Kırmızı güllerden “V is for Vodka”ya: Tarihiyle, romanıyla Sevgililer Günü

Kutlanması üzerine en fazla tartışma çıkan günlerden biri yine geldi çattı: Sevgililer Günü. Eleştiriler tanıdık: Fazlasıyla ticari, yapay, "kapitalizmin oyunu". Aşkı metalaştırdığı, insanları “bir şey yapmaya” zorladığı ve çoğu zaman iyi hissettirmekten çok baskı yarattığı söyleniyor. Buna bir de sık duyulan itiraz ekleniyor: “Biz sevgimizi her gün gösteriyoruz; özel bir güne ihtiyacımız yok.”

Eleştiriler kulağa makul gelse de, bir yandan da hayat nasıl geçtiğini anlamadan akıp gidiyor. Bu yüzden Sevgililer Günü’nü savunanlar, günü bir zorunluluktan çok bilinçli bir duraklama anı olarak görüyor. Sabahları huysuz, gün içinde meşgul, akşamları yorgun oluyoruz. Sevgi çoğu zaman niyetin gerisinde kalıyor. Bu yüzden bazıları için Sevgililer Günü, romantik bir “performans”tan çok basit bir hatırlatıcı gibi işliyor: Durmak, bakmak, birine değer verdiğinizi ya da değer gördüğünüzü fark etmek. Üstelik bunu illa çiçekle, çikolatayla ya da bir yemek rezervasyonuyla yapmak şart değil.

Asıl mesele de burada başlıyor. Sevgililer Günü artık modern ilişkilerin nasıl kurulduğu, yalnızlığın neden bu kadar büyüdüğü ve “çift olma” fikrinin neden hâlâ merkezde durduğuna dair daha geniş bir sorunun vitrini hâline gelmiş gibi. Aşk neden bu kadar yük taşıyor, yalnızlık neden bu kadar korkutuyor ve Sevgililer Günü bu hikayenin neresinde duruyor?

Antik ritüellerden modern kutsallığa: Tarihsel bir perspektif

Sevgililer Günü’nün kökeni en popüler anlatıya göre, MS 3. yüzyılda Roma İmparatoru 2. Claudius’un evlilik yasağına karşı gelerek gizlice nikah kıydığı için idam edilen Aziz Valentine ile başlıyor; 14 Şubat onun ölüm günü olarak takvime giriyor. 

Ama onun da öncesinde Antik Roma’da 13-15 Şubat arasında kutlanan Lupercalia festivalinde kurban edilen hayvanların derileriyle kadınlara dokunmak, doğurganlık getireceğine inanılan bir ritüel olarak uygulanıyor. Hıristiyanlığın bu geleneği “yumuşatarak” dönüştürdüğü sıkça dile getirilen bir iddia. 

Sevgililer Günü’nün aşkla asıl flörtü ise Orta Çağ’da başlıyor.14. yüzyılda özellikle İngiltere ve Fransa’da, 14 Şubat’ın kuşların çiftleşmeye başladığı gün olduğuna inanılıyor. Şair Geoffrey Chaucer, kuşların 14 Şubat’ta eş seçtiğini yazdığında, aslında bugünkü romantik Sevgililer Günü’nün kültürel yazılımını da yüklüyor:

"For this was on Saint Valentine's Day
When every bird comes there to choose his mate"

Tabii devamı geliyor... William Shakespeare, Sevgililer Günü’nü merkezine almasa da Hamlet’te Ophelia’nın şarkısıyla Valentine’ı doğrudan anarak günü kayda geçiriyor ve gündelik kültüre sızmasını sağlıyor. 

• 14 Şubat’ı kültürel bir geleneğe dönüştüren şair ve yazarlar arasında İngiliz hanımefendimiz Margery Brews’ın da adını anmamız lazım. 1477’de nişanlısına yazdığı mektupta “my right well-beloved Valentine” ifadesini kullanarak bugün bildiğimiz anlamda ilk yazılı Sevgililer Günü mesajına imza atıyor

Kraliçe Victoria'nın hüküm sürdüğü 1837-1901 yılları arasındaki süreci kapsayan Viktorya döneminde ise romantik aşk hikayesi kavramının kültürel bir norm hâline gelmeye başladığı görülüyor. Çiçeklerin dili (floriografi, kartpostallar ve zarif imalar sahneye çıkıyor. Bu dönemde yazılan Charlotte Brontë’nin Jane Eyre’i aşk romanı geleneği içinde anılsa da, asıl gücünü kadın karakterinin ahlaki direncinden ve bağımsızlık arzusundan alıyor. 

