Sembolik ölümsüzler: Hayranlık kültürünün değişen yüzleri

Teknolojik gelişmelerle milyonlarca şarkının anında ulaşılabilir hâle gelmesi, müzikle ilişkimizi de değiştirdi. Erişim kolaylaşınca dinleyicinin de müzisyenlerin de hareketleri farklılaştı; üretim-tüketim hızı arttı; dinleyici-müzisyen arasındaki etkileşim gelişti; müzikte belirli bir yeri olan fanlık kültürü ise başka bir biçime evrildi. Özetle, yıllar içinde insanın müziği algılama biçimi hayli başkalaştı ve teknolojideki gelişmeler de yaşanan değişiklikleri tanımlamada büyük bir rol oynadı.

Sene 1970… O dönem, 21 yaşında bir mimarlık öğrencisi olan Ercan amcam bir işyerine görüşmeye gidiyor. Görüşme oluyor, konu bir noktaya varıyor ve amcam tam masadan kalkacakken adama dönüp “Şu şarkıyı dinleyip çıkıyorum” diyor. Radyoda o an Barış Manço’nun "Dağlar Dağlar"ı çalıyor… Şarkı yeni çıkmış, başka yerde yok. Amcam ciddiyetini bozmadan (çok da muzip bir adamdı) "Dağlar Dağlar"ı sonuna kadar dinleyip kalkıyor. Şimdi olsa 21 yaşında biri, şarkıyı bilmiyorsa dahi uygulamalar sayesinde anında bulur ve en geç asansörde dinlemeye başlardı.

• Bugün canı isteyen, hayatta olmayan bir müzisyenin konserine dahi bir tıkla ulaşabilirken bir dönem insanlar mahalle aralarına kurulan radyoların başında toplanıp müzik dinlermiş. Bir tür yazlık sinema ambiyansı… Değişmeyen tek olgu, müziğin hâlâ etrafında toplanılan bir sosyalleşme aracı olması.

CD'ye 'hoh'lanan dönemlerden bugüne

Müzik tarihinde ritim ve melodilerle doğayı taklit ederek dinî ayin yapmaya kadar gitmezsek bir radyonun başında toplanmak, bir şarkının sonunu beklemek zorunda olmak, plak iğnesini doğru noktaya koymaya çalışmak, kaset bantlamak, CD’ye "hoh"lamak bugün bambaşka bir dünyanın davranış biçimleri gibi geliyor.

^{Muhteşem Candan}

Ünkapanı belgeseli için röportaj yaptığım, Unkapanı’nın Unkapanı olduğu arabeskin altın çağında Ferdi Tayfur’un yapımcısı olan Elanor Müzik’in sahibi Muhteşem Candan da eskiye dair ilginç hikayeler anlatmıştı. Yaşı müsait olanların “İnsanlar konserlerde kendilerini jiletliyorlardı” diye hatırlayacağı, alnını üzerinde sevdiği arabeskçinin adı yazan kırmızı bantlarla işaretleyerek isyanını gösteren fanların yaygın olduğu dönemden biraz daha öncesi… 

Konser için İzmir’e gidiyorlar. Ferdi Tayfur’un koyu hayranları İzmir Fuarı’na akın ediyor ve Tayfur’un etrafını sarıp parmakla dokunarak “Aaa gerçekmiş” diyorlar. Bu olay çok eski değil, yaklaşık 50 yıl kadar önce yaşanıyor. İnsanoğlu karşısındakine beslediği büyük hayranlığın verdiği öforiyle plaktan duyduğu sesin gerçek bir insana ait olduğunın ayrımına o dönem daha yeni yeni varıyor. Hastalıklı hayranlık durumu insana dair. Olaylar ise münferit pek tabii.

