Robotlar patron olurken: İşten çıkarma kararını algoritma verebilir mi?

QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
Ölümünden sonra kitaplarının yayımlanmasına da vesile olan arkadaşı Max Brod’un yazdığı biyografiden öğreniyoruz ki Kafka bir gün şöyle demiş:
“Ne kadar alçakgönüllü bu insanlar… Kurumu basıp darmadağın edeceklerine, bize gelip yalvarıyorlar.”
Kurum diye kastettiği yer Kafka’nın 1908 yılından 1922 yılına dek çalıştığı Bohemya Krallığı İşçi Kaza Sigortası Kurumu. Yani Kafka, eserlerini yazdığı sırada, işçileri birer insandan önce risk grupları, istatistikler ve poliçe numaraları olarak gören bir kurumun memuruydu. Yazarımızın gündüzleri bu kuruma, geceleriyse yazınına ve romanlarına aitti.
- Gelin şimdi, Dava ve Şato romanına hâkim olan hantal, anlaşılmaz, yüzü olmayan sistemi gözümüzde canlandıralım. Hatta Dönüşüm’ün meşhur Gregor Samsa’sının bir sabah devcileyin bir böceğe dönüştüğünde dahi ilk endişesinin insanlığını kaybetmek değil işe geç kalmak ve patronuna hesap verememek olduğunu hatırlayalım.
Kafka’nın edebi dehası, insanın çaresizliğini, yani kendi yarattığı, kağıtlardan ve kurallardan oluşan devasa bir makinenin içinde nasıl öğütüldüğünü içeriden görmesinden geliyor olabilir miydi? Biz soruyu masaya bırakalım. Analizini edebiyat tarihçilerine havale edelim ve günümüzün makinelerine uzanalım.
‘Robot Patrona Hayır’ yasası ve dahası
Kaliforniya Valisi Gavin Newsom, 30 Eylül’de, görevi başındaki son iş olarak, halk arasında "Robot Patrona Hayır" diye bilinen SB 947 sayılı yasayı imzalamış. Kaliforniya böylece işverenlerin işten çıkarma ve disiplin kararlarında sadece yapay zekaya dayanmasını yasaklayan ilk eyalet olmuş.
Benzer bir ilke, Avrupa Birliği’nin GDPR’ında 2018’den bu yana var. Hollanda mahkemeleri 2021’den bu yana “robotla kovma” davalarında işçi lehinde karar veriyor. ILO da Haziran 2026’da algoritmik kararlar için insan incelemesini öngören ilk uluslararası sözleşmeyi imzaladı.
Dolayısıyla yazının derdi, Kaliforniya kararını bir ilk olarak çerçevelemek değil. Asıl derdimiz buraya nasıl geldiğimiz ve insan kararının makine kararından daha iyi olup olmadığı tartışması. Bu nedenle Kafka’dan başladım. İnsanın çelişkisi ve kendi eliyle yarattığı sistemin içerisinde oyuncak oluşu yapay zekadan çok önceydi çünkü.
Algoritmayla işten çıkarmanın yakın tarihi
Algoritmayla işten çıkarmanın kayıtlı tarihini 2011 yılına kadar geri çekebiliriz. Washington DC’de öğretmen Sarah Wysocki, olumlu değerlendirmelere rağmen kovuldu. Gerekçe, okul bölgesinin kullandığı bir modelin hesapladığı düşük "katma değer" puanıydı.
- Houston’da da benzer bir modele dava açan öğretmenler, model ticari sır sayıldığı için puanlarını doğrulamıyorlardı. Nihayet 2017 yılında federal bir hâkim, öğretmenlerin anayasal usul güvencesi iddiasının yargılanmaya değer olduğuna hükmetti. Böylece okul bölgesi uzlaşmaya vardı ve modeli işten çıkarma kararlarında kullanmayı bıraktı.
The Verge’un ortaya çıkardığı belgelere göre, Amazon’un Baltimore deposunda Ağustos 2017-Eylül 2018 tarihleri arasında yaklaşık 300 çalışan verimlilik gerekçesiyle işten çıkarılmıştı. İşten çıkarılma belgelerinde, sistemin uyarıları ve fesihleri amirlerin girdisi olmadan otomatik olarak ürettiği yazıyordu. Amazon, amirlerin bu kararları geçersiz kılabildiğini savunsa da kararın dayandığı yer makineydi.
