Cephe ile hayat arasındaki sınır silinirken: Savaşı sivillerden okumak

20. yüzyılla birlikte cephe ile gündelik hayat arasındaki sınır silikleşti; şehirler, evler, okullar ve mahalleler, savaşın doğrudan parçası hâline geldi. Sivillerin anıları, günlükleri ve tanıklıkları da savaşın insanlara ne yaptığını, hayatları nasıl parçaladığını ve geride nasıl bir iz bıraktığını gösteren temel metinlere dönüştü.

Askerlerin anlattığı savaşla sivillerin anlattığı savaş aynı değil. Biri çatışmayı, hareketi ve cephede yaşananları kayda geçirir; diğeri kaybı, bekleyişi, açlığı, yerinden edilmeyi ve yıkılan gündelik hayatı anlatır. 

Bu sefer, savaşın askerler tarafından değil siviller tarafından anlatıldığı kitaplara bakıyoruz.

Savaşı kadınlar yazdığında

1945 baharında, Kızıl Ordu'nun Berlin'e girdiği günlerde Marta Hillers tarafından kaleme alınan Berlin'de Bir Kadın, sivil savaş anlatılarının en sert örneklerinden biri. Kitap açlığı, sığınak hayatını ve işgal sırasında kadınların maruz kaldığı cinsel şiddeti duygusallığa yaslanmadan, soğukkanlı bir netlikle anlatır. 

• Yıkımın yanı sıra hayatta kalmanın karanlık pazarlıklarını da kayda geçiren metinde anlatıcı, şiddetten korunabilmek için bir Sovyet subayını "koruyucu" olarak seçmek zorunda kalır.

1950'lerde Almanya'da yayımlandığında sert tepkiyle karşılaşmış; yazar Alman kadınlarının gururunu kirletmekle suçlanmış. Hillers de bu yüzden hayattayken kitabın yeniden basılmasını istememiştir. Bugün ise savaşın özellikle kadınlar açısından uzun süre konuşulmak istenmeyen yüzünü açığa çıkaran temel metinlerden biri olarak anılıyor.

Savaş anlatıları uzun süre erkeklerin deneyimi etrafında kuruldu; kadınların yaşadıkları ise çoğu zaman tarihin kıyısında kaldı. Svetlana Aleksiyeviç'in Kadın Yok Savaşın Yüzünde adlı kitabı bu sessizliği bozan metinlerden biri. 

• 2. Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği'nde Kızıl Ordu saflarında yer almış kadınların tanıklıklarına dayanan yüzlerce görüşmeden oluşan bu çok sesli metin, savaşın yalnızca cephede yaşanan çatışmalardan ibaret olmadığını; gündelik hayatı, bedeni, hafızayı ve kadınlığı da derinden dönüştürdüğünü ortaya koyuyor. 

Klasik anlamda bir anı kitabından çok sözlü tarih ile edebiyat arasında duran Kadın Yok Savaşın Yüzünde, Aleksiyeviç'in 2015'te Nobel Edebiyat Ödülü'ne uzanan yazı çizgisinin ilk halkası. Keskin nişancılar, tank sürücüleri, doktorlar ve hemşirelerin yanı sıra yemek yapan, çamaşır yıkayan, ekmek pişiren kadınların da sesini duyduğumuz kitap, savaşın yarım bıraktığı hayatları da kayda geçiriyor:

“Aşk hayalleri kuruyordum. Ev ve aile istiyordum. Evimin küçük çocuk kokmasını… Mutluluk kokusu… Kadın mutluluğu… Savaşta kadın kokusu yoktur, hep erkek savaş erkek kokar.”

Azar Nafisi'nin Tahran'da Lolita Okumak adlı anı kitabı, İran Devrimi ve İran-Irak Savaşı sonrasında yazarın öğrencileriyle evinde gizlice buluşup Lolita, Muhteşem Gatsby ve Gurur ve Önyargı gibi Batı klasiklerini okudukları dönemi anlatır. Nafisi'nin metninde savaş ve baskı yalnızca dışarıdaki bombalarla sınırlı değil; kadınların hayatını, seçimlerini ve özgürlük alanlarını kuşatan bir düzene dönüşür. 

