AI aklaması: Yapay zeka kaynaklı işten çıkarmalar gerçeği yansıtıyor mu?

Şirketler, pek çok farklı nedenden dolayı toplu işten çıkarma yapabilir: Mali tablodaki kötü gidişat, aşırı istihdam, ek gümrük vergileri, artan maliyetler ya da büyük bir müşterinin kaybı… Tüm bu nedenler, yıllardır işten çıkarma açıklamalarının ana gerekçe noktalarından oldu. 

• Fakat son dönemlerde pek çok şirket, işten çıkarmalarda tek bir faktöre referans yapıyor: Yapay zeka. Yalnızca son üç yıldır baskın bir biçimde hayatımızda olan bu teknolojinin büyük dönüşümler yaratacağını öngören CEO’lar, arka arkaya binlerce pozisyonu yapay zekayla doldurduklarını açıklıyor. 

Bazı analistler ise bu şirketlerin yapay zekayla bir çeşit aklama yaptığına ve toplu işten çıkarmaların perde arkasında olup bitenleri örtbas ediyor olabileceğine işaret ediyor. 

Rakamlar: Araştırma şirketi Challenger, Gray & Christmas’ın derlediği verilere göre 2025 yılında yapay zeka, 54 binden fazla toplu işten çıkarmaya gerekçe gösterildi. Klarna, Salesforce, Accenture, Lufthansa, Block, Atlassian, Meta, Oracle ve Amazon’un da aralarında bulunduğu birçok şirket, toplu işten çıkarmalarda doğrudan yapay zekaya referans yaptı.

Amazon'un açtığı yol

Amazon, bu furyayı başlatan ilk şirketler arasındaydı. Şirket, Ekim ayında 14 bin, Ocak ayında ise 16 bin kurumsal çalışanının işine son vererek işgücünde 30 bin kişilik devasa bir kesinti yaptı. 

Amazon CEO’su Andy Jessy, geçen yılın Haziran ayında üretken yapay zeka araçlarının gelecekte şirketin ihtiyaç duyacağı kurumsal iş sayısını azaltacağını açıklamış ve ilerleyen dönemlerde daha fazla yapay zeka ajanı kullanıma sunulacağına, bu artışın Amazon’un iş yapma biçimini değiştireceğine ve o noktadan sonra bugün yapılan görevlerin bazıları için daha az insana ihtiyaç duyulacağına işaret etmişti. 

• Amazon'un personel deneyimi ve teknolojiden sorumlu kıdemli başkan yardımcısı Beth Galetti de Ekim ayında yayımladığı bir açıklamada “Yapay zeka, internetten bu yana gördüğümüz en dönüştürücü teknoloji” diyerek bu teknolojiyi şirketin personel sayısını azaltma kararına gerekçe göstermişti. 

Fakat CEO Jessy, Ekim ayındaki işten çıkarmaların ardından geri adım attı ve kesintilerin önemli bir bölümünün şirket içindeki bürokrasiyi azaltma hedefi ve çalışma kültürüyle ilgili olduğunu dile getirdi. Ancak pek çok analist, Amazon’un işten çıkarmaları yapay zeka yatırımlarına bütçe ayırmak için yaptığına işaret etti. 

Benzer şekilde: İsveç merkezli fintech şirketi Klarna’nın CEO’su Sebastian Siemiatkowski, geçen yılın Mayıs ayında yaptığı bir açıklamada yapay zekanın şirketin işgücünü %40 azaltmasına yardımcı olduğunu dile getirmişti. Yapay zeka, Accenture’ın 11 bin kişilik işten çıkarma hamlesinin de bir parçasıydı. Almanya merkezli havayolu şirketi Lufthansa da yapay zeka sayesinde gelecek yıllarda 4 bin pozisyonu ortadan kaldırmayı planladığını açıklamıştı. 

Pinterest, geçen ay kaynaklarını yapay zeka odaklı rollere yeniden tahsis edeceğini açıklayarak işgücünde %15’lik bir kesintiye gideceğini duyururken eski HP CEO’su Enrique Lores da Kasım ayındaki bir yatırımcı toplantısında müşteri memnuniyetini ve verimliliği artırmak için yapay zeka kullanmayı planladıklarını ve bu nedenle gelecek yıllarda 6 bine kadar çalışanla yollarını ayırabileceklerini dile getirmişti. 

Geçen yılın Nisan ayında Duolingo CEO’su Luis von Ahn da yapay zekanın yapabileceği işleri üstlenen taşeron firmalarla çalışmayı kademeli olarak bırakacaklarını açıklamıştı. 

