Cam tavan opaklaşıyor mu?

Oğuzhan Aydın

İllüstrasyon: Ayşe Ezgi Yıldız

“Artık maaş konularında naif olmayacağım. Her ne kadar eşitsizliğin farkına varmış olmam güzel bir şey olsa da durum utanç verici.”

Netflix dizisi The Crown’un başrol oyuncusu Claire Foy, yardımcı karakter Prens Philip’i canlandıran Matt Smith’ten daha düşük maaş aldığını öğrendikten sonra şaşkınlığını bu sözlerle ifade etmişti. Dizinin yapımcıları tarafından bir konferansta "istemeden" ortaya çıkarılan bu eşitsizlik, Matt Smith'in daha tanınmış bir oyuncu olmasına bağlanmış, medya ilgisi bir özür ile geçiştirilmeye çalışılmıştı. Bölüm başına 7 milyon dolar bütçesi olan bir yapımda yaşanan bu durum kimilerine şaşırtıcı gelebilir; ancak gelir eşitsizliği coğrafya veya sektör fark etmeksizin iş dünyasındaki kadınların ortak problemlerinden biri. Üstelik, kadın ve erkek arasındaki eşitsizliği azaltmak adına kadın örgütleri öncülüğünde senelerdir kat edilen gelişme, pandemi döneminde sekteye uğramış görünüyor.

Pandemi, kadınların iş hayatına katılımını nasıl etkiledi? 

Dünya Ekonomik Forumu'nun (WEF) mart ayında yayımladığı “Küresel Cinsiyet Eşitsizliği Raporu 2021” verilerine göre, kadın ve erkeklerin gerçek anlamda eşit olabilmesi için gereken süre pandeminin de etkisiyle 99,5 yıldan 135,6 yıla çıktı. Uluslararası Çalışma Örgütü’nün (ILO) geçtiğimiz hafta yayımladığı araştırma ise kadınların iş dünyasındaki adaletsiz istihdamı ve gelir kaybının yakın gelecekte de devam edeceğini ortaya koyuyor. Araştırmaya göre kadınlar, 2021’de 2019’a kıyasla 13 milyon daha az istihdam edilecek; erkek istihdamı ise pandemi öncesi seviyelerine dönecek. 

Sektörel cinsiyet dağılımı: Pandeminin en çok etkilediği sektörler arasında konaklama, gıda, eğitim ve hizmet sektörleri geliyor. Kadınların bu sektörlerde daha yoğun çalışması, pandemi döneminde orantısız iş ve gelir kayıplarına maruz kalmalarına neden oluyor. ILO pandemi nedeniyle işini kaybeden kadınların oranını %5; erkeklerin oranını ise %3,9 olarak bildiriyor. Öte yandan, tüketime bağlı sektörlerin altüst olmasıyla birlikte üst düzey pozisyonlar için artık daha az kadının tercih edilmeye başlandığı belirtiliyor.

Gelir eşitsizliği: Kadınlar, genellikle kendileriyle aynı pozisyondaki erkek meslektaşlarından daha az kazanıyor. Küreselde erkeklerin kazandığı her dolara karşılık kadınlar, 0,77 sent kazanıyor. Türkiye’de ise kadınların geliri ortalama gelirin %17 altında. Dolayısıyla olası bir kriz anında evdeki erkeklere oranla daha az kazanan kadınlar, özellikle ailevi ve evle ilgili işleri üstlenmek için işlerini bırakmaya daha yatkın oluyor.

Stres yükü: Araştırmalar, pandemi döneminde kadınların %27’sinin ev ve çocukla ilgili konularda artan baskılar nedeniyle psikolojik olarak ekstra yük altında hissettiğini; erkeklerde ise bu oranın %10 olduğunu ortaya koyuyor. Birleşik Krallık’ta yapılan bir araştırma, pandemiden sonra annelerin %69’unun, babaların ise %56’sının en az haftada bir kez evden çalışmak istediğini ortaya koyuyor. Normalleşme sürecinde erkeklerin kadınlara kıyasla daha hızlı bir şekilde ofislere dönmesi ihtimali ise ofislerin gelecekte erkek egemen mekânlar olmasına yönelik endişeleri artırıyor. 

