İşe Yarar Bir Hayalet: Unutturuldu sanılan hafıza nasıl geri döner?

"İşe Yarar Bir Hayalet", daha ilk dakikalarında bütün derdini anlatıyor. Bir sanat merkezinde, Tayland toplumunun kolektif belleğini temsil eden bir rölyefin yapımını izliyoruz. Keşiş, asker, işçi, köylü, öğrenci, atlet, çocuk, keçi... Bir toplumun hafızasını oluşturan figürler tek bir yüzeyde buluşuyor. "İşe Yarar Bir Hayalet"te kabul görmenin ölçüsü kim olduğunuz değil, kimin işine yaradığınız. Filmin adındaki ironi de tam burada yatıyor.
İşe Yarar Bir Hayalet: Unutturuldu sanılan hafıza nasıl geri döner?

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

İşe Yarar Bir Hayalet, daha ilk dakikalarında bütün derdini anlatıyor. Bir sanat merkezinde, Tayland toplumunun kolektif belleğini temsil eden bir rölyefin yapımını izliyoruz. Keşiş, asker, işçi, köylü, öğrenci, atlet, çocuk, keçi... Bir toplumun hafızasını oluşturan figürler tek bir yüzeyde buluşuyor.

Rölyef kamusal alanda sergileniyor. Yıllar sonra, yerine bir alışveriş merkezi yapılacağı için yerinden sökülüyor, taşınırken parçalanıyor ve geriye etrafa savrulan tozları kalıyor. Film, daha ilk sahnesinde baskıcı düzenlerin hafızayla kurduğu ilişkiyi tek bir görüntüyle özetliyor. Hafızaya dair her şey ortadan kaldırılıyor; geriye geçmişin üzerini örten yeni bir düzen kalıyor.

Baskıcı düzenlerin en büyük düşmanlarından biri hafızadır. Çünkü hafıza geçmişi saklamakla kalmaz, aynı şiddetin yeniden kurulmasına karşı da bir direnme zemini oluşturur. Bu nedenle otoriter sistemler insanları denetlemekle yetinmez, onların hatırlama biçimlerini de kontrol altına almak ister. Geçmişin izlerini silerek, görünmez kılarak, gündelik hayatı yozlaşmış ritüellerle doldurarak ya da yerlerine yenilerini inşa ederek… 

İşte İşe Yarar Bir Hayalet tam da bu hafıza mücadelesinin peşine düşüyor. Dışarıdan bakıldığında bir turizm cenneti olarak görünen ve tüm dünyaya bu yüzüyle pazarlanan Tayland, aynı zamanda dünyanın en baskıcı monarşik düzenlerinden birine sahip. Ratchapoom Boonbunchachoke'nin ilk uzun metrajı İşe Yarar Bir Hayalet, bu çelişkiden besleniyor. 

Yönetmen, ülkesinin toplumsal ve siyasal topografyasını tek bir mesele üzerinden okumuyor. Kuir bireylerin toplumdaki konumu, Tayland'ın katliamlar ve darbelerle örülü yakın tarihi, Budist kurumların iktidarla kurduğu ilişki, sınıfsal gerilimler, muhafazakar aile yapısı, hava kirliliği aynı hayalet anlatısının içinde birbirine temas ediyor. İlk uzun metrajında böylesine katmanlı bir anlatıyı kurabilmesi filmin en dikkat çekici yanlarından biri oluyor.

Prologun ardından film, kendisini "araştırmacı ladyboy" olarak tanımlayan kuir bir karakterin evine aldığı elektrikli süpürgenin bozulmasıyla açılıyor. İlk anda anlatıcı gibi görünen bu karakter, eve gelen tamircinin sorunun mekanik olmadığını, süpürgenin içine bir hayalet girdiğini söylemesiyle kısa süre içinde dinleyiciye dönüşüyor. Böylece anlatıcı rolü tamirciye geçiyor; hem araştırmacı ladyboy hem de seyirci, hikaye içinde başka bir hikayenin dinleyicisi hâline geliyor. 

  • Bu çerçeve anlatı, filmin hafızayla kurduğu ilişkiyi biçimsel olarak da görünür kılıyor. Çünkü film, hikayesini doğrudan göstermek yerine bir başkasının anlattığı ve yeniden dolaşıma giren bir anlatı üzerinden kuruyor.

