‘Hayal kırıklığı çukuru’na yaklaşırken: Yapay zeka balonu patlarsa kimler ayakta kalır?

QuandoHer salı ve cuma girişimcilik ve teknoloji ekosistemlerinden öne çıkan gelişmeler, paradigma değişimleri, inovasyon trendleri ve dijital dönüşüm e-posta kutunda.
"Doğa bilimci Charles Darwin, filozof John Stuart Mill ve edebiyatçı Brönte kardeşlerin dünya tarihindeki ortak noktası neydi?” diye sorulsa çoğumuz, yanıtı bilim, edebiyat ve felsefenin kesişim noktasında bir yerlerde ararız. Hâliyle yanıtımız isimlerin büyüklüğüyle paralel bir şekilde sofistike olmalıdır. Oysa bu isimlerin tarihteki ortak noktası, aynı hisse senedi çöküşünün mağdurları olmalarıydı.
Sakin olalım, ortada Türkiye gündemine çengel atacağımız bir fon skandalı filan yok, 1840’lı yıllarda İngiltere’de yaşanan Demiryolu Çılgınlığı (Railway Mania) var. Şöyle ki 1830’larda ilk açılan Manchester-Liverpool hattı gibi birkaç hattın yüksek kâr getirmesi ve düşük faiz ortamı bir heyecan yaratır. İngiliz Parlamentosu bu heyecanla birlikte doğru düzgün fizibilite yapmadan 272 yeni demiryolu şirketine ruhsat verir. Darwin, Mill ve Brönte kardeşlerin de içinde olduğu her kesimden insan da birikimlerini kağıt üzerindeki bu projelere yatırır. 1847-1850 yılları arasında faizlerin yükselmesi ve inşa edilen hatların çoğunun az yolculu kârsız güzergahlar olduğunun anlaşılmasıyla hisseler çakılır.
İnsanlık tarihinin en etkili bilim insanlarından biri olan Darwin’in o günlerde mali danışmanına panik içinde yazdığı mektupta geçen şu cümleler hazindir:
“İğrenç para meseleleriyle seni rahatsız ettiğim için üzgünüm ama Langton beni Kuzey Batı Demiryolu hisseleri konusunda korkuttu, elimdekilerin tamamını satacağım. Bu adımı iniltiler ve iç çekişlerle attığıma emin olabilirsin.”
Will Dunn, iki yıl kadar önce New Statesman’da yazdığı bir makalede, Darwin’in ilk kez trene bindiğinde bu yeni ulaşım biçimi karşısında tamamen hayal kırıklığına uğradığını hatırlatır. Ancak Darwin, sonradan nasıl olduysa hem kendisinin hem de ünlü porselen üreticisi Wedgwood ailesinden gelen eşi Emma’nın servetinin önemli bir miktarını demiryolu hisselerine yatırmıştır.
Bugünün AI çılgınlığı, çokça İngiltere’deki bu demiryolu çılgınlığıyla kıyaslanıyor. Ardından uyarılar geliyor tabii. Ancak sanayi tarihi hep hatırlatır ki o günün orta-üst sınıfının birikimlerinin buharlaşmasına ve pek çok şirketin batmasına neden olan o krizin ardında bıraktığı yaklaşık 10 bin kilometrelik demir ağ, Sanayi Devrimi’nin omurgasını oluşturmuştur.
Yapay zekada havanın değiştiğini gösteren üç haber
Gelelim günümüze. Birkaç hafta arayla gelen üç haber yapay zekanın ışıltılı dünyasında havanın değiştiğini gösteriyor. İlki Şanghay’dan. Teknoloji şirketlerini izleyen STAR 50 endeksi, yaz aylarındaki zirve noktasından bugüne %40 değer kaybetti. Bloomberg’in hesabına göre Mayıs ayından bu yana Çin borsasından silinen değer 2,4 trilyon doları buluyor.
İkinci haberimiz ABD’den. Claude modelinin geliştiricisi Anthropic, 26 Ekim’de halka arz izahnamesini ABD’nin SPK’sı diyebileceğimiz SEC’e sundu. Yılın ilk yarısında 16,3 milyar dolar gelire karşılık 80,7 milyar dolar net zarar yazıyordu.
Üçüncü haberimiz diğerlerine göre daha mütevazı görünebilir ama bana kalırsa en manidar olanıydı. Meta, bazı ekiplerini küçültüp işlerini yapay zeka ajanlarına devretme planını rafa kaldırıyordu. Çünkü anlaşılmıştı ki, mühendisler zamanlarının giderek daha büyük kısmını yapay zekanın yarattığı hataları temizlemeye harcıyordu.
Üç haberi birbirine ekleyip çıkarsak bir denkleme dahil etsek tek soru çıkar. O da şu: Bu kadar para nereye gidiyor ve ne zaman dönecek? Ekonomistlerin 19. yüzyılın demiryolu çılgınlığına benzetmesi bir abartı olmayabilir. Evet, belki geleceğin altyapısı kuruluyor ama belki de bu birilerinin batması pahasına olacak.
