Simülasyon çağında gerçeğin peşine düşmek: 'Shakespeare, Shakspere mi?'

Yaklaşık 2.500 yıl önce, Atina’da Devlet’i kaleme alan Platon, yedinci bölümde hocası Sokrates’in ağzından bir hikaye anlatır. Felsefe tarihinin en meşhur imgelerinden biri hâline gelen bu hikayeyi bugün “mağara alegorisi” olarak biliyoruz.

• Bu alegoriye göre mağaranın duvarına, arkadaki ateşten yansıyan gölgeler düşer; zincire vurulmuş esirler yalnızca bu gölgeleri görürler. Gerçek nesneyi hiç görmedikleri için de bu gölgelerin gerçek olduğunu zannederler. Platon’un, bugüne de kolayca uyarlayabileceğimiz sorgulaması tam olarak burada başlar: Çoğumuzun gölgeyi hakikat sanması ve bu yanılsamaya “bilgi” dememiz.

Aradan yaklaşık 2.400 yıl geçtikten sonra, 1980’lerin başında, Fransız sosyolog ve filozof Jean Baudrillard (1929-2007) Simulacres et Simulation’u yazdı. Medyayı, tüketim toplumunu ve göstergelerin gerçeklikle ilişkisini sorgulayan Baudrillard’ın tezi hayli sertti: Platon’un mağarasından çıkmak artık mümkün değildi, çünkü “dışarısı” dediğimiz şey çoktan ortadan kalkmıştı. 

• Bugün yaşasa 1990’lardan bugüne kablosuz internetten sosyal medyaya, yapay zekadan robotlara uzanan her gelişmenin ona “Ben size dememiş miydim?” dedirtecek türden olduğu ise artık herkesin malumu.

Kitabın adındaki "simülakr" kelimesi, Latince taklit etmek anlamına gelen simulare'den geliyor ve "orijinali olmayan kopya" demek. Yani kitabın adını "Sahte Kopyalar ve Sahte Gerçeklik" olarak da çevirebiliriz. Belki sosyal medyanın hayatlarımıza etkisini en iyi anlatan hâlâ bu tezdir. 

Instagram'daki mükemmel hayat görüntüleri, aynı rotalarda tekrarlanan seyahatler, aynı noktada verilen pozlar, aynı tonda ve aynı kelimeler seçilerek anlatılan hikayeler, yani günümüzün tabiriyle "içerikler"... Herkesin bir görüntüye benzemeye çalıştığı bu dünyada, ortada taklit edilen tek bir orijinal bile yok; yalnızca birbirini çoğaltan kopyalar var. Gerçekliğin el değiştirmesi, tam da Baudrillard’ın “simülakr” dediği kavrama denk geliyor.

Hamlet'i Tiktok’tan, Da Vinci’yi Instagram’dan

2026 yılındayız. Bu satırları okurken, dünyayı algılama biçiminizi etrafınızdaki seslerden çok elinizdeki ekran belirliyor: Telefonlar, bilgisayarlar, yapay zeka araçları... OpenAI’ın CEO’su Sam Altman da, Elon Musk da simülasyona her gün biraz daha yaklaştığımızı hatırlatan açıklamalar yapmayı sürdürüyor. 

• Endüstri devriminden bilgi çağına, oradan yapay zeka ve kuantum çağlarına geçerken, ne düşüneceğimizden neye yatırım yapacağımıza ve en önemlisi neye inanacağımıza dair en çok onların sesi duyuluyor. Böyle bir dünyada yeni nesil, Hamlet’i TikTok özetlerinden, Da Vinci’yi Instagram akışından, aşkı ise bir algoritmanın önümüze düşürdüğü profillerden öğreniyor.

Gerçeklik, bilgiden kopuyor çünkü artık kaynağa ulaşmakta zorlanıyoruz. İlişkilerden kopuyor çünkü birbirimizden giderek uzaklaşıyoruz. Yaratıcılıktan kopuyor çünkü orijinal olanı tanıyamıyoruz.

Tam da bu yüzden, özellikle sahne sanatı üzerinden cesur sorular soranlara her zamankinden fazla ihtiyacımız var. Ekranlardan kafamızı kaldırıp tarihî bir tiyatro salonuna girmek, sahnede etten kemikten insanlar tarafından anlatılan bir hikayeyi izlemek, bugün belki de en büyük lüksümüz.

