İstanbul artık başka biri

“Bir mesleğin neden seçilmiş olduğu, geçmişe dönerek sorgulanır. Yazarın söylediği gibi; geçmişin başka bir ülke olduğunu kabul edersek; bunun için seyahat edilir. Ve işte o seyahatte, kimi başına gelen tesadüfleri anlatır kimi ustasını anar. Kimisi aile geleneklerini aktarır kimisi bir uyarıda bulunur ve der ki; ‘Bu meslek benimle birlikte bitecek.’ Bitecek. Bu kitapta yer alan bazı meslekler yok olacak. Bazı mekânlar boşaltılacak. Ve bu şehir; İstanbul, kalabalıklaştıkça yalnızlaşacak. Dilsizleşecek de aynı zamanda. Karaköy’de Judeo Espanyolca, Beyoğlu’nda Rumca, Kapalıçarşı’da Ermenice, Aramice artık hiç duyulmayacak…” 

Rita Ender, “Kolay Gelsin” Meslekler ve Mekânlar

Geçen hafta aidiyeti, kimliği ve mekânı konuşurken bir insanı benzersiz kılan kimliğinin mekândan bağımsız düşünülemediğini söylemiştim. Aynı zamanda mekânın içinde yaşanılan tüm ilişkiler hem kişisel kimliğimizi hem de mekânın kimliğini şekillendiriyor. Beyoğlu’nda eski bir dükkân düşünün, içine girdiğinizde zamanla biriken katmanlar neredeyse gözle görünür. Bir merhaba, hatta artık herhangi bir markette veya mağazada karşılaşmayacağımız bir “çay içer misin?”, bazen insanı kendi evinden çok evinde hissettirme potansiyeline sahip. Bu ilişkiler denizi tanıdıklık hissiyatını, ortak anılarımızı oluşturuyor; ait olma hâlleri ve tabii karşıt olarak dışlanmalar, yerinden edilmeler ve en nihayetinde farklı kültürler yaratıyor. 

İstanbul’a ait ve dair 

İstanbul bence kimliğini tam da bu ilişkilerin bir sonucu olan ait olma ya da olamama hâllerinin bütününden alıyor. Zaman içinde yaşadığı mekânsal, kültürel ve ekonomik dönüşümle yepyeni bir çehreye bürünen şehrin eski hâline şahit olmasam da o günlere şahit olanların bugün bu şehre ait hissedemediklerini, hissettirilmediklerini görüyorum. İstanbul kim olduğunu unuttukça onlar da eskinin tadına özlem duymaya, ellerinde kalan son zanaatı icra ederek şehrin kolektif belleğini ve kimliğini kendi kimlikleriyle beraber diri tutmaya çalışıyor. Rita Ender’in “Kolay Gelsin” Meslekler ve Mekânlar isimli kitabında konuştuğu Beyoğlu’nun Kelebek Korse’si, Hacopulo’daki şapkacı Katia Kiracı, Moda Caddesi numara 89’da eczacı Melih Bey, gramofon tamircisi Mehmet Usta, smokinci Levon Kordonciyan, demirci Gabi Usta, meyhaneci Yorgo Okumuş ve daha nicesi ait oldukları İstanbul’a özlemle neden artık ne bu şehre ne de bu zamana ait olamadıklarını anlatıyor.

Hareket çağı 

Kitabın her sayfasını tabii ki burada anlatmayacağım ama yukarıdaki alıntıda fark etmişsinizdir; kitapta yer alan ustaların, isimleri ve memleketlerinin ardından kendilerini ifade etmek için anlattıkları meslekleri yavaşça kayboluyor. Hepsinin değil belki ama yoğunluğu giderek artan bu hareket çağında elle, emekle üretilen; ustanın kendisinden, ait olduğu mekândan parçalar katılan ürünlere artık pek de sabrımız yok. İnsanların, nesnelerin ve bilginin sürekli hareket ettiği, yer değiştirdiği ve yersiz yurtsuzlaştığı; pek tabii sermayenin içinde ya yeniden tanımlandığı ya da artık o kimliğin bir parçası kabul edilmediği bu çağda, tam da yerleşmekle ilgili olan aidiyet artık hissedilebilir miydi? Değişime direnmek elbette zor; yorgancı da mıhlamacı da avizeci de bunun farkında. Yine de usta-çırak ilişkisi içinde, farklı dillerden ve dinlerden kelimelerle konuşulmuş, İstanbul’da ufak bir dükkânda üretilmiş her duygu ve her bilgi biz hatırladığımız sürece İstanbul’a ait. 

Kendimizi ait hissettiğimiz mahallenin içinde "bir şey" hâline gelmek, bir topluluk olmak kültürel bir mevzu. Sınırlar gibi. Aidiyetini kaybetmek de bu mevzunun tam göbeğinde duruyor bence; dükkânını ve zanaatını kaybetmek gibi. O sosyal ilişkiler denizindeki en büyük balığın, egemen ideolojinin, kitapta dedikleri gibi, ekalliyet kimliği biçtiği insanlar aslında İstanbul’un artık başka biri olduğunu söylüyor bize. Tekdüze, huzursuz ve saldırgan biri. 

Kaynak
Ender, R. (2017), “Kolay Gelsin” Meslekler ve Mekânlar, İletişim Yayınları.

Taylan, I; Ghazarian, M. (2018, Eylül 09). Kolay Gelsin: İstanbul'da Meslekler ve Mekânlar. Ottoman History Podcast.