Öyle ya, son üç yılda yapay zeka hep pırıltılı manşetlerin diliyle anlatıldı. Verimlilik, ortadan kalkacak meslekler ve trilyonlarca dolarlık yeni bir ekonomi. Bu yıl her nasılsa herkes dönüp bilançoya bakıyor. Üç yıl boyunca masaya sipariş üstüne sipariş verilmiş de sanki hesap vakti gelmiş gibi. Birileri tuvalete gidiyorum bahanesiyle sıvışacak belli ki ama bu herkes için geçerli değil.
Konuyu spekülatif medya diliyle, hemen yapay zeka iflası filan gibi okumamak gerek bana kalırsa. Bu bir fiyatlama ve sabır krizi. Yine de önemsiz sayılmaz. Çünkü bu faturanın bir kısmı, hayatında hiç yapay zeka hissesi almamış insanlara çıkabilir.
Çin’de silinen trilyon dolarlar
Önce Çin’e yakından bakalım. Evet, yukarıda Mayıs ayından bu yana Çin borsasından 2,4 trilyon dolar silindi dedik ama bunun hepsinin yapay zeka şirketlerine ait olmadığını bilelim. Fakat şu bir gerçek ki, piyasayı sürükleyen de yapay zeka. Goldman Sachs’a göre yapay zekayla bağlantılı hisseler Çin ve Hong Kong borsalarının %42’sini oluşturuyor. Hâliyle bu hisseler hapşırınca tüm piyasa nezle oluyor.
Çin’de çöküşün sembolü insansı robot üreticisi Unitree olarak görünüyor. Zira Çin devleti yaşlanan nüfusa ve daralan işgücüne çare olarak insansı robotları görüyor ve 60 milyar yuanlık devlet destekli bir fonu devreye sokuyor. Fakat 2025’in ilk üç çeyreğinde Unitree’nin insansı robot gelirinin dörtte üçünün araştırma ve eğitim müşterilerinden gelmesi bir şey anlatıyor. Sıradan tüketiciler bu ürünü talep etmiyor. Devlet fon da oluştursa, fabrika da açsa, borsayı bir süre ısıtsa da talebi yani oturma odasına robot koymak isteyen müşteriyi yaratamıyor.
Claude zarar etti ama asıl sorun bu değil
ABD tarafındaysa Claude’un zararını temkinli okumak gerek. Evet, 80,7 milyar dolar net zarar yazdı dedik ama bu zararın %90’ı kasadan çıkan parayı göstermiyor. Muhasebenin zarar diye yazdığı bir şey ama mantığı farklı. Şöyle düşünelim, dükkan açmak için bir arkadaşımızdan borç aldık. Ona da isterse bu borcu ileride ortaklığa çevirme vaadi verdik. Dükkanın değeri zaman içinde katlandıkça, arkadaşımızın alacak hakkı da büyümüş oldu böylece. Şirketin asıl işinden kaynaklanan faaliyet zararı çok daha mütevazı (693 milyon dolar). Hatta şirket ikinci çeyrekte faaliyet kârına geçmiş ve ilk kez pozitif nakit üretmiş.
Öyleyse, Claude tarafında işler yolunda diyebilir miyiz? Ben az kalsın diyecektim ama konuda derinleşince başka bir şey fark ettim. Şirket önümüzdeki 1-20 yılı kapsayan, iptal edilemez bilgi işlem ve altyapı yatırımı için 265,5 milyar dolar taahhüt etmiş. Son altı ayda beş kat artarak buraya varan rakam, geçen yıl 4,6 milyar dolar gelir elde etmiş bir şirkete ait. Hâl böyle olunca olağanüstü bir iyimserlik olduğunu anlıyorsunuz. Taahhütler müşteri gelmese de ödenecek ama müşteri kullanmayı bırakır ya da beklendiği ölçüde artırmazsa gelir de durur. Uzmanlığım ekonomi değil ama buradaki kırılganlığı ben bile okuyabiliyorum.
Hepsinden önemlisi kullanıcı deneyimi
Üçüncü halkada bana göre daha önemli bir hikaye var. O da yapay zekayı satın alıp kullanan şirketlerin deneyimi. Aynı zamanda bir yapay zeka şirketi olan Meta’nın bazı ekiplerini %60’a kadar küçültüp onların işlerini yapay zekaya devretme planını rafa kaldırması bu açıdan sıradan bir haber değil. Gerekçesine de yakından bakmak şart.
Şöyle ki bir yılda kod değişiklikleri %220 artmış. Buna karşılık kullanıcıya ulaşan değişiklikler %36’da kalmış. Bunun anlamı şu: Mühendisler zamanlarının daha büyük kısmını artan bir ivmeyle yapay zekanın hatalarını temizlemeye harcıyor.