'Shakespeare Shakspere mi?' oyunu Londra'da

Ege Maltepe’nin Shakespeare Shakspere mi? oyununu ilk duyduğumda gerçekten heyecanlandım. Kasım 2025’ten bu yana İstanbul Süreyya Operası’nda beş kez kapalı gişe oynayan ve 29 Mayıs 2026’da Londra’nın, dünyanın en eski gösteri salonlarından Wilton’s Music Hall’da İngilizce sahnelenecek eser, yüzeyde edebiyat tarihinin en eski tartışmalarından birini yeniden açıyor.

Üstelik Avrupa turnesine çıkan Türk tiyatroları çoğunlukla Türk seyirciyi hedefleyip oyunlarını Türkçe sahneliyor; bu da elbette ilgi görüyor. Ege Maltepe’nin oyunu ise tam tersini yapıyor: Londra’da İngiliz seyirciye, İngilizce olarak, üstelik onların kendi edebi mirası üzerine modern bir tez sunuyor ve kültürel akışın alışıldık yönünü tersine çeviriyor.

• Tartışmanın altında felsefe, sosyoloji, tarih, politika ve Sanayi Devrimi'ni iç içe geçiren bir anlatı yatıyor: Soyadı Shakspere olarak yazılan; okuryazarlık düzeyi bile tartışmalı, hatta vasiyetinde tek bir kitap bırakmamış bu kişi gerçekten dünyanın en büyük yazarı Shakespeare miydi? Yoksa Viktorya dönemi İngilteresi’nin kolonyal projesi için endüstriyel olarak üretilmiş bir masala mı inanıyoruz hep birlikte?

Shakespeare, dünyada en çok atıf yapılan, en çok uyarlanan, en çok yeniden üretilen yazar. Nasıl göründüğü bile tartışılan ve en çok kopya portresi çizilen figürlerden biri. Yine de onun gerçekte nasıl göründüğünü bile bilmiyoruz, sadece çizimlerinden birisi gibi göründüğüne inanıyoruz. 

Biz hâlâ kendi gerçeğimizin sahibi miyiz?

Londra temsilinden önce Ege Maltepe ile gerçeklik duygumuzdan sanatın endüstrileşmesine ve yapay zeka çağında “bilgi” kavramının ne anlama geldiğine uzanan bir sohbete oturduk.

13 yaşında Hamlet'i okuduğunda "Hayatımın geri kalanında ne yapacağımı artık biliyordum" diyorsunuz. Bugün 16 yaşındaki bir çocuk ya da hatta belki 25-30 yaşlarındaki bir yetişkin Hamlet'i bir TikTok özetinden ya da bir yapay zekaya sorarak da öğrenebilir. Sizce insanların hayatında tek bir kitabın dönüşüm yaratması hâlâ mümkün mü?

Açıkçası TikTok videosundan ya da yapay zekadan Hamlet’i öğrenmek mümkün değil. Kulaktan dolma bilgiler ile öğrenme eylemini karıştırmamak gerek. Öğrenmek sizin de sorduğunuz gibi bir dönüşüm ise—ki bence de öyle—bu derin bir eylemdir. Yapay zekadan öğrenilecek Hamlet gerçek bir insanın 3D yazıcıdan çıkmış kopyası gibi bir şey. O plastik kopya nasıl bir “insan” değilse, o mecralar aracılığıyla yapılan da gerçek bir öğrenim değil. Kişinin yazarla, yazarın kendi seçtiği kelimeler bütünüyle baş başa kalması, hele ki yazar Shakespeare gibi kifayetli bir yazarsa onun felsefi dünyasını anlamaya çalışması zaten bir okuyuşta olan bir şey de değil. Yıllar içinde tekrar tekrar okunup düşünülerek farklı bilgilerle yoğurarak yaşanan bir dönüşüm bu. 

"Bu insanların hayatında mümkün mü?" sorusuna gelirsek, elbette mümkün. İnsanların zihinlerini kullanıp bunu seçmeleri, yani hayatlarının yönetimini kendi ellerine almaya karar vermeleri lazım. İddia edildiği gibi algoritma bizi bizden daha iyi bilmiyor.

