Yapay zekada ambalaj değişimi: ‘Süper zeka’ ifadesi AI’ın imaj problemini çözebilir mi?

QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
Birkaç yıl önce bir ürünün ismine “yapay zeka destekli” ifadesini eklemek, onu bir anda daha yeni, daha akıllı ve daha değerli gösterirdi. Bugün ise “yapay zeka” etiketi, hemen hemen her üründe rastlanan son derece sıradan ve hatta kimi zaman “korkutucu” bir etiket hâline geldi. Teknoloji arenasındaki yakın tarihli gelişmeler doğrultusunda artan güvenlik endişeleri, OpenAI gibi şirketleri ürünlerini “sevimli dijital maskotların” arkasına gizlemeye itti.
Bu sırada yapay zeka yarışında Çin’i geride bırakmayı hedefleyen ABD hükümeti, işi bir adım ileri taşıyarak yapay zekanın adının “süper zeka” olarak değiştirilmesine yönelik çağrıda bulundu. Kamuoyu tepkisinin ortasında sektör, aynı teknolojiyi üzerine “yapay zeka” yazmadan satmaya çalışırken yaşanan ambalaj değişimi, kritik bir soruyu da gündeme taşıdı: “Süper zeka” ifadesi, gerçekten yapay zekanın imaj problemini çözmeye yetecek mi?
Bir adım geriden: Yakın zamanda OpenAI, Anthropic, Meta, Google ve Moonshot AI gibi şirketlerin ardı ardına yapay zeka ajanlarının izole test ortamından kaçarak çevrimiçi hâle geldiğini ve üçüncü taraf platformlara yetkisiz erişim sağladığını açıklamasının ardından sektörün bazı öncü figürleri, geliştirme çalışmalarının askıya alınmasına yönelik yavaşlama çağrılarında bulundu. Bunun üzerine ABD hükümeti, sektörü regüle etmeye yönelik düzenleme eksikliği nedeniyle eleştiri oklarının hedefi oldu.
Bu durum, hâlihazırda yapay zeka modellerini eğitmek ve çalıştırmak için kullanılan veri merkezlerinin çevresel ve sosyal etkileri nedeniyle yönetime tepkili olan kamuoyunda yaygın bir güvenlik endişesi yarattı. ABD Başkanı Donald Trump ise yavaşlama çağrılarına “ABD, Sanayi Devrimi’nden bile daha büyük olabilecek bir şeyin büyümesini engellemeyecek” diyerek yanıt verdi.
- Gerekirse hükümetin işleri kontrol altına alacağını vurgulayan Trump, sektörün sorumlu bir şekilde yönetileceğini dile getirdi.
Bununla birlikte: ABD Başkanı ayrıca, teknoloji şirketlerinin yapay zeka için gönüllü olarak standartlar belirleme konusunda uzlaşmaya vardığını açıkladı. Açıklama, Trump’ın Beyaz Saray’da sektör yöneticileriyle yaptığı bir görüşmenin ardından yapıldı.

İmzalanan anlaşma, dört katmanlı bir kontrol ve denetim sistemi öngörüyor. İlk katman; siber güvenlik, biyogüvenlik ve kimyasal tehditler gibi riskli alanlarda modellerin yeteneklerinin şirket içinde izlenmesini kapsıyor. Diğer üç katman ise bu kontrolleri doğrulayacak bir şirket içi ekip, bağımsız bir dış denetçi ve yönetim kuruluna bağlı bağımsız bir komiteden oluşuyor.
- Ancak anlaşma, denetçilerin kim olacağını açıkça belirtmiyor, denetim sürecine ilişkin herhangi bir takvim belirlemiyor ve şirketlerin denetim bulgularını kullanıcılarla veya düzenleyici kurumlarla paylaşmasını zorunlu hâle getirmiyor.
Şirketler ayrıca, anlaşma kapsamında yapay zeka araçlarının üçüncü taraf sistemlere istenmeyen biçimde sızmasını veya erişmesini önlemeye yönelik çalışmalar yapmayı taahhüt ediyor.
Yakın plan: Trump ile yapılan görüşmeye katılarak anlaşmayı imzalayan yöneticiler arasında Google CEO’su Sundar Pichai, Anthropic CEO’su Dario Amodei, Meta CEO’su Mark Zuckerberg, OpenAI Başkanı Greg Brockman, SpaceXAI CEO’su Elon Musk ve NVIDIA CEO’su Jensen Huang yer aldı. Microsoft ve Amazon’un anlaşmayı imzalamaması ise dikkat çekti.