Bu durumun adı da koyuldu biliyorsunuz, “workslop” yani iş çöpü. İyi bir iş gibi görünen ama özü olmayan, yapay zekayla üretilmiş içeriklerin tümüne deniyor. Biri tek satırlık bir komutla 50 sayfalık şıkır şıkır görünen bir rapor yazdırıyor. Raporu alan da, "Bununla mı uğraşacağım yapay zekadan özetini alıvereyim" diyor. İnsan devreden çıkıyor ama ortada çok fazla metin, çok çok az anlamlı düşünce kalıyor. LinkedIn’de biraz dolaşırsanız bunun beyaz yakalı çalışan paylaşımlarına yansımasını da hemen fark edersiniz.
Bunu da hemen “yapay zeka çöp üretiyor, ondan kaçış başladı” diye spekülatif haber başlıklarına taşımamak gerek. Kullanım geri çekilmiyor, yeniden dağılıyor. McKinsey’in bu konudaki çıkarımı önemli: Yapay zekadan en çok verim alan şirketlerin dörtte üçü iş akışlarını yapay zekaya göre baştan tasarlamış. Fakat yapay zekayı mevcut düzenin üstüne yapıştıran şirketler yukarıda bahsettiğimiz iş çöpünü üretmiş.
Şişen balon, tarihin tesellisi ve uyarısı
Tüm bunlardan hareketle bir balon patlıyor denebilir mi? Dört büyük teknoloji şirketinin bu yılki yatırımı 730 milyar doları buluyor ve giderek borçla finanse ediliyor. IMF de yapay zekadan beklenen getirinin gelmemesini küresel finans için üç büyük riskten saymış. İngiltere Merkez Bankası ise sarsıntının devlet tahvillerine sıçrayabileceği uyarısında bulunmuş. Bunlar önemli işaretler.
Tarihin burada hem bir tesellisi hem de uyarısı var. Girişte bahsettim, 1840’ların İngiliz demiryolu çılgınlığında yatırımcılar büyük kayıp yaşadı ama döşenen raylar Sanayi Devrimi’nin yolunu açtı, nesiller boyu ekonominin hizmetinde kaldı. 2000’lerin başındaki dot-com balonunda Nasdaq %78 düştü ama o dönemde döşenen fiber kablolar sonradan YouTube’un, Netflix’in yani streaming çağının yolunu açtı. Buradaki fark şu, raylar ve kablolar onlarca yıl dayanabilir ama yapay zeka çipleri birkaç yılda eskiyor. O nedenle yapay zeka balonunun patlayışı, diğerlerinden biraz daha farklı bir yere oturuyor ve korkutuyor.
İnsanı döngüden çıkarmak yerine geliştirmek
Bana kalırsa bugün yaşadığımız ve tanıklık ettiğimiz süreç, “yapay zekanın çöküşü” ile “yapay zeka değerlemesinin düzeltilmesi” arasındaki farkı anlayamamak. Teknoloji gelişmeye ve doğru kullanıldığı dar alanlarda gerçek verim üretmeye devam edecek. Burada çöken bir şey varsa, o da insan uzmanlığını ve kurumsal karmaşıklığı yok sayarak her problemin üzerine bilgi işlem gücü boca ederek mucizevi kârlar elde edileceği yanılsaması.
Gartner’ın meşhur hype döngüsündeki hayal kırıklığı çukuru dediği yer tam burası. Zaten Gartner’ın Eylül 2026 tarihli projeksiyonu da bunu göstermiş. Şirketler işgücü planlamalarını kökten değiştirmezse işten çıkarılan çalışanların %30’unun 2029 yılına kadar işe geri döneceğini öngörmüşler.
Dahası yapay zekayı sadece işçi çıkarma ve maliyet kısma aracı olarak gören şirketlerin %75’inin 2027 yılına dek yapay zekayı çalışan yeteneklerini geliştirmek ve yeni iş modelleri üretmek için kullanan rakipleri tarafından ezileceğini de tahmin ediyorlar.
Her şey daha yeni başlıyor
Hemen her teknolojinin çıkış döneminde bir miktar abartı olur. Örneğimizde bu “bir miktarın” ölçüsü kaçmış durumda. Buna ister balon diyelim ister çöküş, bu teknolojinin kendisiyle ilgili bir şey olmayacak. Yapay zeka için her şey daha yeni başlıyor çünkü. Gerçeklikle tanışıyoruz.
Önümüzdeki yıllarda birim maliyetlere, gerçek nakit akışına ve bu makinelerin ürettiği aynılar okyanusu içinde merkeze insan muhakemesini koyanlar devam edecek. Diğerleri demiryolu çılgınlığı mağduru Charles Darwin’in mali danışmanına yazdığı mektubu bir kez daha okusun.










