Tartışmalı ‘ötanazi’ düzenlemesi geçti: Peki uygulanabilecek mi?

TBMM’de AKP’li milletvekilleri gülümseyerek, “yasa” fotoğrafını çektirdi ve "sokak köpeklerine ötanazi" düzenlemesi olarak bilinen teklif, tüm itirazlara rağmen yasalaştı. Şimdi belediyeleri önemli bir sınav bekliyor. Belediye başkanları ve meclis üyeleri, yüzbinlerce sokak köpeğini öldürmeden ve hapis cezası almadan nasıl bir yol izleyecek?

Önce TBMM Tarım Orman ve Köyişleri Komisyonu’ndaki uzun ve sert tartışmalardan sonra kabul edilen, ardından TBMM Genel Kurulu’ndan jet hızıyla geçirilen kanunu uygulamak görünüşte basit. 

• Belediyeler sokak köpeklerini barınaklara toplayacak, burada kısırlaştıracak ve yaşamlarını sürdürmelerini sağlayacak. Hastalıklı ve saldırgan olanlar aralarından seçilerek "ötanazi" adı verilen yöntemle uyutulacak.

Ancak tüm bunlar pratikte o kadar da kolay değil. Bu nedenle belediyeleri, özellikle yasaya karşı hiçbir tepki göstermeyen AKP’li ve MHP’li belediyeleri dikkatle takip etmek gerekiyor. Zira yasadaki boşluklar, yüz binlerce hayvanın öldürülmesine yol açabilecek nitelikte.

Tartışma nasıl başladı?

Aslında kanun, AKP’nin ikinci parti olarak çıktığı, birçok belediyeyi kaybettiği 31 Mart yerel seçimlerinin hemen ardından gündeme geldi. Köpek saldırıları uzun yıllardır özellikle tartışılıyor ancak bu konuda harekete geçilmiyordu. Sokak köpekleriyle ilgili bazı derneklerin usulsüzlükler yaptıkları, para toplayıp zimmetlerine geçirdikleri iddiaları da sıkça gündeme geliyordu. Bu konuda oluşan karşı dernekler, özellikle sokak köpeklerinin saldırılarını konu etti. AKP, düzenlemeyi konuşmaya başladı.

• Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, 2023 Aralık ayında Ankara Keçiören’de 4. sınıf öğrencisi Tunahan Yılmaz’ın boş arazide köpeklerin saldırısına uğrayarak ağır yaralanmasının ardından, “Sokak köpeklerinin zarar verdiği insanların haklarını da koruma görevleri” olduğunu belirterek, bu sorunu çözüme kavuşturacaklarını açıkladı. 

Yerel seçimden sonra, mevcut yasanın yetersiz olduğu konuşuldu. Ancak köpeklerin öldürülmesine dair bir düzenleme yapılacağının gündeme gelmesiyle tepkiler arttı. AKP, Mayıs ayı başında TBMM’ye getirmeyi tasarladığı teklif üzerinde çalışmaya devam etti. Temmuz ayında yeni teklif AKP’li vekillerin imzasıyla TBMM’ye sunuldu ve TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu’na havale edildi.

Ötanazi mi cinayet mi?

AKP’nin TBMM’ye getirdiği teklifte, sokak köpeklerinin öldürülmesi seçeneği için “ötanazi” kavramı kullanıldı. Mevcut bazı düzenlemelerde de hayvanların öldürülmesi konusunda bu ifade kullanılıyor. 

Nedir? “Ötanazi” aslında hasta kişilerin yaşamlarını kendi istekleriyle ve tıbbi müdahaleyle sonlandırılmasını istemeleri için kullanılan bir kavram. Bazı Batı ülkeleri, vatandaşlarına belli kriterlerle ötanazi hakkı tanıyor. Hayvanların bu konuda karar verme yetisi bulunmadığı için teklifte bu kavramın kullanılması eleştirildi. Buna karşılık, teklif bu kavram kullanılarak komisyona havale edildi ve dolaylı olarak kullanılarak kabul edildi.