Bu ikinci anlatının merkezinde, bir fabrikatörün oğlu March ile kısa süre önce hava kirliliği nedeniyle hayatını kaybeden eşi Nat yer alıyor. Nat'in hayaleti bir elektrikli süpürgenin içinde geri dönerken, ailenin fabrikasında yaşamını yitiren bir işçinin hayaleti de fabrikanın peşini bırakmıyor. Başlangıçta birbirinden bağımsız görünen bu iki hayalet hikayesi zamanla aynı anlatının içinde buluşuyor. 

Filmin hayalet fikri, Tayland açısından bütünüyle absürt bir çıkış değil. Hayaletler, ülkenin inanç dünyasında ve kültürel belleğinde gündelik hayatın dışında durmuyor. Film de bu yerleşik inancı politik bir zemine taşıyor: Unutulmayanların hayaleti yaşamaya devam eder, unutulanlarsa yok olup gider.

Nat'in hayalet olarak geri dönüşünün üzerinden çok geçmeden yolu, ülkenin yönetiminde yer alan Dr. Paul ile kesişiyor. Tayland'ın yakın siyasi tarihinde 6 Ekim 1976 Thammasat Üniversitesi Katliamı'ndan 1992 Kara Mayıs olaylarına, 2010'da Kızıl Gömlekliler protestolarının kanlı biçimde bastırılmasına ve 2014 askerî darbesine uzanan şiddet tarihi düşünüldüğünde, Dr. Paul karakteri tam da bu tarihsel arka planın taşıyıcısına dönüşüyor. Başlangıçta evindeki hayaletlerden kurtulmak için Nat'e başvuran Dr. Paul, zamanla onun yeteneğini rejimin hizmetine sokuyor. Böylece Nat, kendi varlığını sürdürebilmek ve ailesi tarafından kabul edilmek isterken farkında olmadan rejimin bir aparatına dönüşüyor. 

  • Bunu yapabilmek için rejimin fazladan bir baskı kurmasına bile gerek kalmıyor. Devlet, toplum üzerinde halihazırda işleyen ailevi ve kültürel beklentileri kendi lehine kullanıyor. Hayattayken çocuk sahibi olamamış Nat'in annelik arzusunu harekete geçirerek onu sistemin içine daha sıkı bağlıyor. Böylece Nat, kendi yarım kalmış arzuları üzerinden rejimin en işlevsel araçlarından birine dönüşüyor.

Dr. Paul'un evine musallat olan hayaletlerin rastgele seçilmiş olmadığını, onun emriyle öldürülen insanların hayaletleri olduğunu öğreniyoruz. Bu durum Paul'le de sınırlı kalmıyor. Aynı iktidarın parçası olan devlet görevlilerinin evlerinde de geçmişte ölümlerine sebep oldukları insanların hayaletleri dolaşıyor. Böylece film, suçun bireysel olmadığını, bütün bir iktidar yapısına yayıldığını gösteriyor. Dr. Paul de tek bir politikacıdan çok, monarşi, ordu ve bürokrasinin oluşturduğu bu sürekliliğin simgesine dönüşüyor. 

  • Doğrudan söyleyemediklerini hayaletler ve absürt nesneler aracılığıyla anlatan Boonbunchachoke, baskıcı rejimin görünmez hafızasını görünür kılıyor. İşte bu yüzden baskıcı düzen açısından öldürmek hiçbir zaman yeterli olmuyor. Öldürülenlerin hafızası yaşamaya devam ettiği sürece işlenen suç da kapanmıyor.

Tabii tüm bunlar çok daha karanlık ve seyirciyi ezen bir anlatıyla aktarılabilirdi. Filmin anlattığı kayıplar, işkenceler ve katliamlar zaten kendi başlarına ürkütücü. Boonbunchachoke ise bu ağırlığı kendisini fazlasıyla ciddiye alan didaktik bir anlatıyla büyütmeyi tercih etmiyor. Absürt komediyi, romantizmi ve melodramı hikayenin içine katarak seyircinin nefes alabileceği bir alan açıyor. Mizah da tam bu yüzden yaşananların ağırlığını hafifletmek yerine politik şiddeti başka bir yerden görünür kılıyor. 

