Hara’da geleceğin arkeolojisi: ‘Tarihin Neresindeyiz?’

Türkçenin pratik ve zenginleştirilebilir bir dil oluşu sadece -ı, -i eklerinin sihrine sığdırılamaz elbet ama bu sihir iyi bir örnek oluşturabilir. Bakmaktan bakı, akmaktan akı, sanmaktan sanı, sevmekten sevi ve takmaktan takı. Bir eylemi bir takıyla isme dönüştürmek, bedenlerimizi takılarla süsleyip arzuladığımız görüntüye kavuşmak; takılan her “şeyin”, kavuştuğu formu bir şekilde başkalaştırması takı kelimesinin türetilmesindeki basitlikle buluşunca, Türkçenin büyüsünü çoğaltıyor. Hara’da devam eden Tarihin Neresindeyiz? Zanaat. Ritüel. Dönüşüm. başlıklı serginin büyüsü de bedenin takıyla zenginleştirilmesi gibi sanatçıların, takının binbir türlü ihtimali ile geleceğin olasılıklarını araması ve çoğaltmasından doğuyor.

• Çok uzun yıllar sonra, belki de yüzlerce yılın ardından diyelim, arkeolojik bir kazıdan bugüne ait takılar çıksa, ne anlatırlardı? 

Canan Bozbağ’ın Hara’da bir takı sergisi yapma hayali, yukarıdaki soruyla birleşerek Haziran 2024’te bir masa etrafında 25 sanatçıyı ilk kez bir araya getirdi. Hepsinin ortak özelliği, elbette sanatçı olmalarının dışında, pratiklerinde takının yer almamasıydı. Kadim ritüeller, zanaat ve dönüşüm, birbirleriyle oluşturdukları kesişim çizgilerinin kah üstünde yürüyerek kah çevresinden dolaşarak, uzaklaşıp yakınlaşarak, sanatçıları yeni keşiflerin etrafına topladı. Sürecin sonunda ortaya çıkan takılar sergide izleyiciyle buluşuyor.

Sergi, “izleyicinin katmanlar arasında kendi araştırmasını yapmasını” istiyor ve “performatif alanda kendi anlam dünyalarını bulma” ihtimaline karşı heyecan duyuyor. Dolayısıyla ziyaret boyunca zihni açık tutmanın, kendini çağrışımlara ve her türlü fikrin kucağına bırakmanın keyifli olacağı bir sergi ortaya çıkıyor.

Yeni ihtimallerin kum havuzu

İnce taneli bir kum yığının üzerine kurulu sergi, izleyiciyi bir kazı alanında keşfe davet ediyor. Küratör Onur Karaoğlu, istediğin yerden başlamak serbest, bu keşif serüveni tamamen sana ait diyor. 

Güneş Terkol’un broşları, ilk keşfimiz. Terkol, Hara’daki ilk sergisi için ürettiklerini bu sergide küçük boyutlu broşlara dönüştürmüş ve kumaşlara iliştiriyor. Bir bedende ilk anlamını bulan bir obje olarak takı artık cansız bir yüzeyde ve izleyeni insandan bağımsız düşünebilmeye davet ediyor. Can Altay’ın sergi için mekana takı üretme fikriyle yola çıkması, gümüş bir çiviyle duvara çakılmış altın plakanın mekanı “süslemesi”, Terkol’un çıkış noktasıyla kardeş oluyor. Akla, duvarlara asılan tabloların, çerçevelerin ve her türlü nesnenin, mekanların takıları olduğu fikrini getiren çalışmalar, tam bu noktada izleyicide açtığı yeni bakışla onu serginin daha da içine almayı başarıyor.

Florence Konstantina Delight’ın yerde yatan cansız mankeni, yanı başında bir televizyonla birlikte mekanın takısının hemen ayakucunda. Her yanını kaplayan parlak taşlar, güzellik normlarına uygun bedeniyle bir yandan şaşaalı bir hayat imgesi sunarken öte yandan yer yer taşları dökülmüş boşluklarıyla bir şeylerin yanlış olduğu hissini uyandırıyor. Zihin, tüplü televizyonun karşısında dikilirken, tatsız popüler kültür geçmişimizle bağ kurmaya çok müsait. Benim zihnim Şeytan Marka Giyer filmine, oradan Anna Wintour’un bir dönem kadınlara tek başına dayattığı güzellik normlarına kadar uzanıyor. Bir beden de takıya dönüşebilir, onu sergilemek isteyen birinin koluna girebilir veya tek başına bir podyumda yürüyebilir. Bu fikir de milenyum çağına ait. Flo, anlatmak istediğini fazlasıyla başarıyor ve izleyicinin sergi deneyimini daha da pekiştiriyor.

