<a fr-original-style="" href="https://www.linkedin.com/in/leventkurnaz/" rel="noopener noreferrer" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">Prof. Dr. Levent Kurnaz</a>Geçen yaz Gömeç kıyılarında bir plajda oturuyordum. Suyun rengi hâlâ o ege mavisi, ama bir şey yoktu — o her zamanki küçük balık sürüleri, denizanasını kovalayan yengeçler, kayaların arasından süzülen kefaller. Boşluk o kadar sessizdi ki fark etmek zaman aldı. Doğanın yokluğu, bir deprem ya da kasırga gibi anında kendini hissettirmiyor. Yavaş yavaş, neredeyse fark ettirmeden eriyor.İklim krizi ve biyoçeşitlilik kaybı hakkında konuşurken de benzer bir algı yanılması yaşıyoruz: İkisini ayrı sorunlar olarak görüyoruz. Birini IPCC raporlarıyla, diğerini IPBES değerlendirmeleriyle takip ediyoruz; biri için iklim zirveleri, diğeri için biyoçeşitlilik zirveleri düzenliyoruz. Oysa bu iki kriz, aynı sistemin iki farklı yüzünden başka bir şey değil."İklim değişikliği ve biyoçeşitlilik kaybı birbirinden bağımsız değil — biri diğerini besleyen, ikisi birlikte ekosistemleri çökerten tek bir krizdir."IPCC ve IPBES'in 2021'de yayımladığı ortak atölye raporu, bu iki kurumun tarihinde ilk kez bir araya gelerek ürettiği bir belgedir ve söyledikleri son derece nettir: İklim değişikliği, habitat kaybı, kirlilik, istilacı türler ve aşırı tüketim, birbirinden ayrılamaz bir yıkım döngüsü oluşturmaktadır. Bunlardan yalnızca birine odaklanmak, yangını sadece bir taraftan söndürmeye çalışmak gibidir. Bu konudaki veriler bize şunları söylüyor:<ul fr-original-style="" style="margin-top: 0px; margin-bottom: 1em; box-sizing: border-box;"><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Yaklaşık 1 milyon tür şu anda yok oluş tehdidiyle yüz yüze (IPBES, 2019)</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">1970'ten bu yana yaban hayatı popülasyonları ortalama %73 azaldı (WWF Yaşayan Gezegen Raporu, 2024)</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Biyoçeşitlilik eyleminin 10 yıl gecikmesi, bugünkü maliyeti iki katına çıkarıyor (IPBES, 2024)</li><li dir="ltr" fr-original-style="" style="box-sizing: border-box;">Türkiye'nin sulak alanlarının %50'sinden fazlası son 50 yılda yok oldu</li></ul>Türkiye bu tablonun seyircisi değil, tam ortasında duruyor.&nbsp;Anadolu, dünyanın biyoçeşitlilik sıcak noktalarından biri; üç kıtanın kesiştiği bu coğrafyada yüzlerce endemik tür yaşıyor ya da yaşıyordu. Kaçkar Dağları'ndaki buzulların erimesiyle birlikte bölgeye özgü canlı formların kompozisyonu da değişmeye başladı. Burdur Gölü'nde bir zamanlar görülen dikkuyruk ördeği artık görülmüyor. Tuz Gölü 2021'de çekildiğinde, flamingo yavrularının toplu ölümünü hepimiz izledik ama birkaç hafta sonra gündemden düştü.Akdeniz ise ayrı bir kriz bölgesi. Küresel ortalamanın yüzde yirmi üzerinde ısınan deniz suları gezegenin en hızlı değişen deniz ekosistemlerinden biri haline geldi. Deniz memelileri, kaplumbağalar, mercanların tümü bu ısınmadan doğrudan etkileniyor ve bu değişim yalnızca ekolojik değil, Türkiye'nin balıkçılık ekonomisini, turizmini, kıyı güvenliğini de doğrudan tehdit ediyor.Uluslararası arenada umut verici adımlar atıldı. 2022'de Kunming-Montreal Küresel Biyoçeşitlilik Çerçevesi ile 2030'a kadar karaların ve denizlerin en az yüzde otuzunun korunması hedeflendi. Paris Anlaşması ise karbon salımlarını sınırlamak için dönüm noktası olmaya devam ediyor. Ama bu iki çerçeve hâlâ ayrı masa başlarında hayata geçirilmeye çalışılıyor. IPBES'in Aralık 2024'te onaylanan "Nexus" değerlendirmesi, biyoçeşitlilik, su, gıda, sağlık ve iklim bağlantılarını birlikte ele alarak bu duvarı yıkmaya çalışıyor. Bu doğru yönde atılmış, gecikmiş ama kıymetli bir adım.Türkiye için bu, iki ayrı strateji belgesinin ötesine geçmek anlamına geliyor: Ulusal iklim taahhütleri (NDC) ile ulusal biyoçeşitlilik eylem planlarının (NBSAP) birlikte tasarlanması, birlikte finanse edilmesi, birlikte izlenmesi gerekiyor. Korunan alan ağlarının iklim projeksiyonlarına göre güncellenmesi, tarım politikalarının ekosistem sağlığını da hesaba katması, sulak alan restorasyonunun hem karbon hem de biyoçeşitlilik hedefi olarak tanımlanması artık birer slogan değil, acil teknik gereklilik.O Gömeç plajına dönecek olursak: Deniz hâlâ maviydi, güneş hâlâ batıyordu. Ama o sessizlik, geçmiş yazların sesini daha da gürültülü kılıyordu. İklim krizini ve biyoçeşitlilik kaybını ayrı ayrı çözeceğimizi sanmak, tam da bu yanılsamaya benziyor, yüzeyde her şey yerli yerinde görünürken, derinlerde birbirini besleyen bir çöküşü kaçırmak. Sikkenin hangi yüzüne bakarsak bakalım, elimizdeki tek bir para. İnşallah bu yaz kefaller geri dönmüş olurlar, denizanaları açısından pek meraklı değilim.