Bu tercih, Emine Yıldırım'ın Gündüz Apollon Gece Athena filmini de hatırlatıyor. Her iki yönetmen de toplumsal hafızayı ve kayıpları hayaletler üzerinden anlatırken mizahı, absürtlüğü ve gündelik hayatı politik şiddetin taşıyıcısına dönüştürüyor.

 “Ben neden artık elektrikli süpürge olarak değil de insan bedeninde sana görünüyorum, biliyor musun?”

Nat'in bu sorusu, filmin adını açıklayan en kritik cümlelerden biri. Çünkü artık mesele bir hayaletin geri dönmesi değil, hangi hayaletin yaşamaya devam etmesine izin verildiği. Başlangıçta bir elektrikli süpürgenin içinde var olabilen hayalet, hatıraları sildikçe yeniden insan bedeninde dolaşmaya başlıyor. Bunun bedeli ise başkalarının hafızasını yok etmek. Nat, rüyalara girerek hayaletleri hatırlayan insanların anılarını siliyor; böylece kendi varlığını güçlendirirken rejimin de en büyük arzusunu yerine getiriyor.

Nat'in seçimi bu yüzden önemli. Yönetmen onu zorla kötülüğe sürüklenen biri olarak çizmiyor. Yeniden görünür olabilmek, sevdiği adamla aynı dünyada yaşayabilmek ve yarım kalan hayatını tamamlayabilmek için sistemin sunduğu rolü kabul ediyor. Rejim de tam burada işliyor. İnsanları çoğu zaman kaba kuvvet yerine, arzularını kullanarak kendi aygıtına dönüştürüyor. Nat'in "işe yarar" olmasının nedeni de bu. Toplum için değil, rejim için faydalı bir hayalete dönüşüyor.

Filmin güçlü yanlarından biri de karakterlerini kolay yargılanabilir siyah ve beyaz alanlara yerleştirmemesi. Nat'in giderek büyüyen kötülüğüne karşın son derece dingin, neredeyse masalsı bir görünüşe sahip olması kadar, March'ın da ayrıcalıklı sınıftan gelen biri olmasına rağmen ülkesinin geçmişiyle yüzleşmeye çalışan bir karakter olarak kurulması bu gri alanları güçlendiriyor. Yönetmen, iyilikle kötülüğü insanların yaptıkları seçimler üzerinden tartışıyor.

Aynı yaklaşım aile yapısında da karşımıza çıkıyor. Film boyunca kutsal aile söylemi sık sık sınanıyor; değişmez gibi görünen ahlaki kurallar, ekonomik çıkar söz konusu olduğunda kolaylıkla esneyebiliyor. Bir anda kabul edilemez görülen ilişkiler ya da hayat biçimleri, sisteme ve aileye fayda sağladıkları ölçüde meşrulaşıyor. Bu düzeni ayakta tutan yapılardan biri olarak din kurumu da eleştiriden payını alıyor. Filmdeki keşişler, manevi bir rehber olmaktan çok mevcut düzeni onaylayan ve meşrulaştıran figürlere dönüşüyor. 

  • Böylece Boonbunchachoke muhafazakar aileyi dışarıdan yıkan bir güç göstermiyor; onu ayakta tutan bütün kurumların kendi içlerindeki çelişkileri görünür kılıyor.

İşe Yarar Bir Hayalet'te kabul görmenin ölçüsü kim olduğunuz değil, kimin işine yaradığınız. Filmin adındaki ironi de tam burada yatıyor. Fayda üretildiği sürece herkes sistemin parçası olabiliyor; o fayda ortadan kalktığında görünürlük de kabul de aynı hızla yok oluyor. Film boyunca aile de din kurumu da geçmişi aktaran yapılar olmaktan çıkıyor; iktidarın hafızayı denetleme biçiminin birer uzantısına dönüşüyor. 

Bu mekanizmanın karşısında duran tek karakter ise araştırmacı ladyboy. Film boyunca başkalarının anlattığı hikayeyi dinleyen, hafızayı devralan ve sonunda onu yeniden dolaşıma sokan kişi de o oluyor. Böylece iktidarın silmeye çalıştığı geçmiş, tam da sistemin dışında duran bir özne aracılığıyla yeniden görünür hâle geliyor.