Toplantı sonrası Trump, anlaşmaya atıfta bulunarak “Bir bakıma bir anayasa gibi” ifadelerini kullandı ve “Dünyanın en önemli isimleri bunu imzaladı. Ben de başkan olarak imzaladım. Gerçekten de bir tür koruma mekanizması niteliğinde” dedi. ABD Başkanı ayrıca, yasal olarak bağlayıcı olmayan anlaşmanın “ahlaki olarak bağlayıcı” olduğunu dile getirdi.

Öte yandan: İmzacılar, önerilen güvenlik önlemlerinin “her şirket tarafından uygulanması gerektiğine inandıklarını” ve zaman içinde bu adımların yasa veya düzenlemelerle resmî hâle getirilmesinin “mantıklı olabileceğini” belirtti. Trump’ın konuşma yapması için öne çağırdığı Zuckerberg ise şirketlerin yapay zeka sistemleri için “güçlü şirket içi kontroller” geliştirme konusunda hemfikir olduğunu ifade etti.

Yapay zekanın adı değişiyor
Trump ayrıca, toplantının ardından bir kararname imzalayarak hükümet kurumlarına yapay zekaya atıfta bulunurken “yapay zeka (AI)” yerine “süper zeka (SI)” ifadesini kullanma talimatı verdi. “Yapay zeka” ifadesinin söz konusu teknolojiyi “sahte” gösterdiğine dikkat çeken ABD Başkanı, “Bundan böyle ABD’nin tüm resmî belgelerinde —ve hatta umarım dünyanın geri kalanında— ‘yapay’ yerine daha doğru bir ifade olan ‘süper’ kullanılacak” dedi.
Önemli ayrıntı: Yapay zeka teknolojisinin tanımını değiştirmeyen kararnamede yürütme organının, bundan sonra ilgili hiçbir bağlamda eski terimi “tanımayacağı” belirtiliyor. Başkanlık emri ayrıca, Beyaz Saray’ın en üst düzey bilim ve teknoloji danışmanına ismi değiştirilen teknolojiye yeni bir yasal tanım öneren bir yasa tasarısı sunması için 60 gün süre tanıyor.
Trump, geçen ay yapay zeka güvenliğine ilişkin tartışmalara yanıt olarak Truth Social üzerinden yaptığı bir paylaşımda da mevcut endişelerin ABD’yi yok etme amacıyla radikal Demokratlar tarafından üretilen bir aldatmaca zincirinin parçası olduğunu ve “bunun yaşanmasına seyirci kalmayacağını” dile getirmişti.
ABD Başkanı ayrıca, aynı paylaşımda birçok kişinin “yapay zeka” kelimesinin söz konusu teknolojiyi anlatmak için yetersiz ve etkisiz kaldığını düşündüğünü söylemiş ve takipçilerinin yapay zeka için yeni bir isim seçebilecekleri bir anket başlatmıştı. “Üstün zeka”, “aşırı zeka” ve “yüce zeka”, anketteki seçenekler arasında yer almıştı.
Geniş açı: Kararnamenin imzalanmasının ardından Elon Musk da yapay zeka girişimi SpaceXAI’ın adının “SpaceXSI” olarak değişeceğini duyurdu. CEO, X’te şirketin SpaceXSI olarak yeniden adlandırılıp adlandırılmayacağını soran bir kullanıcıya “Evet, bu değişikliği yapacağız” yanıtını verdi.
Bu gelişmelerin hemen ardından Trump, federal hükümetin yapay zeka alanındaki çalışmalarını koordine etmek ve ABD’nin bu alandaki liderliğini sürdürmek amacıyla “Süper Zeka Gücü” adlı yeni bir görev gücü de kurdu.
Görev gücüne Ulusal İstihbarat Direktörü Jay Clayton başkanlık edecek. Federal Ticaret Komisyonu (FTC) Başkanı Andrew Ferguson, ABD Savunma Bakanlığı Teknoloji Direktörü Emil Michael ve Personel Yönetimi Ofisi Direktörü Scott Kupor, yeni oluşumda başkan yardımcısı olarak yer alacak.
