Sürekli aktif gündem hepimizi çok yordu

EXANTEFinans dünyasındaki tüm önemli gelişmeler ve makro-iktisadi meseleler, derinlemesine bir perspektif ve sebep-sonuç ilişkileriyle her pazartesi ve cuma e-posta kutunda.
Türkiye; geçmişte Avrupa hedefi olan ama şimdi hızla Ortadoğu tarzı yaşama doğru giden bir ülke oldu son dönemlerde. Demokrasiden, bireysel hak ve özgürlüklerden tavizler son 5 yılda hızlandı. Türkiye belki hiçbir zaman tam demokratik bir yapıya sahip olamadı ama demokrasi adına atılan uzun soluklu adımlardan vazgeçiyor olmak yine de çok üzüntü verici.
Hukuk devletinden uzaklaşmak, bitmek tükenmek bilmeyen iktidar hırsına sahip liderlerin iktidar savaşı ‘Game of Thrones’ dizisinde olsak çok heyecanlı olabilirdi.
Fakat eğer yaşadığınız ülke sürekli kendi kendine kriz çıkaran bir yapıdaysa, tam ümit dolu olduğunuz anlarda, artık işler iyi gidiyor derken her şeyin sil baştan yeniden başlaması çok yorucu. Ve bu bir kısır döngü haline dönüştü maalesef güzel ülkemizde.
Ülkede günden güne yaşananlar herkesi yoruyor. Ancak özellikle ekonomiye ilişkin yaşananlar hem bireyleri hem de şirketleri çok ama çok zor bir duruma taşımış halde.
Üstelik yakın bir gelecekte her şeyin düzeleceğine ilişkin umutlar da yavaş yavaş kayboluyor.
Yorulanlardan önemli bir kısmı da sanayiciler.
İstanbul Sanayi Odası (İSO) Türkiye İmalat Satın Alma Yöneticileri Endeksi (PMI), imalat sanayi sektörünün kaydettiği performansı göstermesi açısından çok önemli bir gösterge. PMI verilerinin bir diğer özelliği ise ortak metodolojiye sahip olması ve tüm dünyada hemen hemen aynı tarihlerde açıklanması nedeniyle ülkeler arası karşılaştırmaya imkân tanıması.
İSO Haziran 2025 Türkiye PMI verilerine göre; Mayıs ayında 47,2 olan manşet PMI, Haziran’da 46,7’ye gerileyerek son sekiz ayın en düşük değerini almış durumda. Eşik değer 50. Bunun üstü genişlemeyi gösterirken altı daralmaya işaret ediyor.
Sanayi sektörünün faaliyet koşulları Nisan 2024’ten itibaren kesintisiz bozulma eğilimi gösteriyor.
Temel sebep talepteki zayıflık. Bu zayıf talep, yeni siparişlerin Haziran ayında da azalmasına neden olmuş ve böylece mevcut düşüş trendi ikinci yılını tamamlamış durumda. Haziran ayında yeni ihracat siparişleri de daralma göstermiş. Her iki endekste de yavaşlama son üç ayın en belirgin düzeyinde gerçekleşmiş.
Buna bağlı olarak, istihdam ve satın alma faaliyetlerindeki gerileme de hız kazanmış durumda. İstihdamdaki düşüş son dokuz ayın en yüksek oranında gerçekleşirken, satın alma faaliyetlerinde ise Eylül 2024’ten bu yana en sert yavaşlama gözlenmiş. Haziran 2025’te girdi stokları azalırken, satışlardaki gerilemeye bağlı olarak nihai ürün stokları son üç ayda ilk kez artmış.
Bazı firmalar girdi maliyetlerindeki yükselişe bağlı olarak satış fiyatlarını yükseltse de talepteki zayıflık fiyat belirleme gücünü sınırlamış. Tedarikçilerin teslimat süreleri son dört aydır ilk kez artmış.
İstanbul Sanayi Odası PMI verilerini 10 alt sektör temelinde izliyor. Haziran 2025’te İSO tarafından sanayi işletmelerine yönelik yapılan anket kapsamında izlenen on sektör içerisinde en zorlu iş koşullarıyla karşılaşan sektör tekstil sektörü olmuş.
Tekstil sektörü geriye yönelik olarak baktığımızda da parasal sıkılaşma döneminden en çok etkilenen sektör olmuştu. Üretim, yeni siparişler, ihracat, istihdam ve satın alma faaliyetlerinde en keskin yavaşlamalar yine bu dönemde de tekstil sektöründe gerçekleşmiş. Hatta üretim ve yeni siparişlerdeki düşüşler, Ekim 2022'den bu yana en belirgin düzeyde gerçekleşmiş.
