır fakat o boşluk, sandığımız gibi bir yokluk değil; yeni bir varoluşun başlangıcı olabilir. Fakat yeniliğe, değişime karşı bir direncimiz varsa bu başlangıçlar epey tedirgin edici olabilir. 

Belki de asıl mesele, dışarıdaki bir şeyleri bırakmaktan çok, kendi içimizde ayrışamadıklarımızla ilgili. İnsan çoğu zaman çocukluğunun yaralarından, anneyle kurduğu o ilk temasın cazibesinden, görülme ve sevilme arzusundan kopamaz, ayrışamaz. Bırakamamak, bazen kendi içindeki veya bir ötekinin içindeki yaralı çocuğu terk edememek anlamına da gelebilir. O çocuk, hâlâ sevilmeyi, fark edilmeyi, onaylanmayı bekler. Biz büyüdükçe, o ihtiyacı dışarıdaki ilişkilerde, koltuklarda, rollerde sürdürmeye çalışırız. 

İktidar, aşk, alışkanlık… Hepsi bir biçimde o içsel sürekliliğin kılıfıdır. İnsan dışarıda tuttuğu şeyle, tamamlanma, yeterli olma, görülme arzusu gibi içeride bırakamadığı bir arzuyu sürdürür. Bu yüzden bırakmak, yalnızca dış dünyadaki nesneyle ilişkisini çözmek değil; kendi içinde sürdürmeye çalıştığı yanılsamayla, iç dünyadaki idealizasyonlarla da vedalaşabilmek anlamına gelir. Bazen bırakamadığımız şey idealize ettiğimiz ihtimallerdir dolayısıyla gerçek dışı bir beklentinin bekçiliğine soyunuveririz. Bunu fark etmezsek ömrümüz bir yanılsamanın peşinde heba olabilir. 

Yazdığım yazılardan birinde "insanın kendisiyle olan savaşının, tüm dünya savaşlarından daha büyük" olduğunu ifade etmiştim. Bana kalırsa bırakamamak da işte böyle bir iç savaşın göbek adı. Çünkü insan bazen, kendi içindeki parçaları birbiriyle uzlaştıramaz. Bir yanımız tutmak ister, diğer yanımız bırakmaya çalışır. Biz de bu iki uç arasında sıkışıp kalırız. Bırakamamak bu anlamda, insanın kendi içinde yaşadığı geçmişle bugünün, arzuyla korkunun, güç isteğiyle teslimiyet direncinin arasındaki bitmeyen bir çekişmedir. Dünya sahnesinde süren savaşların kökeni bu bireysel savaşlarda gizli olabilir zira kendisiyle barışamayan, sıkı sıkı tuttuğunu bırakma cesareti gösteremeyen insan, dışarıdakiyle de uzlaşmayı bilemez.

Kimse elinde tuttuklarından ibaret değil, insanı belirleyen bazen de elinde olmadıkları… Bırakmak, düşmekten çok bazen yere kavuşmak, ayakların yeniden toprağa basması anlamına da gelebilir. Bırakmak, havada asılı kalmaya son verip, kendi ağırlığını kabul etmekten geçen bir süreçtir. 

Çoğu zaman elimizde tuttuğumuz şey, bizi ayakta tutan bir dal gibi gelir. O dalı bırakırsak boşluğa savrulacağımızı, kaybolacağımızı sanırız. Oysa belki de o dal, aslında çoktan çürümüştür; tutunmak, düşüşü geciktirmekten başka bir işe yaramıyordur.

Evet, insan bırakırsa düşebilir ama o düşüş, kimseyi yok etmez; bilakis kişiye yeniden ayağa kalkması için bir güç verebilir.