Ekibin 120 gün içinde yapay zekanın sunduğu fırsatlar ve oluşturduğu risklere ilişkin bir rapor hazırlaması ve yapay zeka kaynaklı tehditlere karşı alınabilecek önlemleri belirlemesi bekleniyor.
Bunun yanı sıra: OpenAI da eşzamanlı olarak GPT-6 Astra modelinden güç alan ve kullanıcıların atadığı görevler doğrultusunda arka planda sürekli ve minimum gözetimle çalışabilen kişisel yapay zeka ajanı Dots’u tanıttı. İsim verilebilen Dots ajanları, kullanıcıyla etkileşime geçerken neşeli ve karikatürize bir avatar kullanıyor. Meta’nın yakın zamanda kullanıma sunduğu Muse ajanı da benzer bir avatar ile kullanıma sunuluyor.
Uzmanlar, OpenAI ve Meta’nın bu tercihinin yapay zekayı kullanıcılara daha yakın ve bağ kurulabilir hâle getirme ve söz konusu teknolojinin bozulan imajını toparlama çabalarının bir parçası olduğuna inanıyor.


Rakamlar: Yakın tarihli araştırmalar da son yıllarda yapay zekaya ilişkin yaygın algının negatif yönlü ilerlediğini gösteriyor. Pew Research Center’ın geçen yılın Haziran ayında yayımladığı bir araştırma, ABD’li yetişkinlerin %50’sinin yapay zekanın günlük yaşamda giderek daha fazla kullanılmasından heyecandan ziyade, endişe duyduğunu gösteriyor. Bu oranın, 2021’de %37 seviyesinde olduğu biliniyor.
Yapay zeka konusunda endişeden çok heyecan duyduğunu söyleyenlerin oranının ise aynı dönemde %18’den %10’a gerilediği ve katılımcıların %38’inin heyecan ve endişeyi eşit ölçüde hissettiği görülüyor.
Endişe oranı, %37’den %50’ye 13 puan artarken heyecan oranının %18’den %10’a 8 puan gerilemesi, iki duygu arasındaki farkın yalnızca dört yıl içinde 19 puandan 40 puana çıktığını ortaya koyuyor.
Benzer şekilde: Geçen ay Reuters ve Ipsos tarafından yapılan bir ankete göre de Amerikalıların %73’ü, yapay zeka şirketlerinin yapay zekanın topluma ciddi biçimde zarar vermesini önlemek için yeterince adım atmadığından endişe duyuyor.
Massachusetts Amherst Üniversitesi’nin YouGov ile Ağustos ayında yaptığı bir ankete göre ise katılımcıların %57’si Trump’ın yapay zeka politikasını kötü yönettiğini ve %65’i kendi yaşadığı bölgede yapay zeka odaklı bir veri merkezi kurulmasına karşı olduğunu söylüyor.
Ek olarak: Washington Eyalet Üniversitesi araştırmacılarının da 2024’te doğrudan “AI” etiketinin etkisini test ettiği biliniyor. Journal of Hospitality Marketing & Management’da yayımlanan ve 1000’in üzerinde ABD’li yetişkinle yürütülen deneyler, birbirinin aynısı olan ürünler arasında açıklamasında “AI” ifadesi bulunanların daha kötü performans gösterdiğine işaret ediyor.
Araştırmanın başyazarı Mesut Çiçek, “AI’dan bahsedildiğinde duygusal güven, azalma eğilimi gösteriyor. Bu da satın alma niyetini düşürüyor” diyor. Sekiz farklı ürün ve hizmet kategorisinin tamamında görülen bu etki, tıbbi cihazlar ve finansal hizmetler gibi yüksek riskli ürünlerde daha belirgin hâle geliyor.
Yeniden isimlendirme imaj sorununu çözebilir mi?
Uzmanlara göre Trump yönetimi, isim değişikliğiyle yapay zekayı “yeniden markalaştırmayı” ve mevcut imaj sorununu ortadan kaldırmayı hedefliyor. ABD Başkanı, insanlığı yok edeceği, korkutup sindireceği ve işlerini elinden alacağı öngörülen yapay zekanın adını tüm bu arka plandan uzak “süper zeka” ifadesiyle değiştirmeyi umuyor.