Bir takı, tekrar başka bir formda kullanılabilir mi? Şimdi bu sorunun peşindeyiz. Onur Karaoğlu’nun “bugün kullandığımız bir takı yüzyıllar evvel üretilmiş başka bir takının materyalinden yapılmış olabilir” sözüyle ilk ışık yanıyor. Mesela, dünyada her yıl kullanılan altının %25 ila 30’u geri dönüştürülüyor. Nazlı Çapar’ın karekodu bir desen olarak kullandığı gümüş takılar, içlerinde kendi hafızalarını saklıyor. Her biri, sanatçı tarafından eritilip yeniden şekillendirilerek bugünkü formlarını almadan önce farklı takılardı. Karekodlar okutulduğunda Çapar’ın yeniden işleme sürecini belgeleyen videolara erişilebiliyor. Yüzlerce yıl sonra yapılacak hayalî kazımızda karekod okutulabilecek mi, bilemeyiz. Fakat bu gümüş takıların eritilerek yeniden farklı formlarda kullanılma olasılığı daim ve sanatçı tam da bu yeniden kullanımı gündeme getiriyor.

Yeni malzemelerin olasılığı 

Mert Öztekin’in sabundan küpe ve broşları, Ekin Kano’nun kendi ürettiği bakteriyel selülozlardan yaptığı kolyeleri, Esma Paçal Turam'ın silikonu gümüş ve altınla kaplayarak geliştirdiği tekniği, yeni malzemenin ihtimalini çoğaltıyor. Günnur Özsoy’un bir nalburdan aldığı, contayla birleştirilmiş musluk bağlantısından kolyesi -tıpkı takı kelimesinin türetilmesi gibi basit, net ve etkili; Fuat Sonat Eşrefoğlu’nun kırık seramiklerin keskin bakışını tornayla yumuşattığı ve daha da yumuşatmak istercesine bir tülün ardına sakladığı takıları; Ulaş Eryavuz’un mizahla buluşan yelpazesi ve itibarını iade ettiği nazar boncuğu bilekliği, malzemeyi yeniden dönüştürüyor. Koray Ariş, bu yeniden dönüşüm yolculuğuna yüksek gerilim hattı çalışmalarından arta kalan, kolay paslanmadığını keşfettiği tellerden yaptığı bileklikleriyle 80’lerin ilk yarısından katılıyor ve “takının ait olduğu zamanı” düşündürüyor. Tıpkı serginin, başlığında sorduğu gibi.

“Takıya dönüştürmek” çocukluğumuzdan aşina olduğumuz bir eylem. Teneke kutuların açma halkasından yüzük, kulak arkasına asılan bir çift kiraz, papatyadan taç, ipe dizili boru makarna veya delikli midye kabuklarından kolye… Serginin yol açtığı çağrışımların peşinden gidiyoruz. Bu bize, küçükken hepimiz kolektif bir performatif bilincin parçalarıymışız gibi hissettiriyor ve belki de bin yıl sonrasına kalacak olanlar bunlardır diye düşündürüyor.

Geleneksel ile yeni, zanaat ile sanat

Mekanın takısı Can Altay’ınsa, sergininki Canan Bozbağ’ın elinden çıkıyor. Sanatçının, geçmiş bir ihtimali gerçeğe dönüştürmeye vesile olan metal kolyesinin formu, bir rakun penis kemiği kullanılarak ortaya çıkıyor. Bozbağ, metali döverek ortaya bir el işçiliği çıkarıyor.

^{Fotoğraf: Kayhan Kaygusuz}

İnci Furni bu sergi için cam üflemeyi öğreniyor. Camdan üflediği boncuklardan yaptığı kolyelerinde renkler ön plana çıkıyor. Onur Karaoğlu’nun yönlendirmesiyle, Hara’nın başka bir yerinde sergilenen suluboya desenlerinin cam boncuklara dönüştüğünü öğreniyoruz. Furni’nin, camın saydamlığına boyayla müdahalede sansür ihtimalini araştırması, eski apartmanların oda kapılarında kullanılan, boyanarak görüntüyü gizlemesi amaçlanan buzlu camları getiriyor akla.

Sanatçıların eserlerini üretme süreçlerinin her biri, serginin bugün bulduğu anlamı pekiştiriyor. Ekin Kano, malzemenin kalıcılığı üzerine düşünerek çıktığı yolda, suyla temas etmesi hâlinde eriyip yok olan bakteriyel selüloza ulaşıyor. Günnur Özsoy bir nalbura giriyor ve buradan, ihtimallerin zenginliğiyle tanışarak ayrılıyor. Bir yanda geleneksel el işçiliği, diğer yanda sanatçıların ürettiği yeni yollar, sergide iç içe giriyor. Zanaat ve sanat en görünür şekilde el ele.

Sergi, tüm bunların yanında, sanatçı olmanın anlamını da bir kez daha ve birçok kez de olacağı üzere, pratiğe döküyor. Zira sergideki her bir sanatçı, ilk kez işledikleri takı fikriyle iç içe geçen üç temayı bir bütüne dönüştürmeyi başarıyor. Bu bütünü izleyicinin anlam dünyasında dönüşecek performanslara emanet ediyor. Ve Hara da Uskumruköy’de, keşfedilecek bir hazine gibi, sergiyi saklıyor.

Ayrılmadan: Sergiyi ziyaret edeceklere dostane bir öneri de bırakayım. Ayakkabılarınızı, deniz kumunun üstünde yürüyeceğinizi hesap ederek seçin.