Emek piyasası dönüşürken sendikalar nerede duruyor?

Çevresel ve teknolojik gelişmeler ile iş süreçleri dönüşmeye ve çeşitlenmeye devam ederken işçi-işveren ilişkileri -hâlihazırdaki güvencesiz çalışma koşulları, düşük ücretler ve kayıt dışılık gibi problemlerin etrafında- yeni boyutlar kazanıyor. Özellikle pandemi döneminde yükselişe geçen sanal emek hareketliliği, arz tarafında işçiler için bir özerklik/esneklik fırsatı; talep tarafında ise küresel ölçekte en hızlı ve ucuz biçimde iş gücü tedariki olarak değerlendiriliyor. Bir diğer taraftan müşteri ya da işçi olarak dâhil olduğumuz, her taraf için ilerici ve kazançlı olarak nitelendirilen bu dönüşümde, emek-sermaye çatışması tarihsel geçerliliğini farklı görünümlerde sürdürüyor. Sendikalar da faaliyetlerinde bu yeni boyutlara temas etmeye ve alternatif mücadele yöntemlerine zorlanıyor. Peki, platform ekonomisi kavramı altında değerlendirdiğimizde sendikacılık bugün nerede duruyor?

Emek piyasasının dönüşümünden ne anlıyoruz?

Dijital emek platformları, geleneksel işçi-işveren dikotomisinden öte üç aktörden (platform sağlayıcı, platform çalışanı ve müşteri) oluşan ve rollerin hukuki statülerindeki belirsizliklerden ötürü muğlaklaştığı bir yapı sunuyor. Bu yapıda yeni ve farklılaşmış olanlar şöyle:

• Yeni bir işçileştirme süreci: Platformlar, çok geniş bir kitleyi işçileştirerek kendi kuralları çerçevesinde istihdam ediyor. Küçük mülk sahipleri, mülkleriyle birlikte işçileştiriliyor. Örneğin arabası olan taksici, evi olan ise konaklama sektörü çalışanı hâline geliyor. İşyerleri de tekelleşen platform sağlayıcılarının ağına dâhil olmak, oyunun kurallarına uyum sağlamak zorunda kalıyor. 
• Sosyal haklar: Bu yapıdaki en yüksek bilgi ve kontrol sahibi olan platform sağlayıcılar, hızlı ve düşük maliyetli hizmet aracısı olarak tanımlandıkları sürece kendilerini işveren yükümlülüklerinden uzaklaştırabiliyor. Çalışanlar ise kapsamını genellikle sağlayıcıların çizdiği atipik sözleşmelerde “bağımsız çalışan”, “bağımsız yüklenici” olarak tanımlanıyor ve sosyal koruma maliyetlerini kendileri üstlenmek durumunda kalıyor.

Çalışma koşullarının esnekleştirilmesi elbette yeni bir fenomen değil. Fakat, burada problem edilen, geçici personel istihdamından öte “eşler arası sıfır sorumluluk üzerine kurulu” bir modelin varlığı. Emek piyasası dönüşürken ve güvencesiz çalışma koşulları daha katmanlı bir hâl alırken işçilerin hak arayış biçimleri de dönüşüyor.

• İşçilerin öncelikleri: Platform çalışanlarının küresel çaptaki protestolarını derleyen Leeds İndeksi’nin gösterdiği üzere -bölgeler arasında farklılıklar göstermekle birlikte- protestoların temel odağı öncelikle ücretler. Onu sırasıyla çalışma koşulları ve istihdam statüsü takip ediyor. 

Sendikal faaliyetler bu dönüşümde nereye oturuyor?

Hızla gelişen bu sektörde işçileri örgütlemek ve sendikal faaliyetleri, yeni koşullara göre yeniden organize etmek şu anda örgütlü mücadelenin önündeki en akut mesele olarak gözüküyor. Bir noktanın altını çizmekte fayda var: Sendikalaşma oranları, Afrika’nın belirli bölgeleri ve Güney Amerika’yı dışarıda bırakırsak yaklaşık 20 yıldır düşmeye devam ediyor. Sendika üyeliğinin düşük olduğu kitleler incelendiğinde ise kayıt dışı, güvenceden yoksun, geçici işlerde ve kendi hesabına çalışanlar ön plana çıkıyor. Platform ekonomisi çalışanları, tam da bu kitleye dâhil ve sayıları arttıkça sektöre ait problemler daha da belirginleşiyor. 

