Geç gelen karar: Paris Anlaşması ve Türkiye'nin duruşu

İklim değişikliği ve çevre sorunları, 20’nci yüzyılın ikinci yarısından itibaren uluslararası iş birliklerinin hayata geçirilmesinin önünü açarken küresel boyutta karşılık bulmaya başladı. 1994’te yürürlüğe giren ve hâlihazırda 197 ülkenin onayladığı Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, bu kapsamdaki girişimlerin başında geliyor. Sözleşme, Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması ile birlikte hükümetlerarası iklim krizi mücadelesinin kurumsal süreçlerini belirliyor. Sera gazı emisyonlarının belirli bir düzeyde sabitlenmesi, iklim krizine uyum ve gıda üretimi ile ekonomik kalkınmanın sürdürülebilirliği Çerçeve Sözleşme’nin nihai amaçları arasında yer alıyor. Peki, iklim kriziyle mücadelede Türkiye için dönüm noktaları neler? İklim kriziyle mücadelede Türkiye'nin konumunu nasıl değerlendirilebiliriz?

Durum tespiti: Kyoto’dan Paris’e Türkiye

Türkiye’nin iklim krizi ile mücadelesi, özellikle Avrupa Yeşil Mutabakatı ile başlayan krizin ticari etkileri tartışmalarıyla daha sık gündeme gelmeye başladı. İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi’ne 2004’te 189. taraf olarak katılan Türkiye, Ek1 kapsamındaki ülkeler arasında yer almakta olup geçiş ekonomisi olmayan ve “özel şartları” Taraflar Konferansı kararları ile kabul edilmiş tek ülke olarak özel bir konumda bulunuyor.

Tehlikenin farkında mısınız?

Türkiye, 2015 tarihli Niyet Edilen Ulusal Katkı Beyanı’nında (INDC) sera gazı emisyonlarının referans senaryoya (BAU) göre, 2030 yılında %21 oranına kadar azaltılmasını öngörse de 2030 sonrası için resmi bir emisyon azaltım hedefi vermedi. Oysa ki dünya, karbon nötr ekonomiye geçiş koşullarını oluşturmaya ve atık yönetiminden ticaret standartlarına, enerji kullanımından tüketim pratiklerine kadar uzanan yapısal bir dönüşüme hazırlanıyor.

Bu noktada, Türkiye’yi özellikle 2050’de iklim-nötr olmayı hedefleyen Avrupa Birliği’nin (AB) Avrupa Yeşil Mutabakatı (European Green Deal) ilgilendiriyor. Mutabakat, bir çevre stratejisinin ötesinde yeni bir sanayi dönüşüm, ticaret ve iş bölümü stratejisi öneriyor. AB, 14 Temmuz’da 55’e Uyum Paketi'nin (Fit For 55) kabulü ile de sera gazı emisyonunu 2030’da 1990 seviyesine kıyasla %40’a indirme hedefini %55’e yükseltti. Öte yandan, "Emisyon Ticaret Sistemi"nin (ETS) genişletilmesiyle daha adil bir emisyon fiyatlandırması için "Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması"nın (SKD) yeniden düzenlenmesi öneriliyor.

Türkiye için neden önemli? AB, Türkiye’nin en önemli ticaret partneri. Türkiye’nin Yeşil Mutabakata uyum konusunda gerekli önlemleri almaması, firmaların AB’deki pazar payları ve iş yapabilme kabiliyetlerini olumsuz etkileyebilir. ETS ve SKD aracılığıyla getirilecek yeni uygulamalar, AB ile ticaretimizde doğrudan maliyet artışına neden olacak.

Türkiye, sektörler bazında nasıl etkilenecek?

Paris Anlaşması, TBMM'ye geliyor

Türkiye, Paris İklim Anlaşması’nı 2016’da imzalayan 175 ülkeden biriydi. Buna karşın, anlaşma henüz mecliste onaylanmadı. Türkiye, hâlihazırda Eritre, Irak, İran, Libya ve Yemen’le birlikte anlaşmayı onaylamayan son altı ülke arasında yer alıyor. Türkiye, ayrıca, anlaşmaya taraf olmayan tek OECD ve G-20 ülkesi.

Neden imzalamıyoruz? Paris İklim Anlaşmasına göre, iklim değişikliğinin olumsuz etkilerine maruz kalan ülkelerin uyum ve direnç kabiliyetlerinin artırılması ve sera gazı emisyon azaltım kapasitelerinin yükseltilmesi amacıyla gelişmiş ülkelerin, ihtiyacı olan gelişmekte olan ülkelere finansman, teknoloji transferi ve kapasite geliştirme imkânları sunması gerekiyor. Anlaşmanın imzalandığı konferansta gelişmiş ülkeler arasında konumlandırılan Türkiye, doğal olarak gelişmiş ülkelerin sorumluluklarına ortak olurken finans yardımından da mahrum kalmış durumda; ancak hükümet hem nüfus hem de ekonomik anlamda “gelişmekte olan” ülke statüsünde değerlendirilmesinin daha uygun olacağını ve anlaşmanın taahhütlerini yerine getirmek için finansal desteğe ihtiyacı olacağını öne sürüyor. Paris Anlaşması’nın onaylanmaması, işte bu gerekçeye dayandırılıyor. Öte yandan bu konum, Türkiye açısından adil gözükmese de Türkiye’nin yeşil dönüşüm için güçlü ve inandırıcı bir politika yaklaşımına sahip olmaması, fonlara erişimi konusundaki müzakere gücünü zayıflatıyor. 

Son dakika: Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan birkaç gün önce BM Genel Kurul Salonu'nda yaptığı konuşmada, Paris İklim Anlaşması'nın ekim ayında Meclis’in onayına sunulacağını belirtti. Beş sene sonra gelen bu karar, Türkiye'nin önümüzdeki süreçte iklim krizi politikalarındaki konumunu değiştireceğini ve daha somut adımlar atacağını gösteriyor.