Bronte kardeşlerden Emily Bronte’nin, Victoria dönemi İngilteresi'nde büyük sarsıntı yaratan ve bu yıl yeniden sinemaya uyarlanan romanı Uğultulu Tepeler ise aşkın uygarlaştırıcı değil, vahşi ve yıkıcı gücünü temsil ediyor. Catherine ile Heathcliff arasındaki bağ, toplumsal normları, sınıfsal engelleri ve hatta ölümü ezip geçen bir intikam ve tutku sarmalı. Sevgililer Günü'nün nazik ve steril aşk tanımının aksine Bronte, insan doğasının karanlık yanlarını ve aidiyet hissinin nasıl saplantılı bir mülkiyet kavgasına dönüşebileceğini gösteriyor.

Jane Austen’ın 200 yılı aşkın bir süredir gerçek bir aşk masalı olarak okunan Aşk ve Gurur'u da (ya da  Gurur ve Önyargı), aslında eş seçiminin nasıl sınıfsal ve ekonomik zorunluluklar tarafından belirlendiğine dair bir okuma. Austen, Elizabeth Bennet ve Bay Darcy üzerinden, ilk izlenimlerin (önyargı) ve toplumsal kibrin (gurur) gerçek bir bağı nasıl engelleyebileceğini gösteriyor. Modern Sevgililer Günü'nün aksine Austen'da aşk, rasyonel bir keşif süreci ve karşılıklı karakter olgunlaşması üzerine inşa ediliyor.

Can’t buy me love (Ama deniyoruz)

20. yüzyıla gelindiğinde Sevgililer Günü’nün küresel bir endüstriye dönüşmesinin ilk işaret fişeği atılıyor: Sweethearts şekerleri. Üzerlerinde “Be Mine”, “Kiss Me”, “Call Me” ya da “Love You” gibi kısa cümleler taşıyan bu küçük kalpler, bugünkü emojilerin analog atası gibidir. Aşk, ilk kez ne söyleneceği önceden yazılmış, raftan seçilen ve herkes için aynı dili konuşan bir forma bürünmeye başlamıştır. 

Pazarlama iletişimi, bu günün hem mimarı hem de sürdürücüsü konumunda. Kaynaklar, reklamların bir yandan materyalizmi ve hediye beklentisini artırdığını, diğer yandan ise "birliktelik" ve "aidiyet" temalarını işleyerek duygusal bir zemin oluşturduğunu ifade ediyor. Mağazalar ve çevrimiçi reklamlar haftalar öncesinden tüketicilere ne satın almaları gerektiğini hatırlatırken pırlanta yüzük reklamları "evlilik teklifi" gibi büyük beklentileri de tetikliyor.

Sonuçta Sevgililer Günü, tıpkı Anneler Günü ya da Kara Cuma gibi, alışveriş patlaması yaratan bir güne dönüşmüş durumda. Bugün romantizm kadar planlanan şey, tüketim. 

• Yalnızca ABD’de her yıl 1 milyar doları aşan tebrik kartı satışı yapılırken mücevherden parfüme, yemekten çiçeğe uzanan pazarlama dili aylar öncesinden devreye giriyor. 

Üstelik harcamalar yalnızca hediye almakla da bitmeyebiliyor. Yeni bir ilişkiyi “doğru” şekilde başlatma ya da sürdürme fikri, özellikle kadınlar için görünmez ama sürekli bir harcama baskısı yaratıyor. 2025’te İngiltere’de nüfusun yaklaşık %60’ı Sevgililer Günü’nü kutlarken kişi başına ortalama 65 dolar harcamış. ABD’de ise aynı yıl 27 milyar dolara ulaşan Sevgililer Günü harcamalarının yaklaşık 500 milyon doları yalnızca güllere gitmiş.