Daha ilginç bir olay 2021 yılında yaşandı. Bloomberg’in “Amazon’da bot tarafından kovulmak” başlıklı haberine göre Amazon Flex için paket dağıtan 63 yaşındaki Stephen Normadin’in puanı, kilitli teslimat noktası gibi kendi kontrolü dışındaki aksilikler yüzünden düşürülmüştü. Haber, Flex dağıtıcılarının çoğu zaman bir insanla konuşma fırsatı bile bulamadan, e-postayla işten çıkarıldığını belgeliyordu.
Rusya’da yaşanan bir örnekte ise uzaktan çalışan ofis personeli hedefteydi. Oyun ödeme şirketi Xsolla Rusya’daki yaklaşık 150 çalışanını işten çıkarırken tuş vuruşları, dijital ayak izleri ve aktif kalma sürelerini izleyen yapay zeka algoritmalarının analizi başroldeydi. Bunlar uç veya abartılı örnekler gibi görünebilir ama algoritmik yönetim araçlarının iş hayatındaki varlığı öyle ya da böyle artık bir hakikat.
Algoritma patron ama çalıştırdıkları işçi değil
Burada insanın aklına bir soru geliyor: Kaliforniya veya AB yasaları ve bunların Türkiye yansımaları bu sorunu çözmez mi? Bir defa Kaliforniya Yasası, konuyla ilgili en kritik grubu kapsam dışında bırakıyor. Onlar da “gig economy” emekçileri.
- Yani araç paylaşım uygulaması üzerinden çalışan sürücüler “bağımsız yüklenici” başka bir deyişle kendi işinin patronu sayılıyor ve yasanın dışında kalıyor. Oysa algoritmanın patronluğu en çıplak hâliyle o sektörde yaşanıyor.
Ken Loach’un 2019 tarihli Sorry We Missed You (Üzgünüz, Size Ulaşamadık) filminde de en gerçek hâliyle izlemiştik. Hangi işi alacaklarına, ne kazanacaklarına ve performanslarının nasıl ölçüleceğine ve nihayetinde iş akdinin feshine bir algoritma karar veriyor. Böylece ortaya bir paradoks çıkıyor. Algoritma işi dağıtırken, puanlarken ve kovarken bir patron gibi davranmasını biliyor ama hukuk, karşısındaki emekçiyi işçi saymıyor.
Avrupa’da insanı koruyan kararlar
Neyse ki, Avrupa’daki davalarda tersi yönde kararlar çıktı. Amsterdam İstinaf Mahkemesi, Nisan 2023’te Uber’in dolandırıcılık gerekçesiyle itiraz yolu tanımadan hesaplarını kapattığı sürücülerin davasında, şirketin iki sürücüye 584 bin avro ceza ödemesini kararlaştırdı.
Burada Uber’in savunması kararların insan tarafından incelendiği şeklindeydi. Fakat mahkeme bu incelemenin salt sembolik bir işlemden ibaret olduğuna hükmetmişti. Buradaki "sembolik" vurgusuna dikkat. Çünkü insanlar da düşündüğümüz kadar vicdanlı değil.
‘Otomasyon yanlılığı’ ve ‘insan sorumluluğu’
Kararları en son aşamasında insanın vermesi neden "sembolik" olsun diye sorunca karşımıza "otomasyon yanlılığı" kavramı çıkıyor. Çünkü araştırmalar da gösteriyor ki, insanlar makinenin önerisini kendi muhakemelerine tercih etme eğilimi gösteriyor.
- Radiology dergisinde 2023 yılında yayımlanan bir deneye göre yapay zeka kasıtlı olarak yanlış öneri verdiğinde çok deneyimli radyologların doğruluk oranı bile %82,3’ten %45,5’e düşmüş.
Yani denilebilir ki zaman baskısı altında, kurumun algoritmaya uymasını beklediği bir yöneticinin doğrulaması bile kolayca içi boş bir imzaya dönüşebiliyor. Otomatik bir sistem hata yaptığındaysa suç, sistemi kontrol etme konusunda körleşmiş insanlara kalıyor. Böylece insanlar bir yandan makineler tarafından haksız yere kovulma riski altındayken, diğer yandan onların yanlış kararlarından da sorumlu tutulabiliyor. İnsanın çaresizliği üzerine Kafka’nın tahayyülünü dahi aşacak karmaşıklıkta bir cendere bu.