• Bu yönüyle kitap, edebiyatın bir okuma deneyiminden ibaret olmadığını, baskı altında nefes almanın ve ayakta kalmanın yollarından biri olabileceğini hatırlatır.

Henüz Türkçeye çevrilmeyen The Broken Circle, Sovyet işgaliyle birlikte dağılan bir ailenin ve parçalanan bir çocukluğun hikayesini anlatıyor. Enjeela Ahmadi-Miller, savaş öncesinin görece huzurlu ve müreffeh Kabil'inden işgal sonrası korkuya, kaçışa ve belirsizliğe sürüklenen bir hayata geçişi bir çocuğun gözünden kuruyor. Ailenin Afganistan'dan kaçışı yıllar sürmüş; bu uzun kaçışın içinden geçen bir çocuğun hafızası, kitabın en çarpıcı tarafı.

Türk edebiyatında savaşa sivil ve kadın bir gözle bakan ilk güçlü isimlerden biri Halide Edib. Millî Mücadele'nin hem tanığı hem de aktif bir katılımcısı olan Halide Edib, Türk'ün Ateşle İmtihanı ve Mor Salkımlı Ev adlı anılarında savaşı yalnızca askerî bir başarı hikayesi olarak değil, toplumu derinden sarsan bir dönüşüm süreci olarak anlatır. 

• Özellikle Türk'ün Ateşle İmtihanı, işgal altındaki İstanbul'dan Ankara'ya, oradan Anadolu'nun savaş içindeki gündelik hayatına uzanan bir tanıklık sunar. 

Bu anlatının merkezinde ise savaşın isimsiz taşıyıcıları olan Anadolu kadınları vardır. Halide Edib, karşılaştığı kadınların emeğini, yoksunluklarını ve dayanıklılıklarını dikkatle kayda geçirir. Bağımsızlık için duyulan heyecanı aktarırken savaşın geride bıraktığı yıkımı, yakılan köyleri, yerinden edilen insanları, dağılan hayatları da aynı açıklıkla yansıtır.

“Halk arasında dolaşıp herkesi dinlerken, kadınların memleket meselesinde erkeklerden daha hassas olduklarına inandım. Hepsi birden tehlikeyi anlamıştılar. Çünkü onlar, siyasi sebepleri anlamasalar bile, yurtlarının tehlikeye girmesine karşı derhal isyan ediyorlardı.”

Çocukların gözünden savaş

Çocukların tuttuğu savaş günlükleri, yıkımı en dolaysız biçimde kaydeden metinler arasında. Büyük siyasi çatışmaların dili bu sayfalarda geri çekilir; yerini korku, bekleyiş, hayatta kalma isteği ve bir daha eski hâline dönemeyen gündelik hayat alır. Anne Frank ile Zlata Filipović'in günlükleri, farklı zamanlarda ve coğrafyalarda yazılmış olsalar da savaşın çocuklukta açtığı ortak yarayı yan yana okumamızı sağlar.

2. Dünya Savaşı sırasında Nazi işgali altındaki Amsterdam'da, ailesiyle birlikte babasının iş yerinin arkasındaki gizli bölümde saklanan Anne Frank'in yazdığı Anne Frank'ın Hatıra Defteri, 20. yüzyılın en güçlü savaş tanıklıklarından biridir. 

• Anne ile birlikte sekiz kişi iki yıldan uzun süre bu dar mekanda kaldı; 1944 Ağustos'unda ihbar üzerine yakalanıp toplama kamplarına gönderildiler. Anne, 15 yaşında tifüsten öldü. Ailede savaştan sağ kurtulan tek isim olan babası Otto Frank, 1945'te Amsterdam'a döndüğünde kızının günlüğünü yardımcılarının sakladığını öğrendi; kitap onun çabasıyla 1947'de yayımlandı.