Beatlemania

1960’larda dünya müzik sahnesinde rock’n roll'un da patlamasıyla ortaya Beatlemania çıkmış ve fanlık meselesini farklı bir boyuta taşımıştı. Beatles, benzeri görülmemiş küresel şöhreti ve etkisiyle, çığlık atan kalabalıkları, biletleri tükenen devasa konserleri ve çılgın ürün satışlarıyla adeta dönemin hayran histerisinin vücut bulmuş hâliydi…

Endüstrileşmenin de basıncıyla müzik, 60'lı yıllarda birçok müzik hayranı gence hayatları için ilk kez yeni olasılıklar, yeni hayal etme yolları sağladı. Kalıpları yıkan bu rol modeller, ergenlik dönemindeki birçok gencin kimlik inşasında önemli rol oynadı. Müziğe bağlılıkları, dönemin gençliğini konser izlemek için banliyölerden şehirlere gitmeye, festivallere katılmaya, fan toplulukları oluşturmaya, alternatif giyim, düşünme ve yaşama biçimlerini benimsemeye yöneltti.

Zira fan olmak o gün de bugün de sadece müzik dinlemek anlamına gelmiyor. Bir hayran kitlesinin parçası olmak en başta bir aidiyet duygusu yaratıyor; insanlara, hayranı olduğu kişinin başarısında ve bu başarıyı destekleyen topluluklarda aktif sosyallik alanı sağlıyor.

^{One Direction konseri}

2012 yılında Serdar Kuzuloğlu’nun TRT’de yayımlanan Sosyal Medya programına konuk olmuştum. Serdar, o dönem Türkiye’de oldukça popüler olan Britanyalı müzik grubu One Direction’ın koyu hayranları üzerinden fanlık müessesine odaklanmaya niyetlenmişti. Programda Türkiye’de aşırı tutkulu ergen fanları olan bu müzik grubunun ileride unutulacağından, fanlarının da 10 sene sonra bu gruba bu denli hayranlık duydukları için utanacaklarından bahsetmiştim. 

• Programdan sonra fandom'lar büyük bir isyan başlatmıştı ve hayatımda çıktığım ilk canlı yayından sonra örgütlü bir linç yemiştim. Hatta ertesi gün “TRT Directioners’lardan Özür Dile” hashtag’i Twitter’da TT olmuştu.

Sonra ne mi oldu? 12 yıl sonra, Ekim ayında One Direction’ın solisti trajik bir şekilde genç yaşta vefat etti. Kimseden ciddi bir ses çıkmadı. Ne ismi TT oldu ne duygularını yüksek yaşayan birilerini gördük. 

Fan olmak ilginç bir durum. Müziğin insanla ilişkisi değiştiği gibi insanın müzikle ilişkisi de değişiyor. Belli yaş gruplarında, bilhassa ergenlik döneminde bir gencin bir sanatçıya yoğun hayranlık beslemesi normal. Önemli olan fanlık duygusunu belli bir yaş aralığında, sağlıklı bir yerde, dozunda bırakabilmek.

Fanlık her dönem vardı, ne değişti?

Dijital teknoloji, müzisyenleri olduğu kadar fandom davranışlarını da görünür hâle getirdi. Sosyal medya, müzisyenlerin hayranların gözündeki ulaşılmazlığını yıktı; hayranların doğrudan bağlantı kurabileceği, kendi gibi hissedenlerle tartışabileceği ve ortak tutkularını beraber alkışlayabileceği büyük alanlar oluşturdu.

• Rolling Stone dergisinin ortaya çıkışı ve sonrasında MTV gibi müzik kanalları da fan alevini harlayarak hayranlara sevdikleri sanatçıların bilinmeyenlerini, röportajlarını ve kamera arkası görüntülerini sundu. 

Bugün ise herkes kendi medyasını oluşturmuş durumda. Etkileşim o denli sıkılaştı ki sabah şarkısını dinlediğin kişinin akşam akciğer filmini görmen bile mümkün.

Bazı insanların koyu fan olması müziğe diğerlerinden daha fazla ilgi göstermesine ve yatırım yapmasına neden olan bir durum yaratıyor. Ortalama bir dinleyiciden daha fazla para harcamaya meyilli olan bu fan kitlesi, tabiri caizse endüstrinin çarkını döndürüyor. 

• Yapılan bir araştırmaya göre ise hayran oldukları kişiyi her şekilde desteklemeye en istekli olanlar ise erkeklerden çok kadınlar.

Sosyal medya etkileşimi için her türlü numaranın çekildiği bir dünyada artık birçok müzisyen için kariyerleri de sadece ne ürettikleri veya kim olduklarıyla değil, hayran kitlelerinin onlardan kim olmalarını istediğiyle bağlantılı hâle geldi.