Dijital platform işçileri, birçok ülkede “bağımsız çalışan” statüsüyle istihdam edildiği için üyeleri işçilerden oluşan sendikalara üye olamıyor. Bir diğer taraftan aralarındaki gelir farklılıkları, tek bir yere bağlı olarak ve aynı mekânda düzenli olarak çalışmamaları nedeniyle dijital platform işçilerini örgütlemek sendikaların önünde önemli bir engel olarak tanımlanıyor. Ayrıca izole yapılarından ötürü çalışanlar arası mücadele bilincini yaygınlaştıramamak da örgütlülüğün önündeki zorluk olarak gösteriliyor. 

Sendikalar için örgütlülük artık daha mı zor? 

Platform ekonomisindeki hak arayışları özellikle yemek teslimatı yapan kuryelerin eylemleriyle yakın dönemde daha belirginleşiyor. Bu süreçte, yukarıda tanımlanan tüm tarihsel ve güncel zorluklarına rağmen sendikacılık adına atılmış başarılı adımlar da mevcut. Dijital platform işçilerinin problemleri küreselde ortaklaşsa da mücadele pratikleri, güçlü bir örgütlenme geleneğine sahip ülkeler ve diğerlerinde elbette farklılaşıyor. Çözümsüz kalınan noktalarda alternatif mücadele yöntemleri doğuyor.  

Alternatifler: Geleneksel sendikaların platform işçilerinin taleplerine karşılık veremediği durumlarda hak arayışları alternatif kanallar aracılığıyla yürütülüyor. Batı Avrupa’da geleneksel sendikalar sürece daha aktif katılım sağlarken küresel Güney’de de tabandan gelen hareketler güçleniyor. Sosyal medya araçları, işçilerin koordine olup harekete geçmeleri için yeni araçlar olarak kullanılıyor. 

• Büyük Britanya Bağımsız İşçiler Sendikası (IWGB) on yıldır platform ekonomisindeki hak arayışlarını örgütlemeye devam eden bir sendika. Ada’da sembolleşen Deliveroo ve Uber işçilerinin eylemleri karşısında özellikle esnek çalışma koşulları ve esnaf kuryelik statüsüne karşılık işçileri bir araya getiriyor. Sadece yemek dağıtımı değil diğer işlerde de ücretler ve şartların iyileştirilmesi için çalışıyor. Bunu hem kampanyalar hem de açtıkları davalarla yürütüyor. 
• UMUT-SEN ise Türkiye’de sendikal mücadeleyi güçlendirmeyi amaçlayan bir kolektif. Yakın dönemde platform ekonomisi işçilerinin mücadeleleri başta olmak üzere birçok sektörden işçinin sesini bürokratik bir yapının ötesinde katılımcı bir biçimde duyurmaya çalışıyor. Geleneksel sendikacılık anlayışından uzak, daha dinamik bir biçimde sendikacılık faaliyetlerinin en yeni örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.

Sanal emek hareketliliği genişledikçe işçi-işveren ilişkileri, farklı görünümlerde ve tarihsel çelişkilerini beraberinde taşıyarak karşımıza çıkmaya devam ediyor. Dijital platform çalışanları örneği, işçilerin farklı araçlarla ve daha dinamik bir biçimde örgütlenmeye başladığını fakat örgütlenmek için geleneksel sendikaların ilk adres olmaktan çıktığını gösteriyor. Her ne kadar bugün kurye eylemleri ön planda olsa da aynı talepler, kısa zamanda diğer sektörler ve çalışanları tarafından da dile getirilebilir. Sendikaların ücret için uzlaşı süreci yönetmekten öteye gidip gidemeyeceği ise geleceklerine dair belirleyici olacak gibi görünüyor.