Oyunda Baudrillard'ın simülasyon teorisini sahneye taşıyorsunuz: "Artık hiçbirimiz gerçekte yaşamıyorduk." Bu cümlenin özellikle bir tiyatrocu olarak, tiyatro salonunda söylenmesi çok çarpıcı. Yani canlı, fiziksel, tekrar edilemez bir sanatın temsilcisi olarak bunu ifade ediyorsunuz. Tiyatro bugün, ekranların yarattığı bu simülasyon dünyasında nasıl bir işlev üstleniyor? Bir direniş mi, bir teselli mi, bir hatırlatma mı?

Biliyorsunuz ki yapılan deneylerde yapay zekaya teslim olan zihinlerin eleştirel düşünme yeteneğini büyük oranda kaybettiği ortaya çıktı. Time dergisinin yayımladığı MIT’de yapılan deney bunu anlatıyor. Hâl böyleyken gerçeğe duyulan ihtiyaç daha da derinleşiyor. 

Ben oyunda o bahsettiğin yere geldiğimde salonun tüm enerjisi değişiyor. Oyunun sadece Shakespeare’le ilgili olduğunu düşünen seyirci, bir an yumruk yemiş gibi “Bir dakika, bu benimle ilgili” diye hissediyor. Seyirci gerçek olanla simülasyonun karşılaştırıldığını fark edince refleks olarak gerçek olanı seçiyor. Bahsettiğim araştırmadaki gibi eleştirel düşünme kabiliyeti zarar görmüş kişiler dışında herkes gerçek olanı tercih edecektir. 

İnsanlar tarih boyunca oyun oynadı, hikaye anlattı, taklit etti. Tiyatro hayatın içindeki gücünü hiç kaybetmedi. Tekno-milyarderler hâkimi oldukları medya aracılığıyla bize dünyadaki en önemli şeyin kendi ürettikleri ürünler olduğunu, bizi bayıltana kadar tekrar edip dursa da dışarıda gerçek bir dünya var ve insanlar daima gerçek bir sanatçıya, gerçekten bilgili bir insana ihtiyaç duydu ve duyacak. 

Dolayısıyla tiyatronun ne direniş ne teselli ne de hatırlatma olmaya ihtiyacı yok. Esas tiyatro kadar gerçekmiş gibi gözükmeye çalışan şey simülasyon.

Üç kopuşa dikkat çekmeyi istiyorum. Bilginin gerçekliği medya tarafından kopartıldı, insan ilişkilerinin gerçekliği teknoloji tarafından kopartıldı, yaratıcılığın gerçekliği endüstri tarafından kopartıldı. Bu üçü içinde sizce en geri dönülmez olan hangisi?

Bilgi daima bir şekilde ortaya çıkacaktır. İnsan ilişkisi bulduğu her fırsatta teknolojiyi yener ama yaratıcılık konusunda yüzyıllardır süregelen usta-çırak ilişkisini endüstriler kopardı. Günümüzde “usta” dediğimiz kişilerin nesli tükenmek üzere. 

19. yüzyıl, Stratfordlı sıradan bir tüccarı "dünyanın en büyük yazarı"na dönüştürdü. Shakespeare adına yazılan kitaplar, açılan müzeler, üniversite bölümleri, tiyatro okulları yüzyıllardır varlığını devam ettiriyor. Bugünse bir yapay zeka ürünü bir gecede "sanatçı" ilan edilebiliyor. Sizce biz aynı masalın yeni bir versiyonunu mu yaşıyoruz, yoksa bu sefer farklı bir şey mi var?

Şu an yaşananlar Shakespeare masalının yeni bir versiyonu olamayacak kadar değersiz bir temele dayanıyor. Durumun benzer olduğunu düşünmek için aklımızı yitirmiş olmak lazım. Bugün teknoloji devlerinin ortaya çıkardığı yansımaları ancak İpekyolu’nun kurnaz tüccarlarının işleriyle kıyaslayabiliriz. Çünkü Shakespeare’in eserlerini her kim yazdıysa, insanlığa muhteşem ve gerçek bir miras bıraktı. 16. yüzyılda yazılmış bu eserler, insanları o kadar etkilemiş ki 19. yüzyılda bunun politik bir güç de olabileceğini görmüş İngilizler. 

Bugün yapay zekayla üretilen yansımalar ise sadece birer intihalci, yani fikrî mülkiyet hırsızı. Üretilen içerikleri bırakın yüzyılı, bir hafta sonra hiçbirimiz ne hatırlıyor ne de umursuyoruz.