Fakat analistler, gönüllülük esasına dayalı anlaşmayla birlikte değerlendirildiğinde bu isim değişikliğinin yapay zekanın negatif imajını kırmaya yetmeyeceğine inanıyor. Trump “Herhangi bir düzenlemeye ihtiyacımız yok” dedikten yalnızca iki hafta sonra imzalanan anlaşma, anlamlı çözümler ortaya koymasa da TechCrunch yazarı Anthony Ha, “bu tür bir jestin sektör için gerekli olduğuna” işaret ediyor.
Bununla birlikte: Anlaşmada “Amerika Birleşik Devletleri” ifadesinin yanlış yazılmış olması da sözleşmenin oldukça aceleyle hazırlanmış olduğuna yönelik bir işaret olarak değerlendiriliyor. Uzmanlar, anlaşma ve isim değişikliğinin üç temel nedenden ötürü yapay zekanın imaj problemini çözemeyeceğine dikkat çekiyor.
1. Yapılan düzenleme, yasayı değil, ismi değiştiriyor
İsim değişikliği için imzalanan kararnamenin kapsamının oldukça dar olduğu görülüyor. Düzenleme, yalnızca resmî yazışmaları, hükümete bağlı internet sitelerini, raporları ve politika belgelerini kapsıyor. Daha önce yayımlanmış düzenlemelerin ve sözleşmelerin değiştirilmesi gerekmiyor. Ayrıca eski terimleri kullanan şirketler veya ürün dokümantasyonları hakkında da herhangi bir hüküm yer almıyor.
Düzenlemeyi duyurmak için hazırlanan içeriklerde bile hâlâ “yapay zeka” ifadesi kullanılıyor. Bu nedenle kararın biri resmî, biri gündelik kullanımda olmak üzere iki ayrı yapay zeka terminolojisinin ortaya çıkmasıyla sonuçlanacağı öngörülüyor. Tarihsel olarak bu tip durumlarda resmî terimin, gündelik kullanımın yerini almaktan çok, ona daha fazla dikkat çektiği görülüyor.
Üstelik: Bu yeniden isimlendirmenin ABD yürütme organı dışında herhangi bir bağlayıcılığı bulunmuyor. Bu nedenle yapılan değişikliğin, yapay zeka etrafında gelişen negatif imajı olumlu yönde etkilemek gibi bir etkisi olmayacağı düşünülüyor.
2. İmzalanan anlaşma, yaptırım değil, kontrol getiriyor
İmzalanan anlaşma, denetçilerin kim olacağını belirlemiyor, bir takvim ortaya koymuyor veya denetim sonuçlarının kamuoyuyla paylaşılmasını zorunlu tutmuyor. İmzacılar, yalnızca bu adımların zaman içinde yasaya dönüştürülmesinin “mantıklı olabileceğini” söylüyor.
Dahası: Anlaşmada öngörülen tüm denetim mekanizmaları, kapalı kapılar ardında işliyor. Önerilen katmanlarda şirket içi kontroller, bunları doğrulayan bir iç ekip, bağımsız bir dış denetçi ve yönetim kurulu komitesi raporlar hazırlıyor; ancak bu raporların hiçbirinin yayımlanması gerekmiyor.
Dolayısıyla kamuoyunun, bir şirketin anlaşmaya gerçekten uyup uymadığını ya da hükümleri görmezden gelip gelmediğini bilmesinin bir yolu bulunmuyor. Şirketlerin kendisi dışında hiç kimse, anlaşmanın geçerliliğini kontrol edemiyor.
Perspektif: Bu durum, “süper zeka” vakasını geçmişte başarılı olmuş yeniden adlandırma örneklerinden önemli ölçüde ayırıyor. Örneğin bugün “MRI” olarak bildiğimiz manyetik rezonans görüntüleme, bir zamanlar “nükleer manyetik rezonans görüntüleme (NMR)” olarak adlandırılıyordu. Ancak 1980’lerde hastaların “nükleer” kelimesini radyasyon, bombalar ve reaktör kazalarıyla ilişkilendirmesi üzerine terim kullanım dışı bırakıldı.
Üstelik söz konusu görüntüleme yöntemi, radyoaktivite içermiyordu ve ismindeki “nükleer” ifadesi yalnızca hidrojen çekirdeklerine atıfta bulunuyordu. Fakat yeni isim kalıcı oldu; çünkü milyonlarca hasta teknolojiyi bizzat deneyimleyip bu görüntüleme tekniğinin kendilerine zarar vermediğini görebildi. Başka bir deyişle deneyim, yeni ve daha güven verici olan ismi doğruladı.