Ülkemizde 2025 yılında yapılan bir ankete göre Sevgililer Günü, hâlâ geniş bir kitle için takvimde yerini koruyor. Katılımcıların yüzde 58’i 14 Şubat’ı kutlamayı planladığını söylerken, yüzde 35’i bu günü pas geçeceğini belirtiyor. Kutlamayı planlayanların yüzde 61’i Sevgililer Günü’ne özel bir plan yaptığını, yüzde 65’i ise hediye almayı düşündüğümü belirtiyor. Türkiye'de Sevgililer Günü'nün ekonomiye sağladığı katkının geçen yıl 20 milyar TL’ye ulaştığı düşünülüyor. En favori hediyeler ise çiçek ve mücevher olmuş. 

Sevgililer Günü, cinsiyet rollerinin belirginleştiği bir sahne görevi de görüyor. Erkeklerin hediyeleri genellikle bir sözsüz iletişim aracı olarak kullandığını, kadınların ise özellikle yeni ilişkilerde "kendine hediye alma" ve saatlerce süren kişisel bakım seanslarına yöneldiği de görülüyor. Kadınlar bu günü "şımartılma ve el üstünde tutulma" zamanı olarak görmeye eğilimliyken erkekler "değer veren" taraf olma ve doğru hediyeyi seçme konusunda ciddi bir baskı da hissedebiliyor. 

Modern ilişkilerin dönüşümü: Akışkanlık ve duygusal kapitalizm

Modern romantizmin en dayanıklı hikayelerinden biri, hâlâ “doğru kişi” efsanesi. Ya da daha masalsı adıyla, beyaz atlı prens. Bir gün kaderin bizim için ayırdığı o özel insanla karşılaşacağımız, o andan sonra her şeyin kendiliğinden yoluna gireceği fikri… Sevgililer Günü endüstrisinin de tam olarak bu beklentiden beslendiğini biliyoruz. Sorun şu ki, bu anlatı aşkı yaşanan bir süreç olmaktan çıkarıp gerçekleştirilmesi gereken bir hedefe indirgiyor.

Psikolog Chris Cheers, The Guardian için kaleme aldığı yazıda Sevgililer Günü’nün belkemiğini oluşturan bu miti doğrudan karşısına alıyor. “The One” vaadinin romantik olmaktan çok yorucu olduğunu, modern yalnızlığın ve 14 Şubat etrafındaki gerginliğin de önemli bir kaynağına dönüştüğünü söylüyor. Cheers’a göre aşk, “samanlıkta iğne arar gibi” bulunacak bir hazine değil; aidiyet, güven ve bağ kurma pratikleriyle her gün yeniden inşa edilen bir şey. Yani mesele “doğru kişiyi” bulmak değil, hayatımızdaki ilişkileri nasıl yaşadığımız.

Bu konuda Polonyalı sosyolog Zygmunt Bauman’ın, Akışkan Aşk: İnsan İlişkilerinin Dayanıksızlığı adlı kitabında anlattıkları da iyi bir çerçeve sunuyor. Bauman’a göre bugün ilişkiler de hayatın geri kalanı gibi sabit değil; geçici, hareketli ve kolay vazgeçilebilir. Eskiden insanlar aileye, topluluğa ya da kimliklere daha sıkı bağlarla tutunurken bugün işler, şehirler ve ilişkiler sürekli değişiyor. Bu akışkanlık bir yandan özgürlük hissi verirken, diğer yandan güvensizlik ve yalnızlığı büyütüyor. Yakınlık istiyoruz ama bağlanmaktan da çekiniyoruz.

Bauman, bunu “bağlantıda kalmak” ile “bağlanmak” arasındaki farkla anlatır. Dijital ilişkiler hızlı, zahmetsiz ve tek tuşla silinebilirken gerçek bağ emek, zaman ve sorumluluk ister. Bu yüzden modern insan çoğu zaman bağ kurmak yerine bağlantıda kalmayı seçer. İlişkiler, üzerinde çalışılan bir süreçten çok, denenip bırakılabilen deneyimlere benzemeye başlar. Tatmin azaldığında devam etmek değil, değiştirmek daha makul görünür. Bauman’ın “akışkan aşk” dediği hâl tam olarak budur.

