Antroposen’in Tıbbi Bilançosu

Prof. Dr. Levent Kurnaz

İklim krizini sadece eriyen buzullar veya istatistiksel sıcaklık anomalileri üzerinden okuma konforuna sahip olduğumuz günler çok geride kaldı. Bugün karşımızdaki tablo, biyosferin dengesizliğinin doğrudan insan fizyolojisine ve toplumsal patolojilere tahvil edildiği sistematik bir yıkım sürecidir. Türkiye, Doğu Akdeniz Havzası’nın bir "sıcak noktası" (hotspot) olarak, küresel ortalamadan daha hızlı ısınırken, bu ısınmanın bedelini sadece su kıtlığıyla değil, acil servislerimizde ve diğer kliniklerimizde değişen hasta profilleriyle ödüyoruz.

İnsan vücudu, evrimsel olarak 37±0,5 °C gibi dar bir aralıkta çalışmaya programlanmış hassas bir makinedir. Ancak dış ortam sıcaklığındaki her 1℃’lik artış, atmosferik su buharını % 6 - 7 oranında artırarak "Sıcaklık İndeksi" üzerinden algılanan sıcaklığı artırmaktadır. Bu durum, hipotalamus kontrollü "ateş" ile kontrolsüz "hipertermi" arasındaki o kritik farkı hayati kılmaktadır.

Türkiye özelinde yapılan çalışmalar, İstanbul’da yaşanan sıcak dalgalarının mortalite oranlarını %6 ile %21 arasında artırdığını gösteriyor. Özellikle 75 yaş üstü bireylerde inme riskindeki dramatik artış, iklim krizinin bir "yaşlı sağlığı krizi" olduğunu da ortaya koyuyor. Teknolojik iyimserliğin arkasına sığınıp karbon yakalama teknolojileriyle vakit kaybederken, vücudumuzun termal maksimum sınırlarını zorluyoruz.

Sistemik analiz bize şunu söylüyor: İklim değiştiğinde sadece sıcaklık artmaz; hastalık vektörlerinin (sivrisinekler, keneler, kum sinekleri) yaşam döngüleri ve coğrafi dağılımları yeniden yazılır. Aedes aegypti ve Aedes albopictus gibi istilacı türlerin, daha önce "uygunsuz" görülen Avrupa ve Kuzey Amerika içlerine kadar yayılması, Türkiye için de kapıdaki tehlikedir.

Daha da endişe verici olan, Türkiye'nin de içinde bulunduğu bölgede Batı Nil virüsü ve Kırım-Kongo kanamalı ateşi gibi hastalıkların artan görülme sıklığıdır. Isınan ve nemlenen bir Anadolu coğrafyası, vektör gelişim döngülerini kısaltırken viral replikasyonu hızlandırıyor. Bu, sadece bir enfeksiyon artışı değil, aynı semptomları paylaşan Dengue, Zika ve Chikungunya gibi arbovirüslerin bölgede giderek artan görülme sıklığıyla teşhis ve tedavi süreçlerini güçleştiren "ortak enfeksiyon" krizidir.

Bu tablo, sağlık sisteminin kapasitesini de yeniden tanımlamaktadır. İklim kaynaklı sıcak çarpması, vektör enfeksiyonları ve su kaynaklı hastalıklar gibi başvuruların mevsimsel yoğunlaşması, halihazırda kronik hasta yüküyle boğuşan acil servislerde çakışan kriz dinamiği yaratmaktadır. Türkiye'de sağlık altyapısının coğrafi dağılımındaki eşitsizlik göz önüne alındığında, bu yükün en ağır bölümünü büyük kentlerin çeperindeki ve kırsal bölgelerdeki insanlar taşıyacaktır. İklim kırılganlığı ile sağlık eşitsizliği aynı haritada buluştuğunda, ortaya çıkan tablo yalnızca tıbbi değil, aynı zamanda derin bir adalet sorunudur.

Ancak yıkım sadece fiziksel değil. Literatüre yeni giren eko-anksiyete ve "solastalgia" (yaşanılan mekânın dönüşümünden kaynaklanan yurt acısı) kavramları, Türkiye’nin yangınlardan sellere savrulan coğrafyasında genç zihinlerin geleceğe dair yaşadığı felç halini tanımlıyor. Deneyimlenen geri dönülemez çevresel değişimlerin yarattığı varoluşsal acı, en az inmeler kadar gerçektir.

Acil servislerimiz artık sadece ilk müdahale merkezleri değil, iklim krizinin sağlık üzerindeki etkilerini izleyen gözcü sistemler olmak zorundadır. İklim zirvelerindeki bürokratik kibir ve teknolojik kurtarıcı mitleri yerine, Türkiye'nin su kıtlığı, iklim göçü ve vektör yayılımı gibi özgün kırılganlıklarını merkeze alan bir sağlık dirençliliği inşa edilmelidir.

Unutmayalım ki iklim krizi tıbbi bir acil durumdur. Ve tıp etiğinin en temel kuralı olan "önce zarar verme" (primum non nocere) artık hastanelerimizin karbon ayak izinden tarımsal stratejilerimize kadar tüm sistemin ahlaki pusulası olmalıdır.