Nobel Ekonomi Ödülü Mokyr, Aghion ve Howitt'e: İnovasyon odaklı büyümenin temelleri

2025 yılı Nobel Ekonomi Ödülü’nü Joel Mokyr, Philippe Aghion ve Peter Howitt kazandı. İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi’nin ödül duyurusunda Mokyr, Aghion, Howitt’in inovasyon odaklı iktisadi büyümeye yönelik çalışmaları ve son iki yüzyılda dünya ekonomisinin nasıl sürekli büyüme durumuna geçtiğini açıkladıkları için layık görüldüğü ifade edildi.

Ödül duyurusunda son iki yüzyılda, dünyanın ilk kez kesintisiz ve sürekli bir ekonomik büyüme deneyimlediği, bu sayede milyarlarca insanın yoksulluktan kurtulduğu ve refah düzeyinin benzeri görülmemiş ölçüde artığı, ödül sahiplerinin de çalışmaları ile bu dinamizmin sebeplerini açıkladığı ifade edildi. 

Oysa insanlık tarihi boyunca uzun süreli durgunluklar oldukça olağan durumlardı ve 19. yüzyıl öncesinde zaman zaman önemli icatlar yapılmış olsa bile düzenli iktisadi büyüme bir noktada sona ererdi. 

Joel Mokyr:  Tarihsel perspektiften düzenli refah artışının gerekçeleri 

Joel Mokyr, bir iktisat tarihçisi olarak, çalışmalarında sanayi devrimi öncesi ile sonrası dönemi inceledi ve ekonominin neden tarihte ilk kez 19. yüzyıldan itibaren durmaksızın büyümeye başladığına dair araştırmalar yaptı. 

Mokyr’in bulgularına göre, inovatif icatların birbirini kesintisiz takip etmesi için sadece bir şeyin işe yaradığını bilmek yeterli değildir; aynı zamanda neden işe yaradığını bilimsel olarak anlamak da gereklidir. Geçmişte insanlar birçok pratik icat geliştirmiş olsa da, bunların arkasındaki bilimsel prensipleri tam olarak bilmemeleri, bir süre sonra ilerleme sürecinin tıkanmasına yol açmıştır.

Mokyr’in faydalı bilgi adını verdiği bu birikimin iki boyutu mevcuttur. Bunların ilki, nasıl yapılır bilgisi, ikincisi ise neden işe yarar bilgisidir. Sanayi Devrimi’nden önce icatlar daha çok birinci türe, yani ustalıkla yapılan deneme-yanılma bilgisine dayanır. İnsanlar bazı aletleri veya yöntemleri nasıl kullanacaklarını bilir, ancak bunların altında yatan bilimsel temelleri bilmedikleri için o icadı daha da geliştirmek veya yeni alanlara uyarlamak çoğu zaman mümkün olmaz. 

Sanayi Devrimi ve Aydınlanma çağıyla birlikte bu durum değişmeye başlamıştır. Bilim insanları sistemli deneyler yapıp doğanın yasalarını daha iyi anladıkça, mucitler de bu bilimsel prensipleri kendi icatlarına uygulayabilmişlerdir. Örneğin, buhar makinesinin geliştirilmesi, buhar basıncı ve vakum gibi konulardaki bilimsel anlayış sayesinde hızlanmış; çelik üretimindeki ilerlemeler, demirin karbon miktarını düşürme yöntemlerinin anlaşılmasıyla mümkün olmuştur.

Mokyr ayrıca, toplumun yeni fikirlere açık olmasının ve değişime direnç göstermemesinin de sürekli büyümenin önemli bir şartı olduğunu ortaya koymuştur. Tarih boyunca yeni icatlara imza atan toplumlarda, her kesim o icatlardan eşit şekilde faydalanamamıştır. Örneğin, 19. yüzyılın başlarında bazı dokuma işçileri, fabrikalara gelen otomatik dokuma tezgahlarını protesto etmek için makineleri kırmışlardır. Çünkü bu icatlar, kendilerinin işlerine zarar vermiştir. 

Mokyr’e göre, eğer toplum ileri gitmek istiyorsa bu tür dirençleri yapıcı biçimde yönetmeli ve ayrıcalıklarını kaybetmek istemeyen grupların yenilikleri tamamen engellemesine fırsat vermemelidir. Nitekim Aydınlanma Çağı birlikte İngiltere gibi ülkelerde, parlamento ve hukuk sistemi sayesinde farklı çıkar grupları uzlaşma arayabilmiş, hiç yoktan değişime direnme güçleri sınırlandırılmıştır. Bu toplumsal açıklık ortamı da yaratıcı fikirlerin filizlenip hayata geçmesini kolaylaştırmış ve düzenli büyümenin ön koşullarını sağlamıştır. 

Aghion ve Howitt: Yaratıcı Yıkım ile büyüme teorisi

Philippe Aghion ve Peter Howitt ikilisi ise aynı soruya farklı bir açıdan yaklaştılar. İkili, kesintisiz büyümenin tarihsel sebeplerini irdelemek yerine, modern ekonominin içinde yeniliklerin büyümeyi nasıl sağladığını matematiksel bir model ile ortaya koydular.

İkilinin 1990’larda geliştirdiği bu kuramsal çerçevenin temelinde Schumpeter’in Yaratıcı Yıkım kavramı yer almıştır. Schumpeter’in kavramına göre yeni teknolojiler ve iş modelleri ortaya çıktığında, eski modelleri yıkıcı bir şekilde piyasadan siler ancak iktisadi gelişme nedeniyle toplamda üretkenlik ve yaşam kalitesi artar.

Aghion ve Howitt’in ortaya koyduğu model de bu yaratıcı yıkım sürecinin ekonomik büyümeyi nasıl sırtladığını matematiksel olarak ortaya koyar. İkilinin modeline göre ekonomi bir merdiven gibidir ve bir şirket önemli bir yenilik yaptığında bir üst basamağa çıkarak piyasanın lideri olur. Ancak merdivenin tepesinde kalmak da garanti değildir. Başka şirketler de bu kârlı pazarı görüp daha iyisini yapmak için harekete geçerek er ya da geç daha yeni bir teknoloji veya ürün ortaya çıkararak ve önceki lideri basamaktan düşürür. 

Böylece ekonomide bir döngü oluşur, inovatif davranmak büyük kazanç sağladığı için herkes yenilik peşinde koşar; her yeni icat eskiyi saf dışı bırakır ve kısa süreli bir avantaj sağlar, sonra daha yeni icatlar gelir. Bu döngü sayesinde ekonomi sürekli bir dinamizm içinde olur ve genel üretkenlik hep daha yüksek basamaklara çıkar ve  sonuçta uzun vadede ekonomi sürekli büyür, verimlilik artar ve toplum zenginleşir.