Yapay zeka için yapılan yeniden isimlendirme çalışmasında ise aynı doğrulama mekanizması bulunmuyor. Zira sistemde kullanıcıların şirketlerin güvenlik kontrollerinin gerçekten işleyip işlemediğini görmesinin, bağımsız denetim sonuçlarını incelemesinin veya verilen taahhütlerin yerine getirilip getirilmediğini kontrol etmesinin bir yolu bulunmuyor.
Dolayısıyla anlaşma, yapay zekayı daha güvenilir hâle getirmek veya son kullanıcıların güvenlik endişelerini ortadan kaldırmak için doğrulanabilir bir çözüm sunmaktan çok, yalnızca dili değiştirmeye odaklanıyor.
3. Görev gücünde bir regülatör değil, bir başkan bulunuyor
Trump tarafından oluşturulan federal görev gücünde yaptırım yetkisi bulunan bir regülatörden ziyade, bir başkan bulunuyor. Bu tercih, atılan adımların büyük ölçüde bir iletişim paketi niteliğinde olduğunu kanıtlıyor. İmzalanan anlaşmalar ve kararname ile kullanılan kelimeler hemen değiştirilirken bağlayıcı yükümlülükler, yaptırımlar ve denetim mekanizmaları ileri bir tarihe bırakılıyor.
Yeni görev gücü de bu yapıya bağımsız bir düzenleyici otorite eklemek yerine, süreci koordine edecek yeni bir başkan ve idari çerçeve getiriyor. Böylece kamuoyunun ilk anda göreceği en somut değişiklik, yalnızca yapay zekanın nasıl adlandırıldığı oluyor.
Dahası: Yapılan araştırmalar, kamuoyu açısından “süper zeka” ifadesinin daha güven verici bir ifade olmaktan ziyade, daha ürkütücü çağrışımlar taşıdığını ortaya koyuyor. Future of Life Institute’un geçen yılın sonbahar aylarında 2000 ABD’li yetişkinle yaptığı bir ankete göre Amerikalıların %64’ü, “superhuman (insanüstü) yapay zekanın” güvenli ve kontrol edilebilir olduğu kanıtlanana kadar geliştirilmemesi ya da hiçbir zaman geliştirilmemesi gerektiğini savunuyor.
Hızlı ve yasal düzenlemeler olmadan yapılan geliştirme çalışmalarının mevcut hâliyle sürmesi gerektiğini savunanların oranının ise %5’te kaldığı görülüyor. %73’lük oldukça geniş bir kesim, daha güçlü düzenlemelerden yana olduğunu söylüyor.
Bu veriler de gönüllülük esasına dayalı bir anlaşmanın kamuoyunun talep ettiği sıkı denetim beklentisine karşılık vermediğini kanıtlıyor.
Ayrıca geçmişte başarıyla sonuçlanan vaka örnekleri, kimi zaman tam tersi bir senaryonun işe yarayabileceğine işaret ediyor. ABD’nin Vermont eyaletinde genetiği değiştirilmiş gıdalara etiket koyma zorunluluğu getirilmesinin ardından GDO’lu ürünlere karşı tepkinin %19’a yakın azaldığı, ülkenin geri kalanında ise tepkilerin artmaya devam ettiği belirtiliyor.
Anlamı: Kimi zaman son tüketiciye daha fazla bilgi vermek, korkuyu azaltıyor. Yapay zeka için getirilen son düzenleme ise daha az şeffaflık sunan gönüllü bir anlaşmayla tam tersi bir etkinin yaratılacağı inancına dayanıyor.
Elbette isimler, insanların teknolojiye verdiği duygusal tepkiyi değiştirebiliyor. Yapay zekayı yeniden isimlendirme fikri de tamamen bu varsayıma dayanıyor. Ancak daha yumuşak bir terim, altta yatan gerçekleri değiştirmeden yalnızca kaygıyı azaltırsa bu durum, iletişim açısından bir başarı olsa da politika açısından bir kayıp oluyor. Zira MRI örneğinin aksine endişelerin haklı olduğu durumlarda kelimelerin değil, o kelimelerin işaret ettiği risklerin ortadan kaldırılması gerekiyor.
Editörün önerisi: Güvenlik testleri güvenlik riskine dönüşürken: Kaçak AI modelleri bir prestij meselesi mi oldu? | Quando, Doğa Yurduneri