Anormal normlar 

Toplumsal cinsiyet normları, özellikle ataerkil bileşenleri güçlü toplumlarda, kadınların (ve LGBT+ bireylerin) sadece sosyal hayatta var olmalarını zorlaştırmıyor, aynı zamanda iş hayatında ihmal ve suistimal edilmesinin önünü açıyor.

“Kadın ne kadar iyi olursa olsun maaşı her zaman bir erkeğe göre daha az oluyor. Kadının ev ve çocukla bağdaştırıldığı ve bu nedenle iş hayatında ikinci plana atıldığı, kolay lokma olarak görüldüğü bir gerçek. Pandemiyle beraber durum, belki de kasıtlı olarak daha kötüye götürüldü. Erkekleri ofise çağıran ve kadınların evde kalmasını isteyen şirketler var. Böylelikle kadınlara daha da az maaş vermeyi meşrulaştırıyorlar. Bakıcı/kreş ise ortalama bir kadın için zaten masraflı. Bu nedenle birçok kadın işi bırakmak zorunda kaldı.” - Sigortacılık ve sağlık sektöründe çalışan bir yönetici

“Gazetecilik yaparken idealde, Suriye gibi yerlerde sahada çalışmam gerekiyordu. Çok hevesli ve her seferinde gönüllü olmama rağmen bana “Ama sen kadınsın,” dendi. Bu anlamda kadınlığımın bana dezavantaj olarak sunulduğunu gördüm. Erkek meslektaşlarımdan, en az onlar kadar iyi olduğum halde, sürekli olarak bir adım geride tutulmak beni delirtiyordu. Bu hala içimi acıtan noktalardan biridir.” - Ş. Nazlı Gürbüz / Gazeteci 

Eşitsizliğin maliyeti 

İş hayatında fırsat eşitliğinin sağlanması sadece düşünsel bir ütopyaya hizmet etmiyor; aynı zamanda ekonomik avantajlar da sağlıyor. Pandemi öncesi verilere göre, fırsat eşitsizliğinin maliyeti gayrisafi küresel hasılanın %15’ine denk geliyor. Yani her 100 doların 15 doları eşitsizliğin maliyeti olarak ekonomilere yansıyor. McKinsey’nin yaptığı bir araştırmaya göre, iş hayatında toplumsal cinsiyet eşitliği sağlanmış olsaydı küresel ekonomi 2025'te 28 trilyon dolar daha fazla hacme sahip olacaktı. Bu meblağ, Apple değerinde 14 tane şirkete veya yedi tane Almanya ekonomisi büyüklüğüne denk geliyor. Eşitsizlik sadece bir maliyet oluşturmuyor, ekonomik potansiyelin de atıl kalmasına neden oluyor. 

İş dünyasında eşitliği sağlamak adına... 

İş dünyasının “daha adil ve hızlı” bir şekilde gelişmesi için pandemi sonrası toparlanma döneminde şirketlerin ve uluslararası kuruluşların toplumsal cinsiyet eşitliğini sağlamaya yönelik stratejilere odaklanması gerekiyor. ILO, kadınların iş hayatına hızlı bir şekilde yeniden giriş yapması için alınması gereken önlemleri şu şekilde sıralıyor: 

• Kadınlar ve erkekler arasında daha eşit bir iş bölümünü teşvik etmesi için bakım sektörüne yatırım yapmak,
• Doğum izni ve esnek çalışmaya yönelik yeni düzenlemeler getirmek,
• Üst düzey pozisyonlarda kadınların rol alması için hedefler belirlemek,
• Maaş eşitliği sağlamak,
• İş dünyasında şiddet ve tacizi ortadan kaldıracak adımlar atmak.