Her şey endüstrileşmek zorunda mı? Sizce bu endüstrileşmeyen kısım bizlerin içinde nerede saklanıyor olabilir? Ve onu korumak için bilinçli olarak ne yapmak gerekiyor?

Tabii ki değil, hatta tam tersi bazı alanlar endüstriyelleşince var oluş sebeplerini kaybediyor. Bu oyunda altını çizdiğimiz nokta da sanat… Endüstri aynı ürünün seri üretimle hızlı bir biçimde çoğalması üzerine kuruludur. Sanat ise insanın tek ve biricik olarak ortaya çıkardığı bir emeğin sonucu. Bu endüstriyelleştiğinde tüm özelliğini kaybeder. 

Bu söylediklerimden bir sanatçı para kazanamaz ya da sanatsal üretiminin ticaretini yapamaz dediğim anlaşılmasın. Tarih boyunca sanatçı, sanatının ticaretini kendine has yollarla yaptı ve bunu bir mesleğe dönüştürdü. Zaten kendi sanatının ticaretini yapmayan sanatçı, tüccarın sanatçısı olmak zorunda kalır. Bu da toplumu sanatsız bırakır. 

Sanattan endüstriyel bir hız ve nicelik beklemek sanatı yok etmek demek. Bugün çok sayıda endüstriyel sanat, yani “güya sanat”la karşılaşıyoruz. Ancak gerçek sanatseverler bilinçli olduğundan, adeta sabun kalıbından çıkmış birbirinin aynısı kuru gürültü işlerle gerçek sanatçıların emeğini birbirinden ayırabilir ve gerçekten sanat nedir ve sanatçı kimdir anlayabilir. 

En başta da sanatla eğlenceyi birbirinden ayırmak gerekiyor. Çünkü endüstriyel şekilde yapılan şey sanat değil eğlencedir. Hoşça vakit geçirmeniz ve ertesi gün işyerlerinize rahatlayarak gitmenizi amaçlayan döngünün bir parçasıdır eğlence, ve bu anlamda bir endüstridir. Sanat ise endüstri olamayacak kadar özgür ve nev-i şahsına münhasır olmakla yükümlü.

Oyun "Asıl yazar kimdi" sorusuna tarihsel, felsefi bir bakış açısıyla yaklaşıyor. Günümüzde yapay zeka bu soruyu neredeyse naif hâle getiriyor. Çünkü yapay zeka artık herkes gibi yazabiliyor, yani Shakespeare gibi yazabiliyor. Sizin için Shakespeare'in kimliğini sorgulamak neden hâlâ anlamlı?

Shakespeare gibi yazdığını kim söyledi? Shakespeare’i TikTok’tan öğrenenler mi? Yapay zeka Shakespeare gibi yazamıyor. Sadece Shakespeare’i taklit ediyor. Yapay zekanın kendisine ait, Shakespeare’le kıyaslayabileceğimiz bir üretimi yok. O sadece bir intihal makinesi. Yapay zekanın, bir bestecinin yardımıyla, Franz Schubert’in "Bitmemiş Senfoni"sini bitirdiğini ilan etmişlerdi ve tüm müzik dünyası ortaya çıkan şeyle dalga geçmişti. 

Shakespeare’i bilenler yapay zekanın Shakespeare gibi yazamadığını da bilir. Tekno-milyarderler bir işe yatırım yaptı diye Shakespeare’in değeri değişmiyor. Değerli olanı da kimin yazdığını araştırmak her zamankinden daha anlamlı. 

Londra'da sergileyeceğiniz oyunun mekanı da çok anlamlı duruyor. Wilton's Music Hall, Victoria döneminin nabzının attığı, yani hem yazarı hem oyuncusu olduğunuz oyunundaki Shakespeare masalının üretildiği o kültürel iklimin tam ortasında duran bir yapı. Bu mekanı seçmek bilinçli bir tercih miydi?

Jeux d’Art olarak Wilton’s daki ilk etkinliğimiz geçen yıl düzenlediğimiz bir Geveze Piyanist konseriydi. Emir de ben de mekanın tarihî dokusuna bayıldık. İkimiz de eski şeylerin gerçekliğine ve mütevazı şıklığına hayranız. Bu oyun için ise anlamı daha da büyük çünkü Kraliçe Victoria oyunun karakterlerinden biri. Tarihî bir sorgulamayı, tarihî bir mekanda yapıyor olacağız.

