Savaş belirsizliğinden ateşkes belirsizliğine

Ortadoğu’da savaş, son derece kritik bir eşikten dönerek ateşkese yöneldi. Savaşın yarattığı sis ve belirsizlik ortamı, bu kez ateşkesin getirdiği yeni bir belirsizlikle yer değiştirmiş durumda. Elbette mevcut tablo, savaşa kıyasla çok daha olumlu ve risklerin görece azaldığı bir sürece işaret ediyor. Ancak İran merkezli bu savaşın dünyayı getirdiği noktanın, geri döndürülemez bazı değişimleri beraberinde getirdiğini kabul etmek gerekiyor.

Öncelikle, ilan edilen ateşkesin iki haftalık olması, sürecin geçici niteliğini açıkça ortaya koyuyor. Bugünden itibaren geriye sayımın başladığı bir döneme giriyoruz. Yaklaşık dört ay önce Financial Times’ta yayımlanan bir analizde, Ortadoğu’da 1989–2020 yılları arasında yapılan yaklaşık 400 ateşkes anlaşmasının yarısının başarısız olduğu belirtiliyordu. Bu anlaşmaların yalnızca yaklaşık %35–40’ının başarılı olduğu, %30’lar civarında bir kesimin başarısızlıkla sonuçlandığı ve kalan kısmın ise belirsiz ya da sonuçlanmamış kategorisinde yer aldığı ifade ediliyor. Daha çarpıcı olan ise, taraflardan birinin İsrail olduğu ateşkeslerde başarı oranının %30’un altına düşmesi. Bu veriler, Ortadoğu’daki ateşkeslerin kalıcılığı konusunda temkinli olunması gerektiğini açıkça gösteriyor. Elbette en büyük temennimiz, bu kez başarılı örnekler arasında yer alacak bir sürecin yaşanmasıdır.

Bununla birlikte, ateşkesin kalıcı hâle gelmesinin önünde ciddi zorluklar bulunuyor. ABD ile İran arasında savaş öncesinde yürütülen uzun müzakere sürecinin, tarafların ne denli farklı pozisyonlarda olduğunu ortaya koyduğunu unutmamak gerekir. ABD’nin İran’dan nükleer programından vazgeçmesini, uranyum zenginleştirmeyi durdurmasını, balistik füze kapasitesini sınırlamasını ve bölgedeki müttefik gruplara verdiği desteği kesmesini talep ettiği biliniyor. Bunlar İran açısından kabul edilmesi oldukça güç talepler. Buna ek olarak, savaş sonrası süreçte Hürmüz Boğazı’nın açık kalmasına yönelik beklentilerin de gündeme geldiği görülüyor. Bu durum, taleplerin azalmadığını, aksine daha da arttığını gösteriyor.

İran tarafında ise ABD’nin bölgedeki askerî varlığını azaltması, üslerini kapatması ve savaşın maliyetlerine ilişkin bir tür tazmin mekanizmasının gündeme gelmesi gibi beklentiler öne çıkıyor. Ayrıca İran’ın, nükleer program konusunda daha esnek bir alan talep edeceği de anlaşılıyor. Hürmüz Boğazı üzerinden geçişlerin gelecekte bir maliyete tabi tutulması yönünde bir yaklaşımın da gündeme gelmesi sürpriz olmayacaktır. Bu karşılıklı talepler çerçevesinde kalıcı bir ateşkese ulaşmanın oldukça zor olduğu açık. Her iki tarafın da ciddi tavizler vermesi gerekecek ve bu durum, savaşın neden başladığına ilişkin iç siyasi maliyetleri de beraberinde getirecektir.

Bununla birlikte, her iki tarafın da savaşı sürdürmeme yönünde güçlü bir motivasyona sahip olduğunu söylemek mümkün. ABD açısından savaşın beklenenden daha uzun sürdüğü ve başlangıçta öngörülen hızlı sonuçların alınamadığı görülüyor. Savaşın ilk günlerinde dile getirilen “rejim değişikliği” beklentisinin karşılık bulmadığı, İran toplumunun iç dinamiklerindeki farklılıklara rağmen dış tehdide karşı bütünleşebildiği gözlemlendi. Dolayısıyla ne rejim değişikliği yaşandı ne de yönetim yapısında belirgin bir kırılma oluştu. İran’ın beklenenden güçlü askerî direncinde ise böyle bir savaşa hazırlıklı olmaları ve muhtemelen Çin ya da Rusya gibi ülkelerden aldığı destekler de rol oynamış gibi görünüyor. Dolayısıyla ABD’nin bu tabloda savaşta ısrar etmesi çok anlaşılabilir bir durum olmayacaktır.

İran tarafında ise zaten kırılgan olan ekonomik yapı, savaşın yarattığı yıkım ve kayıplarla daha da zorlanmış durumda. Bu koşullar altında savaşın ekonomik, psikolojik ve toplumsal maliyetlerini taşımak giderek güçleşiyor. Bu nedenle İran açısından da savaşı sürdürmeme yönünde bir iradenin oluşması oldukça anlaşılır.

Bu çerçevede en olası senaryo, savaş öncesi “soğuk çatışma” düzenine geri dönülmesi. Ateşkes devam etse bile, düşük yoğunluklu gerilimlerin, dolaylı çatışmaların ve müzakere süreçlerinin iç içe geçtiği bir dönemin yaşanması muhtemel görünüyor.

Tüm bu gelişmeler, Ortadoğu’da özellikle İran’ın karşısında konumlanan Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan ve Katar gibi ülkelerin güvenliği açısından ciddi riskler barındırıyor. Bu durum, bölgedeki yatırımlar ve ekonomik faaliyetler üzerinde de önemli etkiler yaratabilir. Türkiye açısından ise orta vadede bazı fırsat alanlarının ortaya çıkması mümkün olabilir.

Ekonomik etkiler açısından bakıldığında, ateşkes sürse dahi savaşın yarattığı hasarın kısa sürede telafi edilmesi zor görünüyor. Özellikle Körfez ülkelerinin enerji altyapısında oluşan zararların onarımı zaman alacaktır. Sigorta maliyetlerindeki artış ve Hürmüz Boğazı geçişlerine ilişkin olası yeni düzenlemeler, enerji fiyatlarının savaş öncesi seviyelere kısa vadede dönmesini zorlaştırabilir; hatta daha yüksek bir denge oluşması olasıdır. Benzer şekilde, gübre arzındaki aksaklıklar küresel gıda fiyatları üzerinde baskı yaratmaya devam edebilir.

Bu gelişmelerin doğal sonucu olarak, önümüzdeki dönemde enerji ve gıda fiyatları üzerinden manşet enflasyonda yukarı yönlü baskıların sürmesi beklenebilir. Arz yönlü sorunlar, fiyat artışları ve küresel ticaretteki yavaşlama birlikte değerlendirildiğinde, küresel büyüme üzerinde aşağı yönlü bir baskının oluşması kaçınılmaz görünüyor. Ancak şu aşamada güçlü bir stagflasyon senaryosundan ziyade, daha sınırlı ve “hafif” bir stagflasyon görünümünün öne çıktığını söylemek daha doğru olacaktır.

Sonuç olarak, finansal piyasalar açısından kısa vadede bir rahatlama görülse de bu iyimserliğin oldukça temkinli olacağı, oynaklığın yüksek seyretmeye devam edeceği anlaşılıyor. Yine de bir hafta öncesine kıyasla yatırımcı açısından daha olumlu bir tablo olduğunu da söylemek gerekiyor.