Çöpçatanlık uygulamaları da bu zihniyeti besliyor. Tinder benzeri platformlarda profiller arasında gezinmek, bir tür pazar araştırmasına dönüşüyor. Aşk, yaşanan bir deneyimden çok optimize edilmesi gereken bir projeye benzemeye başlıyor. İlişki rehberleri, terapi dili ve koçluk söylemi bu boşluğu doldururken, Bauman’a göre asıl risk; aşkı yönetmeye çalışırken, onun belirsizliğini ve kırılganlığını tamamen kaçırmak.

Benzer bir açıklama da konuyu, Soğuk Yakınlıklar: Duygusal Kapitalizmin Şekillenmesi, Aşk Neden Acıtır ile Romantik Ütopyayı Tüketmek - Aşk ve Kapitalizmin Kültürel Çelişkileri kitaplarında ele alan sosyolog Eva Illouz’dan geliyor. Illouz’a göre aşk artık yalnızca duygusal ya da psikolojik bir mesele değil piyasa mantığıyla iç içe geçmiş bir alan hâline gelmiş durumda. 

• “Duygusal kapitalizm” dediği bu düzende, duygular da tıpkı diğer kaynaklar gibi ölçülüyor, karşılaştırılıyor ve yönetiliyor. Ekonomik rasyonalite özel hayata sızıyor; ilişkiler giderek bir tür fayda-maliyet hesabına dönüşüyor.

Bu süreçte duygular, yaşanacak şeyler olmaktan çıkıp “doğru yönetilmesi gereken” performans alanlarına dönüşüyor. Eş seçimi ise eskisine kıyasla hem daha özgür hem daha yorucu bir hal alıyor. Dini, sınıfsal ya da ailevi sınırların gevşemesi seçenekleri artırırken, bu sınırsızlık hissi beraberinde kalıcı bir tatminsizlik getiriyor. Illouz’a göre aşk, artık yaşanan bir deneyimden çok, sürekli analiz edilen bir projeye benziyor.

En çarpıcı nokta ise aşk acısında ortaya çıkıyor. Illouz, modern dünyada reddedilmenin bir kader ya da uyumsuzluk meselesi olmaktan çıktığını, doğrudan özgüvene yönelen bir saldırı gibi algılandığını söylüyor. Geleneksel toplumlarda “olmadı” denilen şey, bugün kişinin piyasa değerine, yeterliliğine ve cazibesine dair bir hükme dönüşüyor. Aşk acıtıyor; çünkü artık sadece kalbi değil, benlik algısını da hedef alıyor.

Yalnızlık korkusu ya da monofobi

Sevgililer Günü nedeniyle tartışılan bir kavram da yalnız kalma korkusu yani monofobi. Sevgililer Günü gibi birileriyle olmanın kutlandığı günlerde yalnızlık bir durum olmaktan çıkıp bir eksiklik gibi kodlanıyor; çift olmak norm, bekar olmak ise geçici ya da açıklama gerektiren bir hâl olarak sunuluyor. “O tek kişi” henüz hayatımıza girmediyse, sanki asıl hayat da başlamamış sayılıyor. Sevgililer Günü gibi çift merkezli kutlamalar, insanların tek başına mutlu olamayacağına dair beklentileri pekiştirerek görünmez bir toplumsal baskı yaratıyor.

Ancak tüm dünyada olduğu gibi ülkemizde de ilişkiler ve hane yapısı sessiz ama belirgin biçimde değişiyor. TÜİK verilerine göre, tek kişilik hane oranı son on yılda %13,9’dan %20’ye yükselmiş durumda. “Evet” artık daha geç söyleniyor; bazıları içinse hiç söylenmiyor: 2024 itibarıyla ortalama ilk evlenme yaşı erkeklerde 28,3’e, kadınlarda 25,8’e çıktı. 

• Boşanma istatistikleri de ilişkilerin düz bir çizgide ilerlemediğini hatırlatıyor. Ortalama 12 yıl süren evliliklerin olduğu bir ülkede, 2020’de boşananların yaklaşık %20’si 20 yılı aşkın süredir evliler arasından çıkıyor. (Pandemi etkisi mi diye düşünmeden edemiyor insan.)