Dünyahali

Birbirine Bağlı Krizler Çağı

Aynı Sikkenin İki Yüzü

“Boza yerli malı ama azizim senin dilin yerli malı değil! Şuna boza içeceğim desen olmaz mı?&nbsp;Mehmet Selahattin,&nbsp;<a fr-original-style="" href="http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/GAZETE/milliyet//milliyet_1929/milliyet_1929_kanunuevvel_/milliyet_1929_kanunuevvel_28_.pdf" style="color: rgb(9, 9, 9); text-decoration: none; background-color: transparent; outline: none; cursor: pointer; transition: color 0.3s ease 0s; touch-action: manipulation; user-select: auto; box-sizing: border-box;" target="_blank">28 Aralık 1929</a>Bir müddetten beri her tarafta tasarrufun bahsi oluyor. Nüktelerin çoğu ilhamını ondan alıyor. Muharrirlerin kalemlerine dolaşan, ressamların fırçasına ilişen mevzu hep o: Tasarruf ve yerli malı. Çaycıyı çağırıp ıhlamur soruyorsunuz. Bir arkadaşınız elbise ısmarlasa renginden ve biçiminden evvel yerli malı olup olmadığını araştırıyorsunuz. Kısacası, günün meselesi halinde ağızlarda çalkalanan, aileler arasında sohbet zemini teşkil eden bu bahis hepimizi ele geçirdi. Şimdiden muzun lezzetini unutmaya hazırlananları, çay güğümü ile kahve fincanını ortadan kaldıranları görüyoruz. Hele çarşamba günü İş Bankası’ndaki toplantı hepimizin gözlerini dört açtı. Dün bir arkadaş anlatıyor: “Bizim oğlanı görme. Dehşetli tutumlu oldu. Amma iki günden beri benden beşer kuruş istemesi merakımı celp ediyordu. Para istemek âdeti yoktu. Eve öte beri yemiş alınır, onunla kanaat ederdi. Acaba bu aldığı paraları ne yapıyordu? Dün bir aralık odada sıkıştırdım. Baktım elinde teneke bir kumbara. Artık inkar edemedi. ‘Baba ben artık para biriktireceğim.’ dedi. Benim düşünmem icap eden bu işin dört yaşında bir çocuğun aklına gelmesi bir babayı utandıracak haldi. Hemen 25 kuruş çıkarıp bereket olsun diye kumbarasına attım.” Anlaşılıyor ya yeni nesil milli tasarruf gayesini bizden daha iyi anladı ve lam cim demeden derhal icraata geçti. *** Dün gece bir aralık evde sofanın lambasını yakmamışlar. Düğmeyi çevirirken sordum: Ne o? Tasarrufa başladık galiba? İrili ufaklı her ferdi bu kadar şiddetle alakadar eden bir savaşın başarılı olmamasına imkan var mı? Yiyecek ve giyecek eşya satan dükkanların camekanında teşhir edilen mallara dikkat ediyorum: Bursa ipeği çorap, Yedikule fabrikasının krep dö şini, Edremit’ten Gömeç balı, Edirne’nin âlâ meyve konserveleri… *** Bu sabah arkadaşlardan birini otomobilden inerken gördüm. -Oo maşallah, tramvay dururken otomobil ha? Hani ya tasarruf nerede kaldı? Tetiği bozmadan; -Azizim, ben de zamandan tasarruf ediyorum! Nasıl cevabı beğendiniz mi? *** Balkanlarda boy gösteren soğuk dalgası yuvarlana yuvarlana akıbet bize kadar geldi. Bu hafta iyiden iyiye kışa girdik. Daha