• Kanunda kedi ve köpekler, Tarım ve Orman Bakanlığı veri tabanına kaydedilmesi zorunluluğu bulunduğundan "sahipli hayvan" ve "sahipsiz hayvan" olarak sınıflandırıldı. 
• Mevcut Hayvanları Koruma Kanunu'ndaki "yakala-kısırlaştır-sal" metodunun kaldırılması nedeniyle hayvan bakımevi tanımında uyum değişikliği yapıldı. Hayvan bakımevinin tanımı, "Bakanlıktan izin alınmak suretiyle kurulan ve hayvanların sahiplendirilinceye kadar barındırıldığı ve rehabilite edildiği bir tesis" şeklinde değiştirildi. 

Buna göre sahipsiz ve güçten düşmüş hayvanların hayvan bakımevlerine toplanması ve buralarda rehabilite edilerek sahiplendirilinceye kadar bakılacak olması sebebiyle bakımevleri dışında bir hayvana bakmak için onun yasal sorumluluğunun alınması gerekiyor.

Kabul edilen teklif uyarınca “Sahipsiz hayvanların da sahipli hayvanlar gibi yaşamları desteklenmelidir" ifadesi yürürlükten kaldırıldı. Yasaya göre, hayvan bakımevlerine alınan hayvanlardan rehabilite edilen köpekler sahiplendirilinceye kadar bu yerlerde barındırılacak. Doğru ve güncel veri sağlanabilmesi amacıyla hayvan bakımevlerine alınan hayvanlar Tarım ve Orman Bakanlığı veri sistemine kaydedilecek.

Peki bu mümkün mü?

Komisyon çalışmalarının ikinci gününde, önerge ile “ötanazi” maddesi adı verilen maddede değişikliğe gidildi. Teklifin tartışılan beşinci maddesi, saldırgan olan, bulaşıcı veya tedavi edilemeyen hastalığı bulunan ya da sahiplenilmesi yasak olan hayvanlara yerel yönetimlerce ötanazi yapılacağı düzenlemesini içeriyordu. Önergeyle bu hüküm tekliften çıkartıldı. Aşağıdaki hüküm eklendi:

"Bakımevine alınan köpeklerden insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyen, bulaşıcı veya tedavi edilemeyen hastalığı bulunan ya da sahiplenilmesi yasak olanlarına Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu'nun 9. maddesinin 3. fıkrasında belirtilen tedbir uygulanır. Yerel yönetimler, sahipsiz köpeklere ilişkin yürüttüğü iş ve işlemlerde Ev Hayvanlarının Korunmasına Dair Avrupa Sözleşmesi kapsamında gerekli idari tedbirleri almaya yetkilidir."

Böylece bütün köpeklere ötanazi uygulanmasının söz konusu olmayacağı savunuldu. Ancak önergeyle getirilen düzenlemede atıf yapılan hüküm, şu düzenlemeyi içeriyor:

"Hayvanlara ötanazi yapmak yasaktır. Ancak, hayvanlara acı ve ıstırap çektiren veya iyileşme durumu bulunmayan hastalık durumlarında, akut bulaşıcı bir hayvan hastalığının önlenmesi ya da eradikasyonu amacıyla veya insan sağlığı için risk oluşturan durumlarda, davranışları insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyen durumlarda, veteriner hekim tarafından ötanazi yapılmasına karar verilebilecek. Ötenazi işlemi veteriner hekim tarafından veya veteriner hekim gözetiminde yapılır."

Kediler kapsam dışı ama…

Önerge ile kedilerin kapsam dışı bırakıldığı belirtildi. Ancak yine kanuna göre kedilerin de “sahipli” hayvan statüsüne alınması söz konusu olacak. Fakat asıl risk sokak köpekleri konusunda devam ediyor. Yeni düzenlemede de ötanazinin olumsuz davranışları kontrol edilemeyen köpeklere yapılacağı belirtiliyor. Bunun da veteriner hekim tarafından ve gözetiminde yapılacağı belirtiliyor. 

• Ancak olumsuz davranışı kimin belirleyeceği bütünüyle belirsiz. Davranışların ne kadar süreyle takip edileceği, kararın kimin tarafından ne aşamada verileceği de muğlak.