Bu noktada Gabor Maté’nin Normal Efsanesi kitabında yaptığı hatırlatma önemli. Yazar, evli olmanın ortalama olarak daha düşük ölüm oranlarıyla ilişkili olduğunu kabul ediyor; ancak hikayenin burada bitmediğini söylüyor. Mutsuz evlilikler, pek çok durumda bekar olmaktan daha kötü sağlık sonuçları doğurabiliyor. Asıl belirleyici olan medeni hâl değil, ilişkilerin niteliği diyen 

Maté hayatımızdaki tüm bağların—partner, arkadaş, aile—kalitesini iyileştirmenin ölüm riskini azaltma etkisinin sigarayı bırakmak ya da alkolü kesmekle kıyaslanabilecek kadar güçlü olduğunun altını çiziyor.

Abartmaya gerek yok diyenler

Madalyonun diğer yüzünde ise Sevgililer Günü’nün yarattığı baskı var. Pek çok kişi için bu gün romantik bir kutlamadan çok, “bir şey yapma” zorunluluğu, tüketim baskısı ve eksiklik hissi anlamına geliyor. Özellikle bekarlar ya da yeni ayrılmış olanlar için gün, sessiz bir dışlanma duygusu yaratabiliyor. 

• Tam da bu yüzden son yıllarda Anti-Valentine akımları, boykot çağrıları ve kalbi oyunun dışına çıkaran alternatif ritüeller giderek çoğalıyor.

Bu yapıya en güçlü tepkilerden biri, yazar ve aktivist Eve Ensler (yeni adıyla V) tarafından başlatılan V-Day hareketi. 14 Şubat 1998’de başlatılan bu hareket, Sevgililer Günü’nü kadınlara yönelik şiddete karşı bir farkındalık ve eylem gününe dönüştürmeyi amaçlıyor. Ensler’in ünlü Vajina Monologları oyunuyla başlayan bu hareket, kadınların kendi bedenleri ve cinsellikleri üzerindeki kontrolünü savunurken 14 Şubat’ı bir zafer gününe dönüştürmeyi hedefliyor.

Söz konusu itirazların en zariflerinden biri ise Galentine’s Day, (Gal İngilizcede kız arkadaş anlamına geliyor) 13 Şubat’ta kutlanıyor. Romantik partnerleri değil, kadın arkadaşlıklarını merkeze alan günün anlamını şu cümle özetliyor: İnsan, bir ilişki içinde olmadan da tamdır. İlk kez Amy Poehler’ın Parks and Recreation dizisindeki ironik bir replikten çıkıyor:

“Every February 13th, my lady friends and I leave our husbands and our boyfriends at home, and we just come and kick it… Ladies celebrating ladies.” 

“Her 13 Şubat’ta kız arkadaşlarımla ben, kocalarımızı, sevgililerimizi evde bırakıp gelip eğleniyoruz. Kadınlar kadınları kutluyor.”

Galentine’s Day çift olmayı bir norm, hatta başarı ölçütü hâline getiren Sevgililer Günü diline karşı; sürekliliği, dayanışmayı ve beklentisi düşük ilişki hâlini kutlayan bir alan açmış durumda. Ne çikolata ne gül var ne de “doğru kişi” baskısı. Onun yerine kız arkadaşlarla oturulan sofralar, kış neşesi ve “buradayız” demenin sakin güveni var.

Anti-Valentine kutlamalarının hepsi Galentine’s Day kadar incelikli olmayabiliyor. Bazı hayvan barınakları, Sevgililer Günü’nü romantik jestlerden çıkarıp ironik bir “arınma ritüeline” çeviriyor. Bağış karşılığında eski sevgilinizin adını bir kedi kumu kutusunun altına yazdırmak gibi yaratıcı kampanyalar, kırık kalbi mizah yoluyla kamusal faydaya dönüştürüyor.

Sevgililer Günü’nün etrafını saran “sevgi, sevgi, sevgi” baskısına karşı geliştirilen anti-Valentine akımının en bilinen sloganlarından biri de “V is for Vodka.” Çevrimiçi bir hediyelik dükkânı olan F. Pena de Amador, tasarladığı anti-Valentine Day kupaları ve tişörtleriyle “V” harfini Valentine’dan çok votka ve video oyunlarıyla eşleştirerek kutlamaya karşı olanların duygularına tercüman oluyor: 

“Bazı Sevgililer Günleri’nde yalnızsınızdır ya da kalbiniz kırıktır. O gün başkasını değil, kendinizi mutlu etmek istersiniz. Öyleyse neden kendinize bir şey almayasınız.” 

