Bahar Temizliği ve Kaybettiğimiz Küçük Dünya

Ayşe Erenel Margossian

Yıllar önce oğlumun alerjileri çok yoğundu. Alerji doktorumuz bir gün bana şunu söyledi: "Bunun nedenlerinden biri artık çok hijyenik yaşamamız olabilir." O an kafamda bir şeyler yerli yerine oturdu. Çünkü bizim nesil temizliği erdem saydı; dezenfekte etmek, sterilize etmek, her köşeyi pırıl pırıl tutmak adeta bir sorumluluk gibiydi. Ama doktorun o cümlesi beni düşündürdü: Ya bağışıklık sistemi, biraz kirliliğe ihtiyaç duyuyorsa? O günden bu yana konu aklımın bir köşesinde duruyordu. Geçenlerde okuduğum bir araştırma o soruyu yeniden gündeme taşıdı. Makale bağırsak mikrobiyomu üzerineydi.

Bahar geldiğinde içimizde garip bir dürtü uyanır. Dolapları boşaltmak, köşeleri süpürmek, her yüzeyi dezenfekte etmek… Sanki evin temizliği ruhun da temizliğine denk düşüyormuş gibi hissederiz. Bu duygu tesadüf değil; araştırmalar insanın "yeni başlangıç" arzusunun mevsimsel ritimlerle örtüştüğünü gösteriyor. Tıpkı Ocak'ta spor salonlarına akın etmemiz gibi, bahar da bizi bezle fırçayla harekete geçiriyor. Ama ellerimize antibakteriyel spreyi almadan önce durmaya değer.

Mikrobiyom nedir, neden önemlidir?

Sindirim sistemimizde trilyonlarca bakteri, mantar ve virüs yaşar. Bu mikroorganizmalar topluluğuna mikrobiyom diyoruz. Bağışıklık sistemimizin yaklaşık yüzde 70'i bağırsakta bulunur; mikrobiyomun çeşitliliği azaldığında iltihaplanma, tip 2 diyabet, kalp hastalıkları ve bağışıklık sorunlarıyla karşı karşıya kalma riski artıyor. King's College London'dan mikrobiyom bilimci ve diyetisyen Dr. Emily Leeming bu konuda şöyle diyor: "Evlerimizdeki bakterileri hep kötü bir şey olarak gördük. Oysa zararlı olanların yanı sıra, zararsız ve hatta bize faydalı olabilecek pek çok bakteri de var