İstanbul’un Hidrografik Hafızası II

Geçtiğimiz hafta yazıya şu soruyla başlamıştım: Eskiden Beşiktaş’la Ortaköy arasında, Dereboyu Caddesi boyunca uzanan bir dere mi vardı gerçekten? Bu soru ve yazıyı yazmaya başladıktan sonra daha dikkatle baktığım nice su isimli sokak, beni eski İstanbul’un su varlığına dair “artık gerçek olamayacak” manzaraları hayal etmeye çağırdı. Gerçek olamayacak diyorum; çünkü Prof. Dr. Cemalettin Şahin’in listelediği 444 sokağın %42’si, onun araştırmasını yayımladığı 2017 yılından bu yana şehrin hidrografik hafızasını taşıyan ismini kaybetmiş. İsmini ve ismiyle ilişkisini %61 oranıyla en fazla kaybeden sokaklar adında “dere” geçenler. Bu sokakları %33 ile “kuyu”, %19 ile de “çeşme” takip ediyor. 

Artık evimizdeki her çeşmeden sıcak ve soğuk su akıyor. Bu yüzden de eskiden sokaklara su taşıyan isale hatlarına daha fazla ihtiyaç kalmıyor; çeşmeler ve kuyular kuruyor. Peki ya dereler? Artık derelere de ihtiyacımız kalmamış olacak ki; şimdilerde o yollardan sadece trafiğin akmasına şaşırmıyoruz. Yine de yaşananları önlemenin ilk adımı, hatırlamak.

Dere: İstanbul’da adını su varlığından almış binlerce isim olsa da şehrin içinde en yaygın gözlemleyebildiğimiz isimler çoğunlukla derelerle ilgili. 1937 yılının İstanbul’unda 50 sokak dereyle ilişkili bir isim taşırken şehrin önlenemez büyümesi yol üzerindeki tüm akarsuları kapsayınca bu sayı epeyce artmış. 1998 yılının verileri yaklaşık 130 sokağın derelerle bağ kurduğunu gösteriyor. Sokak isimlerinden 66 tanesi dere, 29 tanesi dereboyu, 12'si dereiçi, yedisi kurudere ve altısı dereyolu ismini taşıyor. Örneğin şimdilerde Dereboyu dediğimiz bölgede, Beşiktaş’ın Mecidiye ve Ortaköy mahallelerini birbirinden ayıran bir dere akıyormuş. Ayrıca bu cadde, 1930’lu yıllarda Ortaköydere Sokak olarak anılıyormuş. O zamanlar şehrin pek de merkezi sayılmayan bu alan da İstanbul’un ışık hızında büyümesiyle boy ölçüşememiş tabii. 

Kurudere: Yine bu büyümenin bir sonucu olan kuruyan dereler için de “kurudere” ismini taşıyan sekiz sokağa bakmak yeterli. Prof. Dr. Şahin, büyüyerek önündeki dereleri yutan yerleşim alanlarına örnek olarak Galataderesi, Zincirlidere ve Dereboyu sokak ve caddelerini veriyor. Onun çizdiği yolu takip edersek Galataderesi’nin yukarı çığırına varıyoruz; burada Ortabayır, Esentepe ve Gülbahar mahallelerini kapsayan bölgede iki kolu var. İsmini bu kollardan alan sokaklarda yürürken artık bir hidrografik kaynağa rastlamıyoruz; ama bu isimler şehirde daha önce var olan ve yerleşim alanları içinde kalan su varlığının tespiti için çok değerli. 

Çırçır: Bir yerlerden hep kulağımıza çalınan ama belki de bir anlamı olmadığını düşündüğümüz kelimelerden biri çırçır; en azından benim için. O nedenle suyla ilişkisini öğrenince bu kelimeyi daha da sevimli buldum. “Küçük pınar veya suyu az akan” anlamına gelen çırçır ve ismini buradan alan dereler için çırçırdere, İstanbul sakinlerinin kulağına bir yerlerden çalınmış olmalı; çünkü Şahin’in çalışmasına göre İstanbul’da 13 sokağın ismi buradan geliyor. Bulunduğu yerdeki su varlığının cılızlığına işaret eden bu kelimeye Eyüp’te Alibeyköy, Karadolap, Defterdar ve Merkez, Fatih’te Zeyrek, Üsküdar’da Güzeltepe, Kartal’da Yukarı ve Beykoz’da Örnektepe Mahallesi’nde rastlıyoruz. 

Sel: Bazen de dereler sanki eski su yollarına dönmek istiyor; yağmurlar dere yataklarını yeniden dolduruyor, dereler taşıyor. Bu taşkınların sıkça yaşandığı yerlerde de sel, selbastı, selbaşı, selaltı, selgeçti ve suluyol gibi kelimeler sokak isimlerine ilham veriyor ya da sokak isimlendirme bu şekilde bir uyarı olarak kullanılıyor; ekolojik dengenin bu tahribatı yanımıza bırakmayacağına dair bir işaret…

Kaynakça

Öztürk, D. (2019). İstanbul Sokaklarında Suyun İzini Sürmek: Başka Bir Coğrafyanın Haritası. beyond.istanbul, İstanbul Yollarında Kentsel Politik Ekoloji, 26-28.

Şahin, C. (2017). İstanbul Sokak Adları: Hidrografik Adlar. In Mimar Sinan ve Su