Veya “Sevgiliye değil, uykuya ihtiyacım var”. 

Sevgililer Günü kutlamalarına bu “karşı duruş”, ironik biçimde ticari bir başarıya da dönüşmüş durumda. Yani evet, hangi tarafta durursanız durun, kasa bir şekilde kazanmaya devam ediyor. Yine de bu günü edebiyatla biraz daha anlamı hâle getirmek de mümkün.

İlişkinin edebiyat hâli

Sabahattin Ali’nin son yıllarda İngilizce çevirisiyle yurt dışında da büyük ilgi gören ölümsüz eseri Kürk Mantolu Madonna, modern insanın yalnızlığını ve anlaşılamamışlık hissini Raif Efendi karakteri üzerinden muazzam bir derinlikle anlatır. Raif Efendi ile Maria Puder arasındaki ilişki, modern dünyanın hızı ve yüzeyselliği karşısında iki yalnız ruhun birbirine sığınmasıdır. Bu eserin bugün hâlâ neden çok okunduğunu, modern bireyin kalabalıklar içindeki yalnızlığına ayna tutmasıyla açıklamak mümkün.  

Haruki Murakami’nin Sputnik Sevgilim adlı romanı da modern insanın kalabalıklar içindeki yalnızlığını anlatan bir eser. Sputnik Sevgilim karakterlerin birbirlerine duyduğu ama tam olarak iletemediği duygular üzerine kuruludur. Sputnik metaforu, uzayda birbirine yakın ama sonsuza dek kendi yörüngelerinde yalnız kalan ruhları simgeler. Murakami, ilişkilerin akışkan doğasını ve insanların birbirinin parçası olma arzusunu, ulaşılamazlık ve gizemle harmanlayarak modern bir anlatıya dönüştürür.

Orhan Pamuk’un, Sevgililer Günü'nün hemen öncesinde dizi uyarlamasıyla Netflix’te yer alacak romanı Masumiyet Müzesi ise aşkın nesneleştirilmesi üzerine bir başyapıttır. Kemal’in Füsun’a olan saplantılı aşkı, Füsun’a ait nesneleri biriktirerek kurduğu bir müzeye dönüşür. Bu, aşkın bir hatıra depolama ve mülkiyet kurma çabasına dönüştüğü modern bir trajedidir. Kitap, 1970'lerin İstanbul'unda değişen değerleri ve Batılılaşma sancılarını da bu aşkın fonuna yerleştirir.   

Uzun yıllara yayılan bir diğer aşk hikayesi de Gabriel Garcia Marquez’in yarım asrı aşan bir bekleyişi anlattığı romanı Kolera Günlerinde Aşk’tır. Roman aşkı neredeyse fiziksel bir hastalık, bir kolera gibi betimler. Florentino Ariza'nın Fermina Daza'ya olan sarsılmaz sadakati, zamanın yıkıcılığına ve yaşlılığın getirdiği bedensel çöküşe rağmen devam eden bir tutku portresidir. Marquez, romantizmi sadece gençliğe ve güzelliğe özgü kılan modern pazarlama stratejilerine meydan okuyarak, hafızanın ve sabrın aşkın gerçek dokusu olduğunu vurgular.

Belki de Sevgililer Günü’nün asıl başarısı, hâlâ bizi bu kadar konuşturabilmesi. Binlerce yıllık ritüellerden reklamlara, “doğru kişi” efsanesinden “V is for Vodka”ya uzanan bu kalabalık hikayede, 14 Şubat bir gün olmaktan çok bir projeye dönüşmüş durumda. Shakespeare “Bir Yaz Gecesi Rüyası”nda şöyle diyor:

“Aşk, basit ve değersiz şeyleri bile
Biçimlendirip onu değerli yapabilir.
Aşk gözleriyle değil, hayaliyle görür,
Ve kanatlı Cupid resimlerde bu yüzden kördür.”

Ama biz onu takvime, alışveriş sepetine ve yapılacaklar listesine sıkıştırmakta kararlıyız. Günün sonunda kırmızı güllerle de yaşanıyor, hiçbir şey yapmadan da. 

14 Şubat bitiyor. Geriye kalan soru değişmiyor: Yakınlığı bir güne mi sıkıştıracağız, yoksa hayatın geri kalanına mı yayacağız?