Yapay zeka ve eğitim felsefesi: AI çağında eğitim nasıl kurgulanmalı?

Eğitim, geçmişte olduğu gibi gelecekte de hayatın özü ve toplumun yapı taşı olacak. “Bu tanı yapay zeka çağında da geçerli mi?” diye sorabilirsiniz. Cevabım yine aynı. 

Yapay zeka sayesinde boşa çıkan zamanları nasıl değerlendireceğimiz sorusunun cevabı da yine eğitimden geçiyor. Edgar Morin, eğitimi “anlamayı öğrenmek” olarak tanımlar. Teknoloji neyle ilgili olursa olsun her durumda insan, hayatını sürdürmek ve yaşama anlam katmak için anlamayı öğrenmek durumundadır. Eğitim, bir toplumun kaderini belirleyen en önemli üç unsurun başında gelir. Toplum açısından tarım—yani doğa—ve sağlık dışında eğitim kadar kritik bir alan olmadığını düşünüyorum.

Anadolu ve Taş Tepeler, bize gelişimin buğdayla değil, anlamla başladığını anlatıyor. Anlamayan insan gelişemez. Anlamayı öğrenmek için eğitime her çağda ihtiyacımız var. 

Eğitimin başarısı: Eğitimin başarısı veya başarısızlığı, tüm yapılarla kıyaslandığında çok daha uzun bir zaman içinde kendisini gösterir. Eğitim alanında yapılan hataların geri döndürülmesi, o eğitimi almış bireyler açısından mümkün değildir. 

İlk veya ortaokul seviyesindeki bir hatayı nasıl düzeltecekseniz? Üniversiteden mezun olan insanları tekrar ilköğretime geri mi alacaksınız? Bu geri alınamayan hata bir neslin tamamına, etkileri ise tüm topluma sirayet eder. Yapay zeka devriminde de en hassas biçimde ele alınması gereken başat konulardan biri, tam olarak bu nedenle eğitimdir. Diğeri de doğa… 

Bu çağda eğitimin başarısı için elbette altyapı ihtiyaçlarının ve dijital erişimin sağlanması kritik. Dijital kaynaklara erişim eşitliğinin sağlanmasıyla beraber yapay zeka okuryazarlığının ve çeşitli yetkinliklerin geliştirilmesi de tabii ki gerekli. 

Bu teknik meselenin ötesinde düşünülmesi gereken konu ise anlamayı öğretmenin ve öğrenmenin nasıl hayata geçirileceği meselesidir. “Anlamak” nasıl öğrenilecek ve bunu kim öğretecek? 

Temel prensipler her zaman aynıydı

Aslında eğitimin işe yaraması için gereken temel prensipler her zaman aynıydı. Bu konuyu açıklamak için yine Edgar Morin’e dönüyorum. Her yaştan bireyin gelişimi için özellikle de yapay zeka çağında kazanılması gereken yetkinliklerden ilki, hata ve yanılsamayı fark etmek, yanılsamayı aşmayı becermek. Zira hazır bilgilerle yüklenen insan, yanıldığının farkına bile varamaz; çıpalıyla çıpasızı, atmasyonla gerçek bilgiyi birbirinden ayıramaz. 

Bunu aşmak için akla uygun bilginin ilkelerini de bilmemiz lazım. Akla uygun bilgiyi anlamak için kendimizi bilmemiz, kendimizi bilmek için de insanlığa ve dünyasal kimlik bilincine sahip olmamız gerekmez mi? Bu farkındalık ise karmaşık bir varlık olan insanın tüm yaşanmışlıklarla ve varlıklarla bir bütün olduğunu algılamasıyla gelişebilir. Eğitimin öğretmesi gereken bilgi de tam olarak bunlar. 

“Tüm varlıkları bir bütün olarak algılamak” vurgusuna dikkat çekmek isterim. Zira dünyasal kimlik, sadece insanlar arası anlayışı değil, doğa ve evren ile bütünleşmemizi de sağlar. “Yapay zeka çağında bu gerekli mi?” sorusunun cevabını siz de, ben de biliyoruz.

Öte yandan: Her şeyin sürekli değiştiği bu dönemde en kilit öğrenimlerden bir diğeri de belirsizlikleri yönetme becerisi. Kesin bilgilerle hayatın tamamını sürdürmek pek mümkün görünmüyor. Zira kesin olan o bilgileri ve dış belleğimizi yapay zekaya devrediyoruz. 

Ayrıca sadece kesin bilgilerin dayatıldığı eğitim, birçok belirsizlik ve bilinmeyen olduğu gerçeğini karartıyor. Dahası bilinmezlik karşısında insanı çaresiz bırakıyor. Böyle bir eğitimden çıkan bireyler, ezber üzerinden bir yerlere ulaşmanın doğru olduğunu düşündükleri için en basit sorunlar karşısında bile çözüm üretemiyor, beklenmeyeni beklemeyi bilmiyor ve paralize oluyor. 

Belirsizlikleri yönetme becerisi, sürekli olarak geliştirilmesi gereken bir düşünce kasıdır. Şu an en çok ihtiyacımız olan düşünce pratiklerinden biri de bu. 

Perspektif: Şimdiye dek eğitimi ele alırken bu prensipleri çok da ciddiye almamış olabiliriz. Ama artık eğitimi bu prensipler üzerinden tasarlamak zorundayız. Yapay zekayla ilgili en ortak çıkarım, tekrarlanabilir ve sürpriz-tahmin öğesi bulunmayan tüm faaliyetleri kolaylıkla yapabileceği. 

