Ülkelerin COP28 karnesi: İklim zirvesi nasıl geçti?

Bu yıl Dubai'de düzenlenen COP28 Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı sona erdi ve iklim değişikliğiyle küresel mücadelede önemli gelişmelerle sonuçlandı. Yoğun müzakerelerle geçen konferans, fosil yakıtlardan uzaklaşma, iklim açısından savunmasız ülkeler için adaptasyon ve finansman ile küresel ısınmayı sınırlama hedefi gibi birkaç temel konuya odaklandı.

İklim zirvesinden gelişmeler

Konferans, fosil yakıt çağının "sonunun başlangıcı" olarak nitelendirilen bir geçişe işaret etti. Bu, derin emisyon kesintileri ve hızlı, adil ve eşitlikçi bir geçişi desteklemek için ölçeklendirilmiş finansmanı içeriyor. BM Genel Sekreteri António Guterres, fosil yakıtlardan vazgeçmenin Paris Anlaşması’nda belirlenen 1,5°C küresel sıcaklık sınırına ulaşmak için kaçınılmaz olduğunu vurguladı.

_{Fotoğraf: Kiara Worth}

Küresel değerlendirme: COP28’in önemli bir sonucu, önümüzdeki 10 yılda iklim eylemini artırmak için ilk "küresel değerlendirme" oldu. Bu değerlendirme, müzakere edilen tüm unsurları kapsıyor ve 2025’e kadar daha güçlü iklim eylem planları geliştirmek için ülkelere rehberlik edecek. 2019 seviyelerine göre 2030’a kadar küresel sera gazı emisyonlarının %43 oranında azaltılması gerektiğini kabul ediyor.

Yenilenebilir enerji ve enerji verimliliği: Değerlendirme, 2030’a kadar yenilenebilir enerji kapasitesinin 3 katına çıkarılması ve enerji verimliliğindeki iyileştirmelerin 2 katına çıkarılması çağrısında bulunuyor. Bu, kömür gücünün aşamalı olarak azaltılmasını ve fosil yakıt sübvansiyonlarının sonlandırılmasını içeriyor.

Finansal taahhütler ve iklim finansmanı: İklim finansmanı, iklim eyleminin önemli bir destekleyicisi olarak konferansta ön plandaydı. Yeşil İklim Fonu (GCF), şimdiye kadar toplamda 31 ülkeden 12,8 milyar ABD dolarına ulaşan yeni taahhütlerle desteklendi. 

• Bu finansal taahhütler, gelişmekte olan ülkelerin temiz enerjiye geçişini ve adaptasyon çabalarını desteklemek için gereken trilyonlarca doların çok altında.

_{Fotoğraf: Jewel Samad/Agence France-Presse, Getty Images}

Kayıp ve Zarar Fonu: Konferansın zafer anlarından biri, iklim felaketlerinden kaynaklanan kayıp ve zararlarla başa çıkmak için yoksul ülkelere yardım etmeyi amaçlayan yeni bir fonun başlatılması oldu. 

• Bu fon sayesinde iklim değişikliği sonucu ortaya çıkan sel, taşkın, orman yangını ve çölleşme gibi doğal afetlerle mücadele için finansal yardım sağlanabilecek.
• Gelişme, krizin ön cephesindeki insanların iklim adaletine erişimi yolunda önemli bir adımdı.

1,5°C hedefi: Küresel ısınmanın 1,5 derece artışla sınırlanma olasılığını sürdürmek tartışmanın temel bir parçasıydı. 

• Bunu başarmak, önümüzdeki yıllarda ciddi emisyon azaltmaları gerektirecek. Şaşırtıcı, değil mi?

İklim Değişikliği Performans Endeksi çıktıları

2024 İklim Değişikliği Performans Endeksi (CCPI) raporuna göre yenilenebilir enerjideki artışa rağmen dünya, fosil yakıtlara olan bağımlılığı nedeniyle Paris iklim hedeflerine ulaşmaktan uzak. Raporda hiçbir ülkenin 1,5°C sınırlamasına uygun hareket etmediği belirtiliyor. 

• Örneğin: Danimarka endekste ilk sırada yer alırken Çin ve ABD gibi emisyon üreten büyük ülkeler, sıralamada gerilerde kalmış. G20 ülkelerinin çoğu "düşük" veya "çok düşük" performans sergilerken AB ve birkaç G20 üyesi "yüksek" performans göstermiş. Birleşik Krallık’ın sıralaması iklim politikalarındaki gerileme ve artan fosil yakıt kullanımı nedeniyle düşmüş. 