Anne için yazmak, daralan bir hayatın içinde kendine bir alan açmanın, korkuyla baş etmenin de yolu olur. Dışarıda süren savaş bu sayfalarda büyük başlıklarla değil, gündelik ayrıntılarla duyulur: Radyo haberleri, merdivenden gelen bir ses, azalan erzak, sessiz kalma zorunluluğu. 

“Elime kalemi alınca hiçbir şey gözümde değil, üzüntülerim siliniyor, cesaretim artıyor. Ama bakalım gerçekten değerli bir şeyler yazabilecek miyim? Umudum var. Niye mi? Yazarken düşüncelerimi, düşlerimi, yaşadığım, istediğim şeyleri gözümün önünde canlandırabiliyorum.”

Bugün Anne Frank'in saklandığı ev bir müze ve Amsterdam'ın en çok ziyaret edilen hafıza mekanlarından biri. Yılda bir milyonu aşkın insan evin dar merdivenlerini tırmanıyor. 

1992-1993 yıllarında Saraybosna'da tutulan Zlata'nın Günlüğü, modern bir savaşın bir çocuğun hayatını nasıl aniden durdurduğunu anlatır. 11 yaşındaki Zlata, günlüğüne "Mimi" adını verir; kitap yayımlandığında kendisi "Saraybosna'nın Anne Frank'ı" diye anılır. 

• Savaştan önce piyano çalan, MTV izleyen, arkadaşlarıyla doğum günü kutlayan bir çocukken kısa sürede sığınaklarda yaşayan, elektriksiz ve susuz geçen günleri, en yakın arkadaşı Nina'nın ölümünü kaleme alan bir tanığa dönüşür. 

Bu sayfalarda yalnızca korku değil, öfke de vardır; Zlata, büyüklerin siyasi hesapları yüzünden elinden alınan hayatın hesabını sorar. Anne Frank'in günlüğü saklanmayı ve kapalı bir mekana sıkışmayı yazarken Zlata'nın Günlüğü devam eden bir savaşın ortasında gündelik hayatın adım adım nasıl dağıldığını yazar.

Savaşı çocukluk üzerinden okuyan anılar deyince Svetlana Aleksiyeviç, bu kez karşımıza Son Tanıklar ile çıkıyor. 2. Dünya Savaşı'nı çocuk yaşta yaşamış insanların tanıklıklarından oluşan bu sözlü tarih çalışması, resmî tarihin kahramanlık dilini bir kenara bırakıp savaşın çocuk hayatındaki izlerine bakıyor. Açlık, kayıp, saklanma, korku ve oyunun ortadan kalkmasıyla savaşın çocukluğu nasıl parçaladığını tüm çıplaklığıyla okuruz. Aleksiyeviç böylece çocuk hafızasındaki savaş izini tarihin kenarından alıp merkeze taşır. 

Savaş ve gündelik hayat

Savaş, cephenin gerisindekiler açısından en kalıcı izlerini değişen gündelik hayatın içinde bırakır. Władysław Szpilman'ın kitabı Piyanist 1939-1945 yılları arasında Varşova'da hayatta kalmayı başarmış bir sivilin sıra dışı hikayesi. Polonya Radyosu'nda çalışan Szpilman, Nazi işgaliyle birlikte getto hayatının açlığına, hastalıklarına ve giderek daralan dünyasına tanıklık eder. Ailesini toplama kampına giden trende kaybettikten sonra yıkılmış bir şehirde saklanarak yaşamını sürdürür. Bu metinde savaş yalnızca fiziksel bir yıkım değil, kültürel ve ruhsal bir silinme girişimi olarak da hissedilir. 

• Roman aynı isimle Polanski tarafından sinemaya uyarlanır ve Adrien Brody'ye ilk Oscar'ını kazandırır. 

