Büyük kur şokları ve fiyat yapışkanlığı

Enes Özkan

Türkiye, üç yıl gibi çok kısa sürede iki büyük kur şoku yaşadı. Yani Türk lirasının (TL) değeri, 2018’den bugüne iki kez öngörülemez ve durdurulamaz şekilde düştü. Bu süreçlere yukarıdan bakabilmek için bazı isimler vereceğim. Berat Albayrak’ın bakan olduğu döneme “birinci kur şoku dönemi”, Naci Ağbal’ın Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) başkanı olduğu döneme “ara dönem”, Şahap Kavcıoğlu’nun TCMB başkanı olduğu - hâlâ içinde olduğumuz- döneme “ikinci kur şoku dönemi” diyeceğim.

Birinci kur şoku dönemi

Türk lirasındaki kur şoku fenomeni, Berat Albayrak’ın bakan olduğu Temmuz 2018’de başladı. Albayrak, bakan olduğunda 4,70 olan TL/dolar kuru, bakanlığı bıraktığı Kasım 2020’de 8,23’e kadar yükselmişti. Bu süreç, oldukça karmaşık para politikası araçlarının kullanıldığı ve Merkez Bankası bağımsızlığına büyük bir darbenin vurulduğu bir süreçti. Yine bu dönemde, TCMB’nin ihtiyaç akçesi ve rezervleri neredeyse sıfıra indi.

Ara dönem

Berat Albayrak’ın istifasından hemen önce 7 Kasım 2020’de Naci Ağbal, TCMB başkanlığına getirildi. Bu döneme 8,23’le seyrine başlayan kur, Naci Ağbal’ın görevden alındığı Mart 2021’e kadar 7,20’ye geriledi. Birinci kur şoku döneminde TCMB’nin rezervlerinin büyük bir kısmı eritilmesine rağmen TL, çok büyük değer kaybetmişti. Naci Ağbal döneminde ise yine hiçbir yapısal ve kurumsal değişiklik olmamasına rağmen TCMB’nin görece bağımsız bırakılmasıyla TL değer kazandı.

İkinci kur şoku dönemi

Mart 2021’de Naci Ağbal’ın yerine Şahap Kavcıoğlu’nun getirilmesiyle ikinci kur şoku dönemi başladı. Bu sürecin mimarının da Berat Albayrak olduğu söyleniyor; ancak tabii ki elimizde buna ilişkin somut kanıt bulunmuyor. Fakat mantalite aynı: “Rekabetçi kur, yüksek ihracat”. 19 Mart 2021’de Kavcıoğlu göreve geldiğinde 7,20 olan TL/dolar kuru, aynı gün büyük bir sıçramayla 8,20 seviyelerine gelmişti.

Bu büyük sıçrayış, piyasaların TCMB’nin bağımsızlığı konusundaki endişelerinin bir dışa vurumuydu. 20 Aralık 2021'de 18,20 ile tarihi olarak en yüksek seviyesini gören TL/dolar kuru, yazının yazıldığı sırada 13,50 civarlarında seyrediyor. Kurdaki bu düşüşün kaynağı da yine Berat Albayrak dönemindeki gibi karmaşık para politikaları ve "Kur Korumalı TL Mevduat Hesabı" gibi yeni finansal ürünler olarak karşımıza çıkıyor.

Sürecin fotoğrafını çekmeye çalıştığım şu birkaç paragraftan anlaşılacağı üzere; TL’nin değer kazanması için karmaşık devlet müdahaleleri değil öngörülebilir, anlaşılır, güven veren para ve maliye politikaları gerekiyor.

Peki, kur şokları bizi nasıl etkiledi?

Hepimizin öncelikle anlaması gereken şu: Fiyatlar, asla yükseldiği kadar hızlı bir şekilde düşmez. Bu durum, üreticilerin ve satıcıların aç gözlü birer canavar olmasından kaynaklanmaz. Aslında teknik sebepleri vardır:

Örneğin; bir bardak satıcısı olduğunuzu düşünün. Deponuzda 100 bardak var. Siz bunları tanesi 1 TL’den almışsınız ve %20 kârla 1,20 TL’ye satıyorsunuz. Yaşanan kur şoku nedeniyle enerji maliyetleri arttı ve size bardak sağlayan üreticiniz, maliyet artışından dolayı artık bardakların tanesini 1,50 TL’ye temin edeceğini söyledi. Bu durumda siz bardakların yeni fiyatını 1 TL’ye göre değil 1.50 TL’ye göre belirlersiniz. Çünkü 1,20’den sattığınız her bardak için deponuza yeni bir bardak bile koyamayacak hale gelirsiniz. Bu aşamada, geçmiş maliyetiniz değil gelecek maliyetiniz önem kazanır. Tam tersi durumda, kur şoku geçmiş ve dolar adil değerine gelmiş olsun. Bu durumda da 1,50 TL’ye temin ettiğiniz bardakları yine hızlıca 1,20 TL’ye düşüremezsiniz. Çünkü bunu yaparsanız sermayenizin önemli bir kısmını kaybedecek duruma düşersiniz.

Bu süreç, tüm satıcılar ve neredeyse tüm üreticiler için geçerlidir. Bu etkiye “fiyat yapışkanlığı” denir. Fiyatların talebe ve arza göre belirlendiği bir piyasada koşulların değişmesi aynı oranda, güçte ve dönemde son fiyatlara yukarıda bahsettiğim örnek dolayısıyla etki edemez. Burada asimetrik bir süreç yürür. Yaşanan kur şoklarının neden olduğu fiyat artışlarının/enflasyonun azaltılması bu örnekten de anlaşılacağı gibi polisiye tedbirlerle değil; kurun piyasa dengeye gelene kadar uzun süre belirli bir seviyelerde kalması (Farklı nedenlerden kaynaklanan enflasyonu dışarıda bırakıyorum) ve kurun artmayacağına dair insanlarda bir güven oluşması sayesinde olur.

Enes Özkan, İstanbul Üniversitesi İktisat Bölümü'nde araştırma görevlisi olarak çalışıyor. Aynı zamanda Daktilo1984'ün kurucu ortağı ve genel yayın yönetmeni.