Bununla birlikte: Yakın zamanda Twitter kurucusu Jack Dorsey’nin dijital ödeme altyapısı şirketi Block da küresel işgücünün neredeyse yarısına karşılık gelen 4 bin çalışanını işten çıkararak çalışan sayısını 10 binden 6 bine düşüreceğini açıkladı. Açıklamada söz konusu hamlenin, şirketi daha fazla sayıda işi otomatikleştirmek için yapay zeka kullanan bir organizasyon hâline getireceği vurgulandı. 

Yazılım şirketi Atlassian, Mart ayında yapay zeka çalışmalarına odaklanmak için işgücünün %10’una yakınını işten çıkaracağını açıklarken kripto borsası Crypto.com da şirket genelinde yapay zeka entegrasyonu sağlamasının ardından işgücünün %12’siyle yollarını ayırdığını açıkladı. 

Bunun yanında Meta da yakın dönemde yapay zekaya referans yaparak birkaç farklı departmanda yüzlerce çalışanını işten çıkardı. Oracle ise yapay zeka odaklı veri merkezlerini genişletme çabası nedeniyle yaşadığı nakit sıkıntısına bağlı olarak 30 bin çalışanının işine son verdi. Kesintilerin önemli bir bölümünün, yapay zekanın devralacağı öngörülen pozisyonlarda yapıldığı aktarıldı. 

İşten çıkarmalar yatırımcılardan alkış topluyor

Bahsi geçen şirketler, “proaktif davrandıkları” gerekçesiyle yatırımcılardan alkış alırken analistler, şirketlerin işgücündeki kesintileri yapay zekaya bağlayarak bir çeşit aklama yaptığına ve perde arkasında olup bitenleri örtbas ettiğine işaret ediyor. Pek çok analist, kesintilerin esasında ABD’nin geçen yıl yürürlüğe koyduğu ek gümrük vergilerinin etkisi, pandemi döneminde yapılan aşırı istihdam ve kâr maksimizasyonu gibi faktörlerden kaynaklandığına inanıyor. 

Pazar araştırması şirketi Forrester da Ocak ayında yayımladığı bir raporda işten çıkarmalarda yapay zekaya referans yapan birçok şirketin aslında bu rolleri dolduracak etkin ve test edilmiş yapay zeka sistemlerine sahip olmadığını savunuyor. Rapor, esasında finansal bir motivasyonu bulunan işten çıkarmaların gelecekte benimsenmesi olası yapay zeka sistemlerine bağlandığına dikkat çekiyor. 

Ek olarak: Forrester, 2030’a kadar ABD’deki mevcut işlerin yalnızca %6’sının otomasyona bağlanabileceğini öngörüyor. Şirketin baş analisti JP Gownder, şirketlerin çağrı merkezi personeli ve teknik yazarlık gibi rolleri yapay zekayla değiştirebileceğini, fakat henüz pek çok şirketin çoğu mesleği devralabilecek yapay zeka sistemlerine sahip olmadığını ve muhtemelen yakın vadede sahip olamayacağını söylüyor. 

• Gownder ayrıca, “Eğer işi yapmaya hazır, olgunlaşmış ve kullanıma sunulmuş bir yapay zeka sisteminiz yoksa bir rolü yapay zekaya devretmek, 18-24 ayınızı alır. Tabii sistem çalışırsa…” diyor.

AI aklaması: Analistler, son dönemlerde bu furyayı tanımlamak için “greenwashing” terimine referans yaparak “AI-washing”, yani “yapay zeka aklaması” terimini kullanıyor. Esasında birkaç yıl önce yapay zeka kullandığını iddia eden, fakat kullanmayan şirketleri nitelemek için kullanılan terim, artık toplu işten çıkarmalarda yanıltıcı bir biçimde yapay zekanın referans gösterildiğine inanılan durumlarda kullanılıyor. 

Brooking Enstitüsü’nde yapay zeka ve iş dünyası üzerine çalışmalar yapan kıdemli araştırma görevlisi Molly Kinder, yapay zeka aklamasıyla yapılan işten çıkarmaların piyasaya “En son teknolojiyi kullanıyoruz, yapay zekayı benimsedik ve tasarruf yolunu bulduk” şeklinde bir mesaj verdiğine işaret ediyor. Kinder, bu mesajın işletmenin kötü durumda olduğuna dair bir mesajdan çok daha yatırımcı dostu olduğunu da sözlerine ekliyor.

AI henüz işgücü piyasasında anlamlı bir değişiklik yaratmadı

Elbette pek çok analist, yapay zekanın işgücü piyasasında ciddi bir dönüşüme yol açacağına inanıyor. Fakat Kinder’ın Yale Üniversitesi Bütçe Laboratuvarı için yaptığı yakın tarihli bir çalışma da yapay zekanın henüz piyasada anlamlı bir değişime yol açmadığını ortaya koyuyor. 