Victor Klemperer, LTI: Nasyonal Sosyalizmin Dili adlı kitabında Nazi Almanyası'nda Yahudi olduğu için maruz kaldığı dışlanmayı ve iktidarın dili nasıl adım adım dönüştürdüğünü anlatır. Eşi "Ari ırktan" olduğu için toplama kampına gönderilmekten kurtulan Filolog Klemperer, gündelik hayatın nasıl değiştiğini dil üzerinden izler: Sokaktaki tabelalardan gazetelere, konuşma biçimlerinden sıradan ifadelere kadar uzanan bu dönüşüm, faşizmin yalnızca yasalarla değil, kelimelerle de yerleştiğini ortaya koyar. Komşuluk ilişkilerinin çözülmesi, sıradan insanların ihbar mekanizmasının parçası hâline gelmesi ve gündelik konuşmanın bile zehirlenmesi, savaşın görünmeyen yüzünü tüm açıklığıyla gözler önüne serer: 

“Yahudice” sıfatı “Yahudi”den de sık geçer, çünkü tüm hasımları tek bir düşman halinde topaklaştıran parantezin kapanmasını sağlayan, işte bu sıfattır.

Savaşı yalnızca yaşandığı an üzerinden değil, öncesi ve sonrasıyla birlikte ele alan metinler, bu hafızayı tamamlar. Sürekli çatışmaların gölgesinde geçen dönemleri anlatan otobiyografiler, savaşın ayak seslerini ve uzun vadeli etkilerini anlamak açısından ayrı bir önem taşır.

Stefan Zweig'dan Dünün Dünyası, doğrudan bir savaş anlatısı olmasa da iki büyük savaş arasında çalkalanan bir Avrupa'yı bir entelektüelin ve sivilin gözünden anlatır. Zweig, 19. yüzyıl sonunun görece huzurlu Viyanası'ndan totaliter rejimlerin Avrupa kültürünü nasıl bir bir söküp attığına uzanan bir tanıklık sunar. Savaşın gelip kapıyı çalmadığı, sadece gazetelerde okunduğu o "güvenli dünya"nın çöküşünü; bireysel özgürlüğün nasıl aşındığını, sivil hayatın nasıl anlamsızlaştığını kendi hayatının ritminden okuruz. 

• Zweig kitabın müsveddesini 1942'de yayıncısına postaladıktan kısa süre sonra, sürgünde bulunduğu Brezilya'da karısıyla birlikte intihar etti. Bu açıdan Dünün Dünyası yalnızca bir dönemin değil, o döneme inanmış bir kuşağın da veda mektubudur.

İrfan Orga'dan Bir Türk Ailesinin Öyküsü de 1. Dünya Savaşı ve sonrasının İstanbulu'nu bir çocuğun gözünden anlatır. Varlıklı bir Osmanlı ailesinde başlayan hayat, savaşla birlikte hızla yoksulluğa ve dağılmaya sürüklenir. Bu dönüşüm büyük siyasi olaylar üzerinden değil, gündelik hayatın içinden görülür: sofradaki ekmeğin küçülmesi, hizmetçilerin birer birer ayrılması, evlerin giderek daralması, annenin genç yaşta beyazlayan saçları. Bir ailenin çözülüşünü anlatırken İstanbul'un fiziksel ve toplumsal dönüşümünü de bir hane üzerinden kayda geçiren Orga, kitabı İngilizce kaleme almış; Türkçeye ancak yıllar sonra çevrilmiş. 

Kurmacada süren savaş

Savaş döneminde sivil hayata dair en doğrudan kaynaklar anılar, günlükler ve tanıklıklar olsa da bu külliyatın önemli bir parçasını, hatta belki daha büyük kısmını, romanlar oluşturuyor. Üstelik yalnızca savaşı yaşamamış kuşakların dönüp baktığı bir tema değil; o yılları bizzat deneyimlemiş yazarların da sıklıkla kurmaca ile hatıraları birleştirdiğini görüyoruz. 

Roman, resmî tarihin çoğu zaman dışarıda bıraktığı şeyleri, bekleyişi, korkuyu, ahlaki bulanıklığı, evlerin içindeki yıkımı, sivil hayatın sessizce bozulmasını, anlatmak için daha elverişli bir tür olarak görülüyor. Tarihyazımının devletlerin ve cephelerin ötesine geçip gündelik hayatı, tanıklığı ve sıradan insanın deneyimini daha ciddiye almaya başlaması da bu alandaki üretimi artırıyor.