Yönetmenin Nat'i bir elektrikli süpürgenin içine yerleştirmesi de tesadüfi bir tercih değil. Tayland son yıllarda özellikle Bangkok ve ülkenin kuzey bölgelerinde nefes almayı güçleştiren hava kirliliğiyle mücadele ediyor. Nat'in ölümünün de kirli havayla ilişkili olması, elektrikli süpürgeyi filmin en güçlü metaforlarından birine dönüştürüyor. İlk bakışta evi temizleyen sıradan bir ev eşyası gibi görünen elektrikli süpürge, kiri yok etmiyor; içine çekiyor, görünmez kılıyor ve geride tertemiz bir yüzey bırakıyor. 

  • Film de rejimin geçmişle kurduğu ilişkiyi tam bu nesne üzerinden tarif ediyor. Amaç, geçmişi ortadan kaldırmaktan çok onu görünmez kılmak. Filmin sonunda Nat'in bu nesnenin içinden çıkması, onu geçmişi görünmez kılan düzenin en güçlü simgesine dönüştürüyor.

Filmin finalindeki biçimsel kırılma da bu nedenle oldukça anlamlı. Yaklaşık iki saat boyunca absürt komedi, romantizm ve hayalet anlatısı arasında dingin bir ritim kuran Boonbunchachoke, finalde bir anda absürt bir aksiyon diline geçiyor. İlk bakışta filmin genel tonuyla çelişiyormuş gibi görünen bu tercih, anlatının başından beri biriktirdiği öfkenin doğal sonucu. Çünkü film boyunca hem hikayeyi dinleyen araştırmacı ladyboy hem de seyirci aynı çaresizlik ve adaletsizlik duygusunu biriktiriyor. Yönetmen bütün bu öfkeyi filmin içine dağıtmak yerine finale saklıyor.

Finalden hemen önce gelen sevişme sahnesi de bu açıdan önemli. Hikayeyi dinleyen araştırmacı ladyboy ile onu bu hikayeyle buluşturan kişi arasındaki yakınlaşma, film boyunca biriken gerilimin ardından gelen ilk gevşeme anını yaratıyor. Ardından gelen final ise yönetmenin iki saat boyunca sabırla büyüttüğü öfkenin dışarı taştığı yer hâline geliyor. 

Hayaletler bu kez geçmişi hatırlatan figürler olmanın ötesine geçiyor; hesap soruyor, karşılık veriyor ve susmayı reddediyor. Bu nedenle finaldeki ani ton değişimi bir savrulmadan ziyade anlatının kaçınılmaz sonucu. Boonbunchachoke, bütün film boyunca biriktirdiği öfkeyi son bölümde serbest bırakırken, yazının başındaki rölyef de yeniden anlam kazanıyor. Parçalanan, görünmez kılınan ve unutturulduğu sanılan hafıza, başka bir biçimde geri dönüyor. Çünkü bazı hayaletler ölülerden değil, unutturulmaya çalışılan hafızadan doğuyor.

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

YAZARLAR

Tuba Büdüş

Tuba Büdüş

1985 doğumlu Tuba Büdüş, lisans eğitimini 2005 yılında tamamlamıştır. 2015 yılından bu yana sinema üzerine yazılar kaleme almakta; eleştiri, inceleme ve kuramsal metinleriyle çeşitli çevrimiçi sinema platformlarında ve basılı yayın organlarında yer almaktadır. Yazıları Arka Pencere Mecmua, Sinema Se7en Mecmua gibi dergilerde, ayrıca çeşitli kitap ve akademik dergilerde yayımlanmıştır. Şu sıralar Fil’m Hafızası platformunda düzenli olarak yazmakta ve platformun Yazı İşleri Ekibi'nin liderliğini sürdürmektedir. Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Radyo, Televizyon ve Sinema Bölümü’nde yüksek lisans eğitimini tamamlamış; bu süreçte özellikle uyarlama, feminizm ve veganizm temalarına odaklanmıştır. 2025 yılında Sinema Yazarları Derneği (SİYAD) ve FIBRESCI üyesi olmuştur. Yazınsal üretimlerinin yanı sıra çeşitli film gösterimleri, söyleşiler ve panellerde moderatörlük yapmakta; podcast ve video serileri hazırlamakta, sinema okuryazarlığını artırmaya yönelik atölye ve workshop çalışmalarını da yürütmektedir.