Bu dönüşümün olumlu yanları da var tabii. Sosyal medya aracılığıyla dünyanın dört bir yanındaki diğer hayranlarla bağlantı kurabilme fırsatı yine her iki taraf için aidiyet duygusuna katkıda bulunuyor. Dünya çapında etkileşim yaratabilen müzisyenler, dinleyiciler ve eleştirmenler, kendi bilgilerini tartışmaya ve paylaşıma açabiliyor. Bu, müzisyenlerin ve hayranların zaman ve mekan kısıtlaması olmaksızın, arada hiçbir müdahaleci firma olmadan biraraya gelmesine olanak sağlıyor. Fanlar artık bir şarkının kendi versiyonlarını dahi yapıp yayımlayabiliyorlar.

Bugün K-Pop ve J-Pop, müzik dünyasında özellikle fanlık kültürüyle müzisyenleri desteklemede ve başarılarını etkilemede öne çıkan iki popüler tür.

Fan hareketleri, müzik ve alt kültürler üzerine araştırma yapmak için oldukça verimli bir zemin. 2000 yılında Eminem’in çıkardığı Stan şarkısı ve videosu da döneminde fanlık konusunda büyük ses getirmişti. Şarkı, saplantılı hayranı olduğu Eminem'e yazdığı mektuplara yanıt alamayan ve duyduğu öfke neticesinde hamile kız arkadaşını öldüren ve intihar eden Stan'in hikayesini anlatıyordu.

Beatles’ın yaşadıkları da tüm dünyanın malumu… John Lennon’ın katili Mark David Chapman da bir hayrandı; Jared Leto’ya kesik kulak gönderen de, Björk’ün evine bomba gönderip ardından intihar eden Ricardo Lopez de...

İnsan tanımadığı birine neden hayran olur? 

Biraz derinleşince bir müzisyene veya bir ikona duyulan yoğun hayranlığın, insanın ölüm korkusuyla bağlantılı olduğu ortaya çıkıyor.

80’lerde Sheldon Solomon ve arkadaşları tarafından geliştirilen Terör Yönetimi Teoremi’ne göre insanlar ölümlü olduklarının farkında canlılar oldukları için derin bir varoluşsal korkuyla yaşıyor ve bu korkuyla başa çıkabilmek için kendilerine “sembolik ölümsüzler” arıyorlar. 

• Böylece hayranlık duyulan kişinin ölümsüzlüğüne ortak olunuyor. Hayranlar, şöhretli insanlara (bu bir oyuncu, bir futbolcu, bir siyasetçi de olabilir) bağlanarak kendi varlıklarını daha anlamlı kılmaya çalışıyorlar.

Ölüm korkusu, bireyin kimlik arayışını da tetiklediği için fanlar, müzisyenlerin kimliklerini benimseyerek kendilerini bir topluluğun parçası gibi hissediyorlar. Bu aidiyet hissi, yalnızlık ve yok olma korkusunu da azaltıyor. Müzik bir tür katarsis sağlıyor.

^{Kurt Cobain}

Müzik, insanın varoluşsal kaygılarından kaçışını sağlayan güçlü araçlardan biri olmasına rağmen bazen de başka ilhamlara yol açabiliyor. Örneğin Kurt Cobain gibi bir figürün intiharı sonrası pek çok hayranı onu takip edebiliyor.

İnsanın özüne ait, ölüm korkusuyla beslenen hayranlık duygusu sabit kalsa da insanların müzik türleri üzerinden kimlik oluşturması durumu oldukça azaldı. Dijital dünya, tek tip giyinen, tek tip düşünen bir müzik dinleyicisi oluşturdu. Eskiden sokakta punkçı veya rapçi olduğunu anladığınız daha çok genç görürdünüz. Şimdi herkes birbirine benziyor ve gençler genellikle bir türün değil, bir müzisyenin fanı olmayı seçiyor. 

Bunda sokak kültürünün ortadan kalkmasının, gençlerin telefon ekranlarına sıkıştırılmış bir dünyada kimlik inşa etmeye çalışmalarının da büyük rolü olduğu aşikar.