_{Görsel: New Climate Institute, Kaynak: CCPI24}

Raporda, Paris Anlaşması’yla uyumlu olmak ve iklim değişikliğinin etkilerinden kaçınmak için fosil yakıtların aşamalı olarak kaldırılmasının aciliyeti vurgulanıyor.

Türkiye’nin COP28 deneyimi

• Türkiye, Dubai’de düzenlenen COP28’e 1000'in üzerine çıkan rekor sayıda temsilci gönderdi. 
• 2030 yılına kadar yenilenebilir enerji kapasitesini 3 katına veya enerji verimliliği çalışmalarını 2 katına çıkarma konusunda herhangi bir taahhütte bulunmadı.
• Toplumsal cinsiyet eşitliği odaklı bir iklim adaleti bildirgesi yayımlamadı.
• Kömür kullanımından vazgeçme veya fosil yakıtların azaltılmasına yönelik önerilere destek verme konusunda bir taahhütte bulunmadı.
• Ulusal sera gazı emisyon hedeflerini 2030 yılına kadar %30’dan daha fazla artırma planını revize etmedi. 
  • Ancak iklim krizinden en çok etkilenen yoksul ülkeler için maddi destek sağlayan Kayıp ve Zarar Fonu’ndan yararlanmayı talep etti.

_{Görsel: Change.org Türkiye - İklim}

Zorluklar, endişeler ve gelecek adımlar

Bu gelişmelere rağmen, gelişmekte olan ülkelerin fosil yakıtlardan uzaklaşmalarına yardımcı olacak ek finansmanın eksikliği konusunda endişeler vardı. İklim değişikliğine yanıtın kritik bir yönü olan adaptasyonun, özellikle savunmasız ülkeler için yeterince finanse edilmediği görüldü. Bu konuların Azerbaycan’daki COP29 gibi gelecek zirvelerde ele alınması bekleniyor.

Gelecek adımlar: Ulusal iklim eylem planlarının (Nationally Determined Contributions) bir sonraki turu 2025’te gerçekleşecek. Bu planların ülkelerin artan eylem ve taahhütlerini yansıtması bekleniyor. Azerbaycan 2023’te COP29’a ev sahipliği yapacak; Brezilya, 2025’te Amazon’da COP30’u düzenlemeyi teklif etti.

_{Fotoğraf: Andrea DiCenzo}

Özetle: 12 Aralık’ta sona ermesi beklenen ama 13 Aralık’a uzayan zirve, yenilenebilir enerji taahhütleri, iklim adaptasyonu ve azaltımı için finansal sözler ve fosil yakıtlardan uzaklaşma üzerine vurgu yaparak küresel iklim eyleminde kritik bir dönüm noktasını temsil etti. Yeterli finansal kaynağı harekete geçirme ve dünya genelinde adil iklim eylemini sağlama konusundaki süregelen zorlukları da ortaya koydu.

Günün sonunda COP28, fosil yakıtlar çağının sonuna işaret ettiği için "tarihî" olarak nitelendirildi. Yine de zirvede fosil yakıtlardan ilk kez açıkça bahsedilse de sonuç bildirgesinde "fosil yakıtlardan çıkış" ifadesi yerine "fosil yakıtlardan uzaklaşma" çağrısı yapıldığı da bir gerçek. Belki de George Monbiot’nun zirveyi "başarısız olmak üzere düzenlenmiş bir fars" olarak betimlemesine daha çok kulak vermeliyiz.

❇️ Editörün notu: George Monbiot, The Guardian’daki yazısında COP28’in fosil yakıt lobileri tarafından etkilenmiş olmasını eleştiriyor. COP sürecinin, herhangi bir ülkenin ilerlemeyi veto etmesine izin veren oybirliği gereksinimi nedeniyle, doğası gereği kusurlu olduğunu savunuyor. Monbiot, lobici etkisini ortadan kaldırma ve modifiye edilmiş Borda sayımı gibi bir oylama sistemini benimseme gibi reformlar öneriyor. Ayrıca, anlamlı bir iklim eylemine ulaşmak için nükleer silahlar ve mayınlar üzerine geçmiş başarılı anlaşmalara benzer şekilde COP’u atlayarak orman yokoluşu ve kömür kullanımını sonlandırma üzerine yeni anlaşmalar öneriyor.