Kredinin doğası değişiyor

Son birkaç yıldır finans piyasalarını izlerken dikkatimi çeken şey şu: yapay zeka aslında teknoloji sektörünü değil, borç kavramını değiştiriyor. Bu ilk bakışta çok iddialı bir cümle gibi duruyor ama ekonomi tarihine bakınca büyük dönüşümlerin hep finans üzerinden gerçekleştiğini görürüz. Sanayi Devrimi fabrikaları değil bankacılığı büyüttü, internet ise sadece iletişimi değil sermaye akışını hızlandırdı. Bugün de benzer bir eşikteyiz. Yapay zeka şirketlerin ne ürettiğini değil, şirketlerin ne kadar süre “geçerli” kalacağını belirlemeye başlıyor. İşte finans sistemi bu noktada zorlanıyor.

Eskiden bir şirketin borç alabilmesi için güvenilir bir hikâyeye ihtiyacı vardı: fabrika, makine, stok, arazi. Banka kredi verdiğinde aslında üretim kapasitesine güvenirdi. Çünkü kötü senaryoda bile o fabrikanın bir değeri vardı. Bugün ise ekonominin önemli bir kısmı somut varlık üretmiyor. Yazılım şirketleri, platformlar, veri şirketleri ve abonelik modelleri ekonominin merkezine yerleşti. Bu şirketlerin değeri fiziksel değil, davranışsal; kullanıcı alışkanlığına, marka algısına ve ağ etkisine dayanıyor. Dolayısıyla kredi verenler de artık makineleri değil, “gelecekteki ihtimali” finanse ediyor. Sorun da tam burada başlıyor.

Yapay zeka bu dengeyi kırıyor çünkü ilk kez bir teknoloji yalnızca rekabet yaratmıyor, iş modellerini hızla sıradanlaştırıyor. Bir yazılımın rakibini kurmak geçmişte yıllar alırken artık birkaç iyi mühendisin ve güçlü bir modelin işi olabiliyor. Bu durum özellikle abonelik geliriyle borçlanan şirketler için çok kritik. Çünkü borç geri ödemesi gelecekteki nakit akışına dayanır. Eğer o nakit akışının dayandığı ürün hızla değersizleşirse şirket iflas etmese bile borcu ağırlaşır. Bence piyasaların henüz tam kavrayamadığı risk de bu: önümüzde klasik bir kriz değil, “yavaş aşınma” dönemi olabilir.

Hisse senedi yatırımcısı için çözüm basittir; hikâye bozulursa satar, çıkar. Ama kredi piyasasında çıkış kapısı dar. Bankalar, özel kredi fonları ve tahvil yatırımcıları borç verdikleri şirketle yıllarca birlikte yaşar. Bu yüzden teknoloji şokları hisse piyasasında fiyat, borç piyasasında ise zaman problemi yaratır. Fiyat hemen düşer ama borç sorunları yıllar içinde ortaya çıkar. Ben önümüzdeki dönemin finansal hikâyesinin borsalardan çok kredi piyasalarında yazılacağını düşünüyorum.

Son yıllarda özellikle özel kredi piyasasının hızla büyümesi de bu yüzden önemli. Faizlerin düşük olduğu dönemde yatırımcılar daha yüksek getiri için teknoloji şirketlerine yoğun biçimde kredi verdi. Abonelik gelirleri güvenli kabul edildi, hatta neredeyse kira geliri gibi değerlendirildi. Oysa burada gözden kaçan şey şuydu: yazılım sektöründe giriş bariyerleri fiziksel sektörlere göre çok daha düşük. Yapay zeka bu bariyerleri daha da aşağı çekiyor. Yani geçmişte güvenli görülen nakit akışı aslında oldukça kırılgan olabilir.

Benim asıl dikkat çekici bulduğum konu ise şu: yapay zeka ekonomik büyümeyi hızlandırabilir ama aynı anda borç taşıma kapasitesini azaltabilir. Çünkü verimlilik arttıkça fiyat rekabeti artar. Fiyat rekabeti arttıkça kâr marjı düşer. Kâr marjı düştükçe şirketlerin borç ödeme gücü zayıflar. Yani teknoloji şirketleri daha çok iş yapıyor olabilir ama daha az para kazanabilir. Finans sistemi ise hâlâ eski kârlılık varsayımlarına göre kurulmuş durumda.

Burada ortaya ilginç bir paradoks çıkıyor. Yapay zeka yatırımlarını finanse eden şey kredi piyasası; fakat yapay zekanın kendisi bu kredilerin geri ödeme gücünü zayıflatabilir. Eğer bu süreç hızlanırsa bir finansman daralması yaşanabilir. Böyle bir senaryoda sorun yalnızca teknoloji şirketleriyle sınırlı kalmaz. Çünkü kredi akışı yavaşladığında girişim yatırımları düşer, yatırımlar düşünce büyüme yavaşlar ve ekonominin geneline yayılan bir durgunluk oluşabilir. Bu klasik bir finansal çöküş değil, daha çok oksijenin yavaş yavaş azalması gibi bir süreç olur.

Bu yüzden önümüzdeki yılların tartışmasının “yapay zeka işleri elimizden alacak mı?” sorusu olmayacağını düşünüyorum. Asıl soru şu olacak: finans sistemi bu kadar hızlı değişen bir ekonomiyi finanse etmeye devam edebilir mi? Kapitalizmin görünmeyen temeli üretim değil, borçtur. Ve borcun çalışabilmesi için geleceğin öngörülebilir olması gerekir. Yapay zeka ise tam tersine geleceği daha belirsiz hâle getiriyor.

Belki de ilk kez teknoloji üretimi değil, beklentiyi bozuyor. Eğer beklenti bozulursa finansman zorlaşır, finansman zorlaşırsa büyüme yavaşlar. Bu nedenle yapay zeka çağının gerçek sınavı teknoloji şirketlerinin başarısı değil, kredi piyasalarının dayanıklılığı olacak. Bana göre önümüzdeki dönem bir teknoloji devrimi kadar, bir finans anlayışı değişiminin de başlangıcı olabilir.