Duende

Duende

Her hafta müzik, sinema, eğlence ve sanat dünyasından söyleşiler, incelemeler, öneriler, podcast’ler ve keşif notları e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

DuendeDuende
∙

HİKAYE

Rus yönetmen Dmitry Krymov’la sohbet: Yıkımla dolu bir çağda tiyatro ne işe yarar?

İstanbul Tiyatro Festivali’nin konuklarından biri "Requiem" oyunuyla yönetmen Dmitry Krymov’du. "Sahilde Kafka" ile "Hamlet"i biraraya getiren, Ophelia’nın son anlarına odaklanan Krymov, çocukluğun oyunbazlığıyla şiddetin karanlığını yan yana getirerek şiirsel bir dünya yarattı. Kendisiyle yaptığımız söyleşide sanatçı olmayı, tiyatronun zamanla kurduğu ilişkiyi, sahnede yaratılan dünyayla gerçek dünya arasındaki sınırları ve yıkıcı bir çağda tiyatronun ne işe yarayabileceğini konuştuk.

Nis Tuğba Çelik

·

17 Kas 2026

Rus yönetmen Dmitry Krymov’la sohbet: Yıkımla dolu bir çağda tiyatro ne işe yarar?
DuendeDuende
∙

HİKAYE

Manuel Çıtak’ın ardından: 'Yaşamayı bu denli seven bir adam, hayatı vizöründen bakarak yaşadı'

İstanbul Modern, fotoğrafçı Manuel Çıtak’ın (1962-2023) ilk retrospektif sergisi “Kendine Ait Bir Ada”ya ev sahipliği yapıyor. Ermeni fotoğrafçıların en önemli modern temsilcilerinden, 1990’lı yıllardan itibaren Türkiye’de belgesel fotoğrafa yeni bir soluk getiren ve zamansız ayrılığına kadar mesleki faaliyetlerini sürdüren Çıtak’ın mirasını anıyoruz.

Gökhan Tan

·

16 Kas 2026

Manuel Çıtak’ın ardından: 'Yaşamayı bu denli seven bir adam, hayatı vizöründen bakarak yaşadı'
DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat

Avrupa’da bu sonbahar öğrenciler, çalışanlar ve kiracılar farklı taleplerle sokağa çıkıyor. Haberlerde gördüğümüz kalabalıkların ardında geçim derdi, ertelenen hayatlar, seslerinin duyulmadığını düşünen insanlar var. "Germinal"den "Asi Şehirler"e, "Sefiller"den "Başkaldıran İnsan"a uzanan kitaplar bu itirazın nasıl büyüdüğünü ve geride ne bıraktığını anlatıyor.

'Germinal'den 'Asi Şehirler'e, 'Sefiller'den 'Başkaldıran İnsan'a: İsyan günlerinde edebiyat
DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Belki Bir Gün Özlersin': 2000’lerin aşk acısı geri döndü

Zeynep Bastık ve Emre Aydın, 2006’da çıkan “Belki Bir Gün Özlersin”i yeniden yorumladı. Aydın’ın söz ile müziğini yazdığı şarkı, kısa sürede viral oldu ve dinleyicisini geçmişteki aşk acılarına götürdü. İkili ile biraraya geldik; şarkının röntgenini çekip 2000’li yıllara geri döndük.

Eda Solmaz

·

16 Kas 2026

'Belki Bir Gün Özlersin': 2000’lerin aşk acısı geri döndü
DuendeDuende
∙

HİKAYE

'Yaşayan Otobiyografi' üçlemesinin düşündürdükleri: Geleceğe dair hayal kurarken bugünün ihtimallerine açık kalmak mümkün mü?

Deborah Levy’nin "Yaşayan Otobiyografi" üçlemesi, bir kadının kendine ait bir hayat kurma çabasını anlatıyor. Bu kitapların eşliğinde, eski düzenin artık bize uymadığı ama yenisinin henüz şekillenmediği dönemleri, geleceğe dair hayallerimizi korurken bugünkü hayatımızı ertelememenin yollarını düşünüyoruz.

Elvan Omay

·

15 Kas 2026

'Yaşayan Otobiyografi' üçlemesinin düşündürdükleri: Geleceğe dair hayal kurarken bugünün ihtimallerine açık kalmak mümkün mü?