Romanlar üzerinden savaşı düşününce listenin başına Savaş ve Barış'ı koymak neredeyse kaçınılmaz. Tolstoy'un romanı, Napolyon Savaşları'nı anlatır ama asıl etkisini cephe sahnelerinden çok tarihin aile sofrasına, evlilik kararlarına, miras kavgalarına ve kişisel dönüşümlere nasıl sızdığını göstermesinden alır. Savaş, uzakta olup biten bir şey değildir; hayatın akışını içeriden değiştirir. 

• Kitabın etkisi bugün de sürüyor: 2010'da ABD'de öğrenciler ve akademisyenler Savaş ve Barış'ı 24 saat boyunca yüksek sesle okudu; 2015'te Rusya'da ise Tolstoy'un büyük-büyük torunu Fekla Tolstaya'nın da yer aldığı, oyunculardan kozmonotlara uzanan farklı isimlerin katıldığı, dört güne yayılan 60 saatlik bir okuma maratonu düzenlendi. İki yüz yıl önce yazılmış bir romanın hâlâ böyle ortak bir okuma deneyimi yaratabilmesi, onun neden ilk akla gelen klasiklerden biri olduğunu da söylüyor.

Türkçede savaşı kurmacaya taşıyan en güçlü kuran yazarlardan biri Yakup Kadri Karaosmanoğlu. Yaban, Millî Mücadele yıllarını bir Anadolu köyünde, yoksulluk, yabancılaşma ve aydın-halk kopuşu üzerinden okur; savaşın kırsalda nasıl bambaşka bir gerçekliğe büründüğünü gösterir. Sodom ve Gomore ise aynı tarihsel kırılmanın şehir yüzüne, işgal altındaki İstanbul'a bakar. Roman, işgali gündelik hayatın dokusunu bozan, ilişkileri çürüten, insanları kendi aynalarıyla yüzleştiren bir çözülme olarak anlatır. Yakup Kadri'de savaş, top ve tüfekten çok toplumsal bir dağılma ve bir karakter sınavıdır.

Irène Némirovsky'nin Fransız Süiti, Nazi işgali altındaki Fransa'yı büyük kahramanlık hikâyeleriyle değil kaçışlar, yollardaki panik ve işgal altındaki taşra hayatı üzerinden anlatır. Romanın ilk bölümünde Paris'ten kaçan insanların savruluşunu, ikinci bölümünde ise Alman askerleriyle aynı yerde yaşamak zorunda kalan sivillerin gerilimini izleriz. Savaş burada da gündelik hayatın içine yerleşen bir baskı olarak yaşanır. 

• Némirovsky Fransız Süiti'ni 1940'ta yazmaya başlar; ancak 1942'de Auschwitz'e gönderildiği için planladığı beş bölümün yalnızca ikisini tamamlayabilir. El yazmaları kızı Denise tarafından yıllarca saklanır, 1990'ların sonunda açıldığında bir romanın olduğu fark edilir ve kitap 2004'te yayımlanır. Yazarın ölümünden tam 62 yıl sonra... 2014'te sinemaya uyarlanması da yarım kalmış bu metnin yıllar sonra bile canlılığını koruduğunu söylüyor.

Çocukluk cephesinden bakıldığında öne çıkan Kitap Hırsızı, Nazi Almanyası'nda büyüyen bir çocuğun dünyasını kurarken bombaların gölgesinde kelimelerin nasıl bir sığınağa dönüşebildiğini anlatıyor. Markus Zusak, Alman ve Avusturyalı göçmen ebeveynlerinden dinlediği savaş anılarından yola çıkarak yazdığı romanı yayıncılara kabul ettirene kadar defalarca reddedilmiş. Ancak kitap yayımlandıktan sonra 40'tan fazla dile çevrildi, 16 milyonu aşkın sattı ve The New York Times çok satanlar listesinde 500'ü aşkın hafta kaldı. 2013'te John Williams'ın Oscar'a aday gösterilen müziğiyle sinemaya uyarlandı. 