Peki bu durumda insanlar ne yapacak? Analiz edecek, tekrarlanamayan konulara yönelecek, yaratıcı düşünce üretecek, anlam ve bağlam yaratacak, sanat ve felsefeye yönelecek… Kısaca "siyah kuğu" olacak. 

Yapay zeka devriminde eğitimin nasıl olması gerektiği aslında apaçık karşımızda duruyor. Eğitim, analitik ve kritik değerlendirme yetkinliklerini geliştirmek, insanlık ve doğa anlayışını kapsamak zorunda. Ama nasıl?

Yapay zeka çağında eğitim nasıl olmalı?

Yapay zeka çağında ilköğrenim seviyelerinde yüz yüze oyunları, doğayla iç içe fiziksel aktiviteleri zorunlu kılmak, tüm seviye eğitimlerde plana doğa, sanat ve felsefe içerikleri eklemek, test gibi ezbere dayalı eğitim modelinden vazgeçmek, hatta böyle bir sistemin varlığını unutmak, eğitimi diplomayla sonlanan bir maraton yaklaşımından tamamen çıkarıp insanın tüm hayatı boyunca gelişimi için kullanacağı keyifli ve verimli bir araç olarak yeniden kurgulamak zorundayız. Tüm bu gereklilikleri biraz derinleştireyim. 

Türk Dil Kurumu (TDK), yapay zekayı "bir bilgisayarın, bilgisayar kontrolündeki bir robotun veya programlanabilir bir aygıtın insana benzer biçimde algılama, öğrenme, fikir yürütme, karar verme, sorun çözme ve iletişim kurma gibi işlevleri sergileyebilme yeteneği" olarak tanımlıyor. Yapay zeka, özünde insanı ve dolayısıyla doğanın prensiplerini taklit etmeye çalışan bir sistem. İnsan ise o doğanın doğal bir parçası. 

Bu yüzden doğayı ve kendimizi yine doğa içinde tanımaya çalışmalıyız. Ayrıca yapay zekanın da varoluşunu sağlayan enerji, doğanın enerjisi. Yani doğa yoksa hiçbir şey yok. O yüzden ilk önerim, eğitimi doğa ve fiziksel aktiviteyle başlatmak.

Son buzul çağından beri medeniyetin, felsefenin ve düşünme pratiğinin ana vatanı olan Anadolu topraklarında yaşıyoruz. Doğayı ve kendimizi tanıyacaksak bizler, herkesten farklı olarak öncelikle Anadolu tözünden yararlanmalıyız. Neolitik tarihimizi öğrenmeli, analiz etmeli ve çıkarım yapmalıyız. Bu “Evrensel bilgiyi reddedelim” demek değil; “Kendi ihtiyacımıza uygun bir sentez yapalım ve bu sentezi yaparken biz de toprağımızın kültürünü atlamayalım” demek… Doğayı doğa içinde, kendimizi Anadolu içinde anlamamız gerekiyor. 

Bununla birlikte: Test ve benzeri ezbere dayalı eğitim modeli sizce bu çağda insanlığa tam olarak ne sunabilir? Bu modelin kazandırdıklarının en ufak bir faydasının olmayacağı bir çağdayız. Ezber sistemi neyi vadediyorsa yapay zeka çok daha başarılısını ve hızlısını şimdiden yapabilecek durumda. 

Doğanın ve kendisinin idrakine varamayan, belirsizlikleri yönetemeyen, yanılsamayı ayırt edemeyen ve analiz yapamayan bir bireyin, gelişmiş yapay zeka sistemlerinin olduğu bir dünyada başarılı olma şansı yok. Felsefe ve sanat ile düşünme ve analitik pratiklerimizi geliştirmeliyiz. Matematik felsefesi ve veri bilimi içerikleri ile teknolojiyi kavramsal olarak algılayabilmeliyiz. 

İnsanoğlunu yapay zekâ sistemlerinin risklerinden ve kayıplarından korumanın, verimli bir gelecek sunmanın tek yolu, insanın düşünme ve analiz etme kaslarını geliştirmek. Bunun test odağında kurgulanan bir eğitimle olması çok mümkün görünmüyor.

Ayrıca: Yapay zeka, yazılım gibi teknik alanlar dışında bilimsel alan uzmanlıklarından bağımsız, tek başına kullanılabilen bir sistem değil. Aksine alan uzmanlıkları üzerine geliştirilmesi gereken bir yetkinlik. Çünkü yapay zeka sistemleri, temelde bir araç. 

Bu nedenle gelişen teknolojileri kullanma yetkinliklerini geliştirirken sürekli olarak uzmanlıklarımızda da kendimizi geliştirmeye devam etmeliyiz. Eğitim, diplomayı alınca biten bir yarış olmamalı. Öğrenmeyi sürekli bir süreç ve hayatın doğal bir parçası olarak benimsemeliyiz. 

Ama bir şeyi benimsemek kolay değildir. Benimsemek için keyif almamız ve faydasını görmemiz gerekir. Mevcut eğitim sistemi, bize tam olarak bunları sağlayamıyor. 

Özetle: Yapay zeka, her sistem gibi insanın faydası için olmalı. Yapay zeka karşısında insanın fayda üretebilmesi ise ancak kendi idrakine sahip, doğayla ilişki kurabilen, düşünebilen, analiz edebilen ve beceri geliştirebilen, “siyah kuğu” olabilen bireyler için söz konusu olacaktır; test yarışçıları için değil.