Oyuna Shakespeare’in dönemine sizin kadar gönül vermiş izleyicilerin gelmesini bekliyor musunuz? Onlara vadettiğiniz en özel şey sizin için ne olacak?

Shakespeare’in gerçek kimliği yüzyıllardır sorgulanıyor. Bu sorgu her ne kadar gelenekselci akademi dünyasının saldırısına uğrasa da bu şüphenin makul bir şüphe olduğunu düşünen binlerce insan var dünyada. Royal Shakespeare Company’den Globe Tiyatrosu’na hayatını Shakespeare oynayarak geçiren Derek Jacobi, Mark Rylance gibi isimler bu şüphecilerin başında geliyor ve hatta oyuna davetliler. Kanımca "Shakespeare Shakspere mi?" sorusunun endüstrilerle ilişki kurularak felsefi bir bakış açısıyla tekrar sorulması önemli. 

Emir Gamsız'ın piyanosu da oyunda sadece müziği simgelemiyor anladığımız kadarıyla. Bach, Händel, Scarlatti ve Beethoven gibi önemli figürlerin eserleri oyuna eşlik ediyor. Tiyatro ile klasik müziğin bu evliliğinde, müzik hikayenize neler katıyor?

Emir, müziğe dramaturjik açıdan bakabilen nadir müzisyenlerden. Klasik müzik repertuarına dair engin bir bilgisi var ve eserlerin hikayeleriyle oyunun içindeki dramaturjik virajları birbirine bağlayan müthiş bir kurgu yarattı. Bu anlamda eşsiz bir müzikli oyun ortaya çıkardık. Oyuna gelenler, sahneler arasına yayılan bir konser de dinliyorlar.

Sahnede bir robot olması oldukça ilginç bir seçim. Bir yandan “yargılayan otoritenin makineleşmesi”ni, diğer yandan da bugün gerçek hayatta algoritmaların bizim adımıza karar vermesini hatırlatıyor. Seyirciden bu sahnelerde nasıl tepkiler alıyorsunuz, siz sahnede ne hissediyorsunuz? Robotlar ile insanlar arasındaki ilişki size göre gelecekte nereye evrilecek?

Oyundaki robot yargıca seyirciden çok büyük bir tepki gelmiyor, sanki kimse yadırgamıyor çünkü toplumlar dijital hegemonyaya alıştı bile! Bugün bir sürü kişi kararlarını yapay zekaya danışarak aldığını söylüyor, ben bunu müthiş saçma ve korkutucu buluyorum. Hesaplanamayacak kadar büyük bir sermayenin ortaya çıkardığı teknolojinin salt insanlığın yararına bizlere sunulduğunu düşünmek naiflik olur. 

Dolayısıyla yapay zekanın öğütleri ve yargılarının bizim mutlak yararımız için olduğunu nasıl düşünebiliriz? Robot yargıç imgesiyle biraz tüm bu fikirlere gönderme yapmak istedim. Fakat oyun boyunca yargıç meseleye dair ipuçlarını takip ettiriyor ve yer yer seyircinin kafasındaki soruları sahneye soruyor. Bu soruların bir robottan geliyor olması seyircilerde “ben de mi robotlaşıyorum” fikri yaratabilir. 

İşin bir başka ironik yanı da şu, yapay zekanın meslekleri bitirdiği konuşuluyor hep, asla yerini alamayacağı mesleklerden biri ise tiyatro oyunculuğu. Biz insanlar sahnede robotların oynadığı bir oyunu izlemeye ya da robotların çaldığı bir konseri dinlemeye niye gidelim ki? Bu oyunda bir robota rol vererek bu gerçeğe ironik bir biçimde göz kırpıyoruz diyelim!

Son olarak 29 Mayıs'ta Wilton's'a gelecek bir seyircinin zihninde oyundan çıktığında tek bir cümle, tek bir görüntü, tek bir soru kalacaksa bunlar sırasıyla neler olsun isterdiniz?

Açıkçası akıllarında birçok soruyla çıkmalarını isterim. Biz zaten oyunu tek bir soruyla bitiriyoruz. O soruyu merak edenleri de oyuna bekleriz.