Muhalefet, bu nedenle önergenin katliamı gizleme amacı taşıdığını, barınağa alınan köpeklerin hemen öldürüleceğini iddia etti. Teklifte böyle bir ifade yer almasa da bu iddiayı boşa düşürecek, sınırlayıcı bir düzenleme de bulunmuyor. Köpeklerin kaderi tamamen uygulayıcıların takdirine bırakılmış durumda. 

Kanuna göre, köpeklere müdahalenin sadece tıbbi gerekçelerle değil, kanunda yer alan diğer istisnai durumlarda da yapılabilmesine olanak sağlanıyor. Bu düzenleme de tıbbi zorunluluk bulunmasa da köpeklerin öldürülmesine olanak sağlıyor.

Barınak var mı, yapılabilir mi?

Kanun metninde sahipsiz sokak köpeklerinin öldürüleceği, tamamına ötanazi yapılacağı gibi bir ifade bulunmuyor. Köpeklerin öldürülmesi, önergeyle atıf yapılan yasada yer alan “insan sağlığı için risk oluşturan durumlarda, davranışları insan ve hayvanların hayatı ve sağlığı için tehlike teşkil eden ve olumsuz davranışları kontrol edilemeyen durumlarda…” koşullarıyla sınırlı tutulmakla birlikte yine gönderme yapılan mevzuattaki belirsizlikler ve sayıları milyonları bulan köpeklerin toplanması için işaret edilen barınakların yetersizliğinin uygulamada katliamla sonuçlanacağı endişesi yaşanıyor.

Kanun teklifinde, sokak köpeklerinin sayısı 4 milyon olarak açıklanıyor. Muhalefetin verdiği bilgiye göre, Türkiye’deki barınakların toplam kapasitesi 110 bin civarında. Muhalefet, bu durumda toplanan köpeklerin hemen öldürülmesi seçeneğinin devreye gireceğine işaret ediyor. Kanunda da bunu engelleyici bir hüküm bulunmadığı belirtiliyor.

• CHP’liler, hiçbir kentte bu kadar barınak bulunmadığını, bu kadar barınağın yapılmasının mümkün olmadığını, pahalı bir işlem olan ötanazinin uygulanması için de yeterli bütçe bulunmadığını, belediyelerin fiilen bu kanunu uygulayamayacaklarını savunuyor. 
• AKP’liler ise kanunla, belediyelere barınak yapımı ve diğer işlemler için gerekli kaynağın %40’ının bakanlık tarafından sağlanacağına dikkat çekiyor. 

Buna rağmen CHP’lilere göre kanunu uygulamak imkansız. İmkan olsa bile CHP’li belediyelerin fiilen bunu uygulamayacakları defalarca söylendi.

Belediye başkanlarına hapis cezası

Kanunda, barınak için kaynak ayırmayan, gönderilen kaynağı farklı amaçlarla kullanan belediye başkanlarına 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası verilmesi düzenleniyor. Belediye meclis üyeleri de aynı şekilde cezalandırılacak. Büyükşehir, il belediyeleri ve nüfusu 25 binden fazla olan belediyeler yasayı uygulamak zorunda kalacak. 

• Belediyelere bakımevlerini kurmaları için 31 Aralık 2028’e kadar süre tanındı. Ancak bu süreye kadar yasanın uygulanmayacağına yönelik bir hüküm düzenlemede yer almadı. Bu nedenle yasanın hemen uygulanması söz konusu olabilecek.

Sahiplenilen köpekler kurtulabilecek ancak o zamana kadar ne olacağı meçhul. Bir köpeğin barınakta ne kadar kalacağı, saldırgan olacağına ne zaman karar verileceği de…

Bütün bunlar belediyelerin insafına bırakıldı. Bu nedenle kamuoyu dikkatli takip etmezse yeterli barınak bulunmadığı için, yüksek barınak ve besleme maliyetlerini karşılamak yerine, köpek sayısını barınak sayısına uydurmaya çalışan belediyeler harekete geçebilir. 

Uygulanması fiili durum nedeniyle imkansız yasanın, gerçekten katliama yol açmaması için belediyelerin ve hükümetin mümkün olduğu kadar çok barınak yapmasını teşvik etmek dışında bir yol da ufukta görünmüyor.