Tarihi fotoğraflarıyla mühürleyen isim: Doğumunun 117. yılında Yousuf Karsh

Yousuf Karsh, 23 Aralık 1908’de, Osmanlı İmparatorluğu’na bağlı Mardin’de, Ermeni bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Daha çocukluğunu yaşamadan, çökmekte olan bir imparatorluğun ve yaklaşan büyük felaketin gölgesinde büyüdü. Henüz 14 yaşındayken ailesi, yaşananlar nedeniyle Suriye’ye göç etmek zorunda kaldı. Bu zorunlu göç, Karsh’ın hayatında silinmeyen bir iz bıraktı.

Karsh, 1924’te genç yaşta Kanada’ya giden bir gemiye bindi. Hiç tanımadığı bu ülke, onun için yeni bir hayatın başlangıcı oldu. Quebec’in Sherbrooke kentinde, fotoğrafçı dayısı George Nakash’ın yanında yaşamaya başladı. Burada yalnızca fotoğraf çekmeyi değil, ışıkla insan ruhu arasındaki ilişkiyi de öğrenmeye başladı.

Bir süre sonra Boston’a taşındı ve Amerikalı Ermeni fotoğrafçı John H. Garo’nun yanında eğitim aldı. Garo, ona fotoğrafçılığın yalnızca bir yüzü değil, o yüzün arkasındaki varlığı da yakalamak olduğunu öğretti. Karsh’ın portrelerinde hissedilen sabır ve derinlik, büyük ölçüde bu yılların ürünüydü.

Kanada’ya döndüğünde Ottawa’da küçük bir stüdyo açtı. Zamanla bu stüdyo, politikacıların, sanatçıların ve dünyanın dört bir yanından gelen önemli isimlerin uğrak noktası hâline geldi. 1941 yılında ise Karsh, hayatını değiştiren o fotoğrafı çekti.

Churchill’in portresi

Winston Churchill, Kanada Parlamentosu’ndaki konuşmasının ardından Karsh’a kısa bir süre ayırmıştı. Zamanının kısıtlı olduğunu bilen Karsh, fotoğrafı çekmeden hemen önce Churchill’in ağzındaki puroyu aldı. O anda ortaya çıkan öfkeli ve meydan okuyan bakış, İkinci Dünya Savaşı’nın ruhunu tek bir kareye sığdırdı. Fotoğraf dünya çapında yankı buldu, Life dergisine kapak oldu ve Yousuf Karsh’ı bir gecede ünlü yaptı.

• Bundan sonra Einstein, Hemingway, Audrey Hepburn, Kraliçe II. Elizabeth, Picasso, Rahibe Teresa ve daha birçok isim onun objektifinin karşısına geçti. Karsh, hayatı boyunca 20 binden fazla insanın portresini çekti. O yalnızca insanları fotoğraflamıyor, tarihin onları nasıl hatırlayacağını da belirliyordu.

Tekniği sade ama etkiliydi: Büyük bir kamera, dikkatle kurulan ışıklar ve bitmek bilmeyen bir sabır. Poz veren kişinin maskesi düşünceye kadar beklerdi. Omuzlar gevşediğinde, bakış değiştiğinde deklanşöre basardı.

Yıllar içinde birçok ödül aldı; Kanada Nişanı’ndan Britanya İmparatorluğu Nişanı’na kadar sayısız onurla anıldı. Kitapları yayımlandı, sergileri dünyanın dört bir yanında açıldı. Buna rağmen hep mütevazı kaldı. Bir keresinde şöyle demişti:

"Her insanın içinde bir sır vardır. Bir fotoğrafçı olarak görevim, eğer mümkünse o sırrı görünür kılmaktır."

Kardeşi Malak Karsh

Ailenin diğer önemli ismi, küçük kardeşi Malak Karsh’tı. O, portre yerine doğaya yöneldi. 1915’te doğan Malak da ailesiyle birlikte zorunlu göç etmiş, sonrasında Kanada’ya yerleşmişti. Ottawa’da Kanada’nın manzaralarını, nehirlerini, şelalelerini ve gökyüzünü fotoğrafladı.

Malak’ın Ottawa Nehri’ndeki kütük sürücülerini gösteren fotoğrafı, bir dönem Kanada’nın bir dolarlık banknotunda yer aldı. Malak, ayrıca bugün hâlâ süren Kanada Lale Festivali’nin kurucularındandı. O da tıpkı ağabeyi gibi Kanada Nişanı ile onurlandırıldı. 

Karsh Kardeşler, biri insanlarla diğeri toprakla, Kanada’nın görsel hafızasını birlikte şekillendirdi.

Mardin nere, Boston nere?

Yousuf Karsh, 13 Temmuz 2002’de Boston’da, doğduğu topraklardan çok uzakta hayatını kaybetti. Ama fotoğraflarında hem kendi geçmişi hem de kolektif hafıza yaşamaya devam etti. 1915’e dair her göç hikayesinde, Kevork Emin’in şu dizeleri kulağımda yankılanır:

"Size kim dedi bizi darmadağın edin diye? Şimdi gökyüzüne her baktığınızda, yıldız yıldız bizi göreceksiniz."

Bugün Churchill’in o sert bakışında, Einstein’ın dalgın yüzünde, Mandela’nın haklı gülümsemesinde, Hemingway’in ağarmış sakallarında, Dali’nin muzır bıyıklarında Yousuf Karsh’ı hâlâ gördüğümüz gibi...