İSO-500: Sanayi negatif ayrışıyor

İstanbul Sanayi Odası (İSO) Türkiye genelinde 500 en büyük firmanın 2023 yılı verilerinin analiz edildiği ISO-500 anketini bu hafta başında yayımladı. Veriler önceki birkaç yıla göre firmaların üretimden satışlarında, kârlılıklarında, ihracatlarında reel gerilemelere işaret ediyor.

Aslında bu sonuçlar çok da sürpriz değil. 2023 yılında %4,5 büyüyen Türkiye ekonomisine karşın, sanayi üretiminin ancak %0.8 artabildiğini izlemiştik. Normal koşullarda birbirine çok yakın olması beklenen bu iki verinin bu denli ayrışması zaten sanayinin performansa ilişkin ciddi bir sıkıntının olduğunu gösteriyordu.

Son birkaç yıldır Türkiye ekonomisinde büyümenin ana dinamiğini iç talep oluşturuyor. Tüketimin katkısıyla %4,5 büyüyen ekonomide sanayinin böylesine zayıf bir büyüme göstermesi özellikle dış talepteki zayıflığı ve aynı zamanda dış piyasalara yönelme konusunda sanayinin rekabet gücündeki kaybı gösteriyor. Uzun süredir yaşadığımız enflasyon sonucu ülkemizin çok pahalı hâle gelmesi, özellikle ihracat ürünlerindeki rekabet gücünü olumsuz etkileyerek bu tablonun çıkmasına hizmet etmiş görünüyor.

ISO verilerine baktığımızda, 2023 yılında 500 büyük sanayi şirketinin üretimden satışlarının reel olarak %13 değer kaybettiğini görüyoruz. Bu veri 2009 yılından sonraki en sert kayba işaret ediyor. 2009 yılı küresel krizin yaşandığı bir yıl idi. Ekonomimiz büyürken, iç talep ve hizmet sektörleri iyi performans gösterirken, son birkaç yıldır en ciddi sıkıntının sanayi tarafında yaşandığını görüyoruz. Geçen yıl ihracat rakamları yatay seyretti. Hatta imalat sanayi ihracatında %2 civarında gerileme ortaya çıktı. 500 büyük sanayi şirketinin verileri de geçen yıl ihracatta döviz bazında %2.9 bir kayba işaret ediyor.

500 büyük firmanın dönem kârı, faaliyet kârı, faiz amortisman ve vergi öncesi kâr anlamına gelen EBITDA değerinde reel düşüşler izliyoruz. Bu yılki raporun önemli bir özelliği, enflasyon muhasebesi uygulamasını da dikkate alarak hesaplanmış verilerin olması. Bu çerçevede, düşük faiz ortamında aşırı ve sert yükselişler gösteren varlık fiyatlarının firmaların duran varlıklarını önemli derecede yükselttiğini ve buna bağlı olarak aktif büyüklüğünde önemli bir artış ortaya çıktığını izliyoruz. İçinde bulunduğumuz süreçte yüksek faizlere bağlı olarak varlık fiyatlarında artıştan ziyade durgunluk hatta gerilemeler izliyoruz.

2023 yılında enflasyon muhasebesi uygulaması ile beraber firmaların özkaynaklarında da önemli artışlar gördük. Her ne kadar aktif kârlılığı düşük kalsa bile aktif büyümesi ve özkaynak büyümesi firmaların finansal açıdan güçlendiğine işaret ediyor.

Bununla birlikte, bu yıl ve muhtemelen gelecek yılın büyük kısmında gerek düşük büyüme oranları, gerekse yükselen faizlerle durgun seyredecek varlık fiyatları aktif büyümesinde geçen yıla benzer bir tablonun ortaya çıkmasına çok fazla izin vermeyecek görünüyor. Bu durumun çözümü elbette enflasyonun kalıcı olarak düşürülmesi, faizlerin inmesi ve buna bağlı olarak sürdürülebilir bir büyüme platosuna geçmektir. Kârlılıktaki düşüş orta vadede firmaların yatırım kapasitesini de olumsuz etkileyen bir gelişmedir. Geçen yıl istihdam katkısını sınırlı da olsa gerçekleştiren ilk 500 firmanın gelecek yıl istihdam kayıpları ile karşımıza gelmesi sürpriz olmayacaktır. Kârlılık düşüşüne bir süre razı olan firmalar, maliyetlerinin aşağı çekme yönünde daha önemli kararlar alma yolunda muhtemelen ilerleyecektir.

500 büyük sanayi firmasının finansman giderleri, kârlarının yarıdan fazlasını oluşturuyor.

• Geçen yıl ortalarından itibaren yükselen faizler, finansman giderlerindeki artışın elbette en temel nedenini oluşturuyor. İçinde bulunduğumuz 2024 yılında ve muhtemelen 2025 yılında bir miktar azalsa bile finansman maliyetlerinin firmaları zorlamaya devam edeceğini düşünüyoruz.

Raporda öne çıkan önemli iki pozitif gelişme ise halka açılma oranlarının yükselmesi, orta yüksek ve yüksek teknoloji ürünlerin katkısının toplam katma değer içerisinde bir önceki yıla göre artmasıdır. Halka arzlar sermaye piyasalarının gelişimi açısından olumlu bir gelişme.

• Yüksek teknoloji ürünlerinin payının artışı ise ağırlıklı olarak savunma sanayi ve eczacılık sektörü ile bazı elektrik, elektronik sektörlerindeki faaliyetlerden kaynaklanıyor. Aselsan ya da Roketsan gibi savunma sanayi ağırlıklı kamu kuruluşlarının yüksek teknolojinin payını artırmada önemli katkı sağladığını izliyoruz.  

Bu tür savunma sanayi şirketlerinin diğer sektörlerle bağlantısını güçlendirmek ve savunma sanayiindeki teknolojik inovasyon kapasitesinin diğer sektörlere yayılmasını sağlayacak bir sistemi desteklemek gerekiyor. Kamunun yüksek teknolojili ürün üretmede her zaman önde olma potansiyelini dikkate alacak olursak, önümüzdeki süreçte planlama, kamu-özel işbirliği modelleri geliştirerek yüksek teknoloji ürünlerinin payını artırmaya yönelik çabaların önemli faydalar sağlayabileceğini düşünüyoruz.