İki ülke, iki farklı yaklaşım: Yunanistan'ın zeytincileri yapay zekaya, Türkiye'dekiler iflasa

Yaklaşık 25 yıldır iktidarda olan AKP, neredeyse en başından beri bıkmadan usanmadan çeşitli yasa ve yönetmelik değişiklikleriyle zeytinin yasal koruma statülerini ortadan kaldırmaya çalışıyor. Zeytinlikler, son 25 yılda 10 kez ranta, talana ve peşkeşe açılmak istendi, her defasında zeytinliklerin korunması için mücadele veren, çevre ve yaşam alanları savunucularının girişimleriyle bu yıkımlar engellendi. Ancak, iktidarın zeytinlikleri sökme konusundaki kararlılığı ne muhalefet ne kamuoyu ne de köylü tepkisi dinledi.

Bir adım geriden: Hatırlanacağı üzere, son olarak zeytinliklerin madencilik faaliyetlerine açılmasını da içeren torba kanun teklifi, 19 Temmuz'da TBMM Genel Kurulu'nda kabul edildi.

Sivil toplum örgütleri ve muhalefetin iktidara yönelttiği en büyük eleştiri, 11. maddeyle ilgiliydi. Bu madde, elektrik üretimi amacıyla yürütülen madencilik faaliyetlerinin “doğayla uyumlu” şekilde zeytinlik alanlarda yapılabileceğini öngörürken aynı zamanda taşınmazları kamulaştırılan yurttaşların zeytinlik alanlarının, uygun bedelle madencilik firmaları tarafından kiralanmasının da önü açıyordu.

• 11. maddeye eklenen geçici bir madde, elektrik üretimi gerekçesiyle zeytinlik alanlarında madencilik faaliyetlerine izin vererek çevreye ciddi zararlar verme riski taşıyor. Elektrik üretimine yönelik madencilik faaliyetlerinin başka bir alanda yapılamaması durumunda, zeytin ağaçlarının aynı il/ilçede taşınması ve geçici tesislerin kurulması kamu yararı gerekçesiyle mümkün hâle getirildi.

Ancak, maddede yer alan zeytin ağaçlarının taşınması ya da yerine yenilerinin dikilmesi öngörüsünün gerçekçi olmadığını geçmiş tecrübelerden biliyoruz.

11. maddede yapılan değişikliğin ardından Maden Kanunu'na eklenen geçici 45. madde ile Muğla'daki belirli bölgelerdeki zeytinlik alanlarında elektrik üretimi amacıyla yapılacak madencilik faaliyetine izin verildi. Değişikliğe göre, şirketlerin tesis etmek zorunda oldukları zeytin sahaları, taşınan ve taşınamayan zeytin ağacı sayısının en az iki katı zeytin ağacından oluşmak zorunda.

• Yine geçmiş tecrübeler bize gösteriyor ki, ne böyle büyük bir alan bulunabilir ne de bu zeytin ağaçları söylendiği gibi taşınabilir.

Bilimsel veriler, zeytin ağaçlarının genç fidanlardan yüzlerce yıllık ağaçlara kadar hemen hemen her yaşta başarılı bir şekilde nakledilebileceğini doğruluyor ancak bu sürecin son derece dikkatli planlanıp uygulaması ve riskleri ile dezavantajların iyi değerlendirilmesi gerekiyor. 

Türkiye şartlarına bu gerçekçi mi? 

Amaç, en başından bu zeytin ağaçlarını korumak olsa her şey ağaçları en başından yerinden etmemek üzerine kurgulanırdı. Ama hafta başında jandarma ekipleri eşliğinde yıllardır zeytin ağaçlarını kestirmemek için büyük bir direniş gösteren köylülerin Muğla'nın İkizköy Mahallesi'ne bağlı Akbelen mevkindeki zeytinlik alanlarının madene açılması için iş makinaları ağaç kesimine başladı. 

Limak-IC İçtaş ortaklığındaki YK Enerji’ye ait Yeniköy-Kemerköy termik santrallerine yakıt sağlayan linyit madeni sahasının genişletilmesi için 2019'da başlayan çalışmalar, geçmişte de çok kez Akbelenlilerin direnişiyle karşılaşmıştı. Enerji ve madencilik faaliyetlerini hızlandırmayı amaçlayan yukarıda bahsettiğimiz yeni yasal düzenlemeyle birlikte Akbelen'de zeytinliklerin sökümünün yeniden başlaması bekleniyordu. Gün geldi çattı ve zeytin kıyımı başladı.