sıçan deliği bir paraya denecek günlerde değiliz ama hani şunun şurasında kurt sürülerinin şehre inmesine de bir şey kalmadı. Kurt dedim de aklıma geldi. Bugün öğleye doğru Şehzadebaşı’na kadar çıkmıştım. Baktım birinin arkasından “Voyvo kurta, voyvo kurta!” diye bağırıyorlar. Öteki de ellerinden kurtulmaya çalışıyor. Sordum: -Kim bu kuzum? -Yemişçiden bir nar çalmış da… -Peki niye kurt diye bağırıyorlar? -Eyüp’te bir kurtla boğuştu da adı kurt kaldı. Ama akılca noksandır biraz. Birisi atıldı: -Orası belli, aklı olsa kurtla boğuşmazdı! Derken sinemaya girdik. Orada da bir sürü kurtla karşılaş mıyım mı? Fakat bu kurtlar perdede değil, koltukların arasında dolaşan iki ayaklı kurtlardandı. İşte bir tanesi; simitçiye kızdı, bir yumrukta çocuğun tablasını devirip içindekileri kül ufak etti. İşte bir başkası; tanımadığı bir kadına sarkıntılık edeyim derken yanındaki erkekten Allahlık bir sille yemesine kıl kaldı. Bunlar benim yanı başımda cereyan eden sahneler. Ön sıralarda neler oldu tabii bilemem. Yanımdaki yaşlıca erkek bir aralık gözlerini mendille silerken dedi ki: -Buraları Emanet hududunda değil galiba? -Niçin efendim? -Öyle olsa şu fosur fosur cigara içenleri bir yasaklayan bulunurdu. Sonra nedir bu gürültü efendim, ya şimdi bir sesli film oynasaydı? *** Şehzade’nin o meşhur çayhaneleriden biri… Çırakla beraber dört kişiyiz. Zaten içerde ancak dört kişi barınabilir. Komşunun tavuğu komşuya kaz göründüğü gibi başkasının elindeki gazete de ötekine bol havadisli görünür. Bakıyorum herkesin gözü ötekinin elinde tuttuğu gazetede. “Ah bir bitirse de ben başlasam ve ta sorumlu müdür imzasının üstündeki rakı ilanına kadar okusam!” İlave edeyim ki bu arada kapıdan bakıp bakıp giden müşterileri gördükçe yüreğinden kan giden çayhane (!) sahibinin gözü de hepimizin üstünde: “Ah bir yıkılıp gitseler de yenileri gelse!” Dönerken Cağaloğlu’nda bir tanıdığa rastladım. -Nereye böyle? -Şuradan bir boza alacağım. Malum ya yerli malı! O zaman ben de dedim ki: -Boza yerli malı ama azizim senin şu dilin yerli malı değil! Şuna boza içeceğim desen olmaz mı?<hr fr-original-style="" style="height: 0px; overflow: visible; border-bottom: none; clear: both; user-select: none; break-after: page; box-sizing: border-box;">*Mehmet Selahattin Güngör’ün yazılarındaki bazı kelimelerin yerine, okumayı kolaylaştırmak için günümüzdeki karşılıkları yazıldı. Selahattin’in tüm ifadelerine katılmasak da anlamı ve anlatımı bozacak ya da değiştirecek herhangi bir değişiklik yapılmadı. Dönemin anlam dünyasına sadık kalındı. ‘İstanbul’da Nasıl Eğleniyorduk’un amaçlarından biri de, yazara hak ettiği değeri vererek İstanbul’un geçmişine dair çok zengin bilgiler içeren bu yazıları gün yüzüne çıkarmak.

Gömeç ile ilgili hikayeler