Peki insanın önyargıları ve zaafları ne olacak?
İnsanı, makinenin önüne koyduğumuzu varsayalım. Öyle bir durumda insan yöneticilerin önyargıları ne olacak? Geleneksel iş hayatında, adam kayırma (torpil), ırk, cinsiyet veya siyasi görüş temelli ayrımcılıkların olduğunu, bazı partilere üye olmayanların bazı yerlerde hiç çalışamadığını görüyor, yaşıyor, biliyoruz. Yahut kişisel çekişmeler, mobbing, hatta bir yöneticinin sadece o gün kötü bir ruh hâlinde olması nedeniyle işten çıkarılan, terfii engellenen milyonlarca insan olabilir.
Algoritmalar ise asla yorulmazlar, kişisel kin gütmezler, duygusal tepkiler vermezler. İnsan verisinden öğrendikleri için kimi zaman ırk ve cins ayrımı yaptıkları görülebiliyor ama bu da eğitim verilerinin düzeltilmesiyle pekâlâ düzeltilebilecek bir sorun. Tarafsız verilerle eğitilen, uygun şekilde tasarlanan bir algoritma, performansı tamamen niceliksel, standart, şeffaf ve insan yöneticilerinden çok daha adil bir şekilde ölçebilir.
- Fakat performansı bu kadar sıkı bir şekilde ölçmek ne kadar insanidir? Bu karar insanlara ait.
Diğer yandan on binlerce, hatta yüz binlerce çalışanı olan devasa lojistik operasyonlarında her bir çalışanın performansını bire bir takip edecek, rotasını ayarlayacak, iş dağılımını adil yapacak devasa bir insan yönetici ordusu kurmak ekonomik ve fiziksel olarak imkansız olabilir. Öyleyse makineleri sorumlu ilan etmeden önce, sistemi insanların kurduğunu ve asıl sorunun kapitalizmin ulaştığı noktayla ilgili olduğunu hatırlamak şart.
Türkiye’deki ‘esnaf kurye’ gerçeği
Türkiye örneğiyle de sabit. Algoritmik yönetimin en sert hissedildiği yer kuryeler, depolar ve çağrı merkezleri. Sesini sokakta duyuran, bazen gün içinde birden fazla kez kapımızda yüzleştiğimiz kuryelerin durumu özellikle dikkate değer.
- Moto Kurye İşçileri Derneği Başkanı Seyhun Kavut trafikteki hız baskısının "tamamen algoritmadan" kaynaklandığını, itiraz edenlerin hesaplarının kapatıldığını özellikle vurguluyor.
Türkiye’de bir hesap kapatma kararının sadece algoritma tarafından verildiğini tespit eden bir mahkeme kararına rastlamadım. Ayrıca öyle bir karar olsa bile, bu kuryelerin çoğunun kendi vergi levhasıyla "esnaf kurye" olarak çalıştığını ve İş Kanunu korumasından yararlanamadığını da unutmamak gerek. Yani insanı algoritmalara karşı güçsüz düşürenin, yine insan kararıyla şekillenen yargı sistemi olduğunu söyleyebiliriz.
Bu durumda kararı makine verdi demek, ardındaki insan sorumluluğunu gizlemekten başka bir işe yaramayacaktır.
Yapay zeka insandan ve kapitalizmden azade değil
Ezcümle diyebiliriz ki Kafka’nın yüzden fazla yıl önce, yapay zekası da algoritması da ortada yokken işaret ettiği insan öğüten bürokrasi çarkları hâlâ aynı şekilde devrede. "Robot patrona hayır" tartışmasının asıl hakikati de budur bana kalırsa.
- Kafka’nın Dava romanının kahramanı Josef K., kendisini mahkûm eden suçu hiç öğrenememişti. Korkarım ki, yapay zekayı insandan ve onun yarattığı kapitalizmden azade bir şey olarak görenler de bu hakikati fark edemeden ona mahkûm olacak.
Yoksa algoritma karşısındakinin işçi mi yoksa esnaf kurye tarzı bir yüklenici mi olduğunu bakmadan puanlarken, iş hukukunun korumayı hâlâ işçi sayılmaya bağlaması başkaca nasıl anlatılabilir ki?