Tijan Sila'nın Saraybosna Radyosu da Bosna Savaşı'nı çocukluk hafızası içinden kuruyor. Yazarın "Bu, çocukluğumun hikayesi" olarak tanıttığı romanda anlatıcı Tijan, savaş başladığında 10 yaşında; Saraybosna alevler içindeyken o da büyümeye, etrafındaki yıkımı anlamlandırmaya çalışıyor. Harabeler arasında dolaşıyor, geride bırakılan eşyaları topluyor, bunları yiyecek karşılığında değiş tokuş ediyor; hayatta kalma mücadelesi yavaş yavaş çocukluğun yerini alıyor. 

• 1994'te ailesiyle birlikte Almanya'ya sığınan Sila, romanını kendi neslini "unutulmuşlar" olarak tanımlayan bir sonsözle bitirir. Kitap 2024'te Almancanın en prestijli ödüllerinden Ingeborg Bachmann Ödülü'nü aldı. 

Mercè Rodoreda'nın Türkçede Güvercinler Gittiğinde adıyla bilinen romanı, İspanya İç Savaşı'nı Barselona'da yaşayan genç bir kadının daralan dünyasından anlatır. Savaş burada cepheden çok evin içinde hissedilir: azalan gelir, artan korku, yavaş yavaş yalnızlaşan bir hayat. Kahramanın gündeliği yoksulluk ve belirsizlikle birlikte çözülür; ilişkiler, alışkanlıklar, hatta dil değişir. Rodoreda'nın sade ama yoğun anlatımı bu dağılmayı büyük sözlere başvurmadan verir. Roman, savaşın sıradan bir hayatı nasıl parça parça dönüştürdüğünü en iyi hissettiren metinlerden biri.

Chimamanda Ngozi Adichie'nin Yükselen Güneşin Ülkesinde romanı, 1960'ların sonunda Nijerya'da yaşanan Biafra Savaşı'nı anlatır ve savaşın Avrupa'yla sınırlı olmayan sivil yıkımını görmek için etkileyici bir örnek sunar. Savaş burada yalnızca politik bir çatışma değil; aşkı, sınıfı, sadakati, açlığı ve yerinden edilmeyi aynı anda dağıtan bir kırılma olarak belirir. 

Adichie bu romanı büyük ölçüde kendi ailesinin anlattıklarından yola çıkarak yazmış; Biafra Savaşı'nda iki dedesini de kaybetmiş. Belki de bu yüzden kitap, savaşı uzaktan bir tarih olarak değil, aile sofrasının içinden anlatır. 

• Yükselen Güneşin Ülkesinde 2007 Orange Ödülü'nü kazandı; 2020'de ise ödülün 25 yıllık tarihinde verilen "kazananların kazananı" unvanını aldı. Batı'nın büyük ölçüde unuttuğu bir savaşı ve bir milyondan fazla insanın çoğunlukla açlıktan öldüğü üç yılı görünür kıldı:

"Bombardıman uçakları gökyüzünden saldırıya geçtiklerinde sığınmacı kampındaki annelerin gözlerinin ferini söndüren korkuyu asla tasvir edemezdi. Bombalanan aç insanların umutsuzluğunu asla sözcüklere dökemezdi…

Biz ölürken dünya suskundu."

Tüm bu kitapların ortaklaştığı yer, savaşı çatışmanın içinden değil, gündelik hayatın içinden anlatmaları. Askerin hatıratında çatışma öne çıkarken siviller savaşı değişen hayatında hissediyor. Biri olup biten âna bakarken diğeri geride kalanlara, kayıplara, gündelik hayatın içinde biriken korkuya gözünü dikiyor. Bu yüzden sivil tanıklıklar yalnızca geçmişi anlatmaz; savaşın etkisinin insanlar üzerinde nasıl yaşamaya devam ettiğini de söyler. 

Bugün Ukrayna'da, Sudan'da, Gazze'de, İran'da yeni günlükler tutuluyor, yeni tanıklıklar birikiyor.