Sektördeki işten çıkarmaları takip eden Layoffs.fyi, teknoloji şirketlerinin 2022’den bu yana dünya genelinde 700 binden fazla çalışanı işten çıkardığını gösteriyor. Fakat sektör uzmanlarına göre bu işten çıkarmaların büyük bir çoğunluğu, pandemi döneminde yapılan aşırı istihdamı dengeleme çabasından kaynaklanıyor. Dolayısıyla artık geçerliliği olmayan dinamiklerden ötürü gereğinden fazla işe alım yapmış olan CEO’lar, bugün işten çıkarmaları yapay zekaya yönelik gelişmelere atfediyor. 

Öte yandan: Yapay zekanın gerekçe gösterildiği bazı işten çıkarmaların, yapay zeka aklaması olmayabileceği vurgulanıyor. Örneğin Salesforce CEO’su Marc Benioff’un bazı operasyonların yapay zeka ajanlarına devredilmesi nedeniyle artık daha az insana ihtiyaç duyduklarını ve müşteri hizmetleri departmanında 4 bin kişiyi işten çıkararak birimdeki personel sayısını 9 binden 5 bine düşürdüklerini açıkladığı biliniyor. 

Uzmanlar, yapay zeka hâlihazırda müşteri hizmetleri gibi departmanlardaki görevleri üstlenebildiği için Benioff’un açıklamasının makul olduğunu ifade ediyor. 

Perspektif: Analistlere göre yapay zeka, yanlış planlama ve kötü finansal yönetim gibi diğer faktörlere göre kamuoyunda çok daha az tartışma yaratıyor. Mevcut konjonktürde ek gümrük vergisi ve savaş gibi politika kaynaklı faktörleri eleştirmek ABD Başkanı Donald Trump’tan gelecek bir misillemeyle sonuçlanabileceği için de gerçek neden başka olsa bile iş kesintilerini yapay zekayla ilişkilendirmek, yöneticiler tarafından daha risksiz görülüyor. 

• Challenger, Gray & Christmas tarafından hazırlanan bir rapor, yalnızca 8 binden az işten çıkarmada ek gümrük vergilerine atıfta bulunulduğuna işaret ediyor. Analistler, bu sayının yapay zekaya atfedilen işten çıkarmaların sayısından çok daha az olduğunu vurguluyor. 

Amazon’un Trump’ın gümrük vergilerinin ürün fiyatlarını ne kadar artırdığını gösteren bir çalışma yapmayı planladığına yönelik iddiaların ardından Beyaz Saray’ın bu hamleyi “düşmanca ve siyasi bir eylem” olarak nitelendirdiği de biliniyor. Yale Üniversitesi Bütçe Laboratuvarı’nın yöneticisi Martha Gimbel, ABD’deki kurumsal şirketlerin Trump yönetiminin yarattığı ekonomik etkiler hakkında olumsuz bir şey söylemekten tereddüt ettiğini, çünkü bunun sonuçları olacağından endişelendiğini söylüyor. 

Gimbel ayrıca, “İşten çıkarmaların yapay zekanın yarattığı verimlilikten kaynaklandığını söyleyerek olası tepkilerden kaçınabiliyorsunuz” diyor. Çoğu ekonomistin yapay zekanın işgücü piyasasında şimdiden bu denli bir dönüşüme yol açmasının akıl dışı olduğunu savunduğunu vurgulayan Gimbel, "ChatGPT sadece üç yıl önce piyasaya sürüldü. Yeni bir teknoloji geldiğinde işgücünün buna hemen uyum sağlaması söz konusu olamaz. İşleyiş bu şekilde değil” ifadelerini kullanıyor. 

Yakın plan: The Guardian’a konuşan ve Ekim ayında işten çıkarılan eski bir Amazon yöneticisi de kendisini “yapay zekayı yoğun kullanan biri” olarak tanımlıyor. “Ekibimin ve bazı müşterilerimizin kullanması için özel olarak geliştirdiğim yapay zeka araçları vardı” diyen eski çalışan, işten çıkarılmasının nedeninin yapay zeka olmadığına inanıyor. 

Şirkette çalıştığı dönemde bir çalışanın kendisine “Üzerinde çalıştığınız konular hakkında beni bilgilendirin. Bu işi yeni gelenlerden birine devredeceğiz” dediğini hatırlayan eski yönetici, o noktada çalıştığı pozisyonun ortadan kaldırılmayacağını, fakat o işi yapmak için çok daha az maaş alan birinin görevlendirileceğini anladığını söylüyor. İsmini vermek istemeyen çalışan ayrıca, “İnsan emeğinin maliyetinden tasarruf edilebilmesi için işten çıkarıldım” diyor.