Tekstil ürünleri Haziran ayında nihai ürün fiyatlarının azaldığı tek sektör olmuş ve söz konusu düşüş eğilimi dördüncü aya ulaşmış durumda. Üstelik bu durum, girdi maliyetlerinde süregelen güçlü artışa rağmen gerçekleşmiş. Yani maliyetler artmasına karşılık tekstil sektörü fiyatları artıramamış.
Temel sebep yine talepteki düşüş. İç talepteki düşüş hem Merkez Bankası'nın uyguladığı para politikası ile alakalı hem de içeride alım gücü düşmenin ötesinde neredeyse belirli kesimlerde yok olmuş durumda. Dış talep ise artan maliyetler nedeniyle mevcut pazarı korumaya çalışmaktan pazar kaybına evrilmiş durumda.
Tekstil sektörü emek yoğun bir sektör. Bu sektör özelinde tartışılacak çok konu var elbette. Fason üretimden marka yaratamamaya, teknik tekstil gibi katma değerli alana bir türlü geçememeye, kaynağın bol ve ucuz olduğu dönemde verimlilik artırımı ve maliyet azalımı sağlayacak alanlara yatırım yapamamaya kadar çokça şey tartışılır ve hatta tartışılmalıdır da.
Normal şartlarda sektörel anlamda yaşanan bu kriz ortamının hem sektör temsilcilerini hem de kamuyu dürtmesi ve bir şekilde yapısal dönüşüm için ortak girişim adımlarının atılması beklenir. Fakat bizde durum bu şekilde ilerlemiyor. Sektör temsilcileri sürekli artan bir sesle gelinen ortamdan yakınıyorlar ve fakat buna çözüm bulması gereken hükümet de şimdi yaşanan zorlukları geçmişe tahvil ederek, ucuz kredilerle aldığınız yatı, katı, arsayı satın diyerek karşılık veriyor.
Ortak akıl, süreçten güçlenerek çıkma isteği tamamen kaybolmuş durumda. Yaz göz göre göre sektörler tekstil özelinde olduğu gibi ölüme terk edilecek ve yapısal bir dönüşüm sağlanmayacak ya da kredi muslukları sonuna kadar açılarak yine yeniden yakın gelecekte aynı şeylerin yaşanmasına ancak bugünün kurtarılmasına imkân tanınacak.
Ülkemizde geleceğe ilişkin tahmin gücümüzü de kaybettiğimiz için neyin nasıl şekilleneceğini bilemiyoruz.
Yaşanan sıkıntılar sadece Tekstil sektöründe değil.
Haziran ayında, İSO tarafından takip edilen on sektörün yalnızca ikisinde istihdam artışı sağlanmış. Bu sektörler, ana metal sanayi ile elektrikli ve elektronik ürünler olmuş. Fakat makine ve metal ürünlerinde personel sayısı Mayıs 2020’den bu yana en yüksek oranda gerilemiş.
Ciddi anlamda istihdamdan çıkış söz konusu. Birçoğu yetişmiş personelin üretimden çıkması, göç ya da başka nedenlerle ülke sanayinde yer almıyor olması, zaten yetişmiş personele ihtiyaç duyan sanayi sektörü için büyük kayıp. Bir de bunların usta seviyesinde olanların kaybı, yeni çırakların öğretmenlerini kaybetmesi anlamına geliyor ki bunun telafisi bile çok uzun yıllar alacak bir durum.
Makine ve metal ürünleri sektörü aynı zamanda girdi fiyatlarında da en keskin artışın ölçüldüğü sektör olmuş Haziran ayında. Bu sektörde fiyat artışı son 15 ayın en yüksek hızına ulaşmış.
Kara ve deniz taşıtları imalatçılarının üretimi Haziran’da üst üste üçüncü ay düşüş göstermiş durumda. Söz konusu yavaşlama beş yıldan uzun bir dönemin en yüksek hızında kaydedilmiş. Yeni siparişlerdeki daralma da Mayıs ayına göre daha belirgin bir şekilde gerçekleşmiş.
Sanayinin mevcut durumu bu.
Sanayi kesimine yönelik olarak yaşanan bu zor süreçte Maliye Politikalarının devreye girmesi gerekiyordu. Kamu tasarruf yapmalı derken, bu tasarrufun kamunun vurdumduymaz harcamalarından, lüks ve sefa içerisindeki yaşamlardan, gereksizce yapılan kamu istihdamından tasarruf olduğunu tek tek anlatmaya gerek yok sanırım.
Fakat yine de yapısal dönüşüm şart. Yapısal dönüşümün illa kamuda olması gerekmiyor. Özel sektör şirketleri de kamu desteği ve hatta zorlaması ile yapısal dönüşümü sektörel bazda ve firmaları özelinde gerçekleştirmek zorundalar.
Bu duruma kamu-özel sektör iş birliği ile çözüm bulunması gerekiyor.
Belki kısaca ‘KÖİ’ dersek hükümetin ilgisini daha çok çekebilir.