Bizde durumlar böyleyken, dünyanın hatırı sayılır zeytin üreticilerinden komşu Yunanistan’a bir bakalım.

Zeytin üreticiliğinde İspanya ,dünya üretiminin %50’sinden fazlasını elinde tutarak lider konumda bulunuyor. Yıllara göre rekoltelerdeki değişikliklere bağlı olarak İtalya, Yunanistan ve Türkiye’nin sıralamadaki yerleri değişebiliyor. 

Yunanistan, çoktan kömürden vazgeçerek yüzünü rüzgara ve güneşe dönmüş ülkelerden biri. Üstelik bu kararın ardından ülkenin kömürden kaynaklanan karbon emisyonları zirve seviyesinden neredeyse %90 oranında düşerken, ulusal emisyon seviyesi bir bütün olarak yarı yarıya azalmış durumda. 

Antik Atina'da zeytin için özel yasalar vardı 

Yunanistan’da antik çağlardan günümüze taşınan zeytin, bir tarımsal ürün olmanın ötesinde kültürel bir mirastır. Antik Atina’da zeytin ağacı, Atina'nın refahı ve kimliğinin koruyucusu olarak rolünü vurgulayan sıkı yasalarla korunuyordu. Hatta, MÖ 6. yüzyılda Atina demokrasisinin temellerini atan kişi olarak kabul edilen Solon, zeytin ağaçlarının korunması için özel olarak tasarlanmış yasalar çıkardı.

Solon Yasası'na göre, bir zeytin ağacını kökünden söken veya yok eden herkes mahkemede yargılanıyor ve suçlu bulunursa ölüm cezasına çarptırılıyordu. Antik Yunanlar için zeytin ağacı barışın, bilgeliğin ve zaferin simgesiydi. Solon'un temel tarım reformları arasında, zeytin ağaçlarının kesilmesini kısıtlayan dikkat çekici bir kararname de vardı: Tek bir zeytin bahçesinde yılda ikiden fazla ağaç kesilemezdi. 

Tarih kitaplarında belgelenen bu çığır açıcı önlem, sürdürülebilir tarıma dair erken bir anlayış olarak kabul ediliyor. Bu, aşırı hasadı önlemek ve paha biçilemez kabul edilen bir kaynağın sürekliliğini sağlamak için atılmış önemli bir yasal adımdı.

Günümüzde dünya genelinde yaklaşık 800 milyon zeytin ağacı bulunduğu ve bunların %95’inin zeytin yetiştiriciliği için en iyi toprak ve iklim koşullarına sahip Akdeniz havzasında yer aldığı belirtiliyor. Zeytin, Yunanistan'da diğer meyve veren ağaç türlerinden daha fazla yetiştirilirken ülkedeki ekili tarım arazilerinin yaklaşık %15'ini ve ağaçlık alanların da %75'ini kaplıyor.

Yunanistan’da yaklaşık 30 milyon zeytin ağacı varlığıyla en büyük zeytin üreticiliği Girit Adası’nda yapılıyor. Hatta tüm Yunanistan genelinde üretilen zeytinyağından daha fazla zeytinyağı Girit’te üretiliyor. Girit’te bulunan 3 bin yıllık dünyanın en yaşlı zeytin ağacı, hâlâ yüksek kalitede zeytin veriyor.

Neredeyse her evde zeytin ağacının bulunduğu adada, 7 yaşın üzerindeki yaklaşık 30 milyon ağaç, 95 bin aileye dağılmış durumda. Çoğu geleneklerin hazine gibi nesilden nesile aktarıldığı küçük aile çiftliklerinde üretiliyor. Girit’teki toplam 360 bin hektarlık tarım arazisinin 160 bin hektarını zeytinlikler kaplıyor. Öyle ki, son 70 yılda Girit’teki zeytin üretimi dört katına çıkmış.

Zeytinyağını en çok arzu edilen tarım ürünlerinden biri yapan şey, insanların giderek artan doğal, minimum işlenmiş gıdalara olan arzusu. Sürdürülebilirlik ve kalite standartları giderek zorlaştıkça dünya genelindeki üreticiler, hem gelenekleri hem de günümüz dünyasının taleplerini karşılamak için rekabet ediyor.

Zeytin, Yunanistan’da sadece bir yiyecek değil bir mirastır

Dolayısıyla, zeytin Yunanistan’da sadece bir yiyecek değildir, yüzyıllar boyu taşınan bir kültürel miras olmanın yanı sıra Yunanistan, zeytinin bir yaşam biçimi olarak benimsendiği yerdir.

Yunanistan’da yükselen bir zeytinyağı turizmi olduğunu da söylemek mümkün. Son zamanlarda Girit’ten sonra Yunanistan anakarasında en büyük zeytin ve zeytinyağı üretim bölgesi olan Mora Yarımadası, gurmeler için bir başlangıç noktası hâline gelmiş durumda. 

Nasıl deniz, güneş, kum Yunanistan için kültürel bir miras, bir servet ve bir yaşam biçimi ise artık zeytinyağı da dünyaya pazarlanan bir Yunan zenginliğine dönüşüyor. Birkaç bin yıllık zeytin ağaçlarının altında ziyaretçiler, yerel gastronomiyi, günlük yaşamı ve aile bağlarını nasıl etkilediğini öğreniyor, zeytinyağı hasadına katılabiliyor. 

Komşu’nun kadim zeytin kültürüne yapay zeka dokunuşu

Binlerce yıllık geçmişe sahip bu kadim kültür, günümüz teknolojileriyle bir adım daha ileri taşınıyor. Özellikle Girit'teki yaklaşık 30 milyon zeytin ağacının büyük miktarda suya ihtiyacı var. Adanın tatlı su tüketiminin yaklaşık %85'ini tarım oluşturuyor ve zeytin yetiştiriciliği de bu tüketimin büyük bir kısmına denk geliyor. Şimdilerde yapay zeka ve nesnelerin interneti (IoT- Internet of Things) teknolojileri, giderek güçlenen sistemler tarafından desteklenen cihazlarla birbirine bağlanıyor. Burada amaç, israfı önemli ölçüde azaltmak, teknoloji kullanımıyla toprak durumunu sürekli izlemek…

Yerleştirilen sensörlerle toprağın nemi, elektriksel iletkenliği, suyun tuzluluğu ve toprak sıcaklığı ölçülüyor. Bu bilgiler önce 5G ağları yardımıyla bir merkeze iletiliyor, veriler işleniyor ardından yapay zeka aracılığıyla sulama için kullanılması gereken ideal su miktarı tespit ediliyor.

Çiftçiler bu verilere uzaktan erişerek, tek bir tuşla sulamayı kontrol edebiliyor. Zengin üreticiliğindeki tüm değerler zinciri yapay zeka teknolojileriyle optimize ediliyor. Bu uygulama, hem verim hem rekolte hem de su tasarrufu açısından önemli bir başlangıç olarak nitelendiriliyor.

Öte yandan, Italian National Research Council (CNR), Agency for New Technologies, Energy and Sustainable Development (ENEA), California Üniversitesi ve Berkeley’den oluşan ortak araştırma ekibi, belirli bir bölgedeki iklim verilerine dayanarak bir zeytin bahçesinin hasadının büyüklüğünü tahmin edebilen, ilgilenen herkesin kullanımına açık bir algoritma geliştirmeyi başardı. 

Algoritma, İtalya'nın son 15 yıllık verilerini inceleyerek bu tahminleri yapmayı öğrendi ve farklı iklim olaylarının mahsulü nasıl etkilediğini buldu. Algoritma, zeytin yetiştirme döngüsü boyunca hava koşullarını analiz etti ve böylece araştırmacılar potansiyel iklim risklerini ve bunların üretimi nasıl etkilediğini belirleyebildi. Önleyici tedbirler açısından bu da üretimde önemli bir gelişme olarak kaydedildi.

Özetle, dünya teknolojinin nimetlerinden her geçen gün daha fazla faydalanadursun Türkiye, yüksek rekabet gücü ve tarımsal büyüklüğe sahip bir üründe dünya liginde söz sahibi olacağı yerde her gün zeytinlere kıyıyor, kesip yok ediyor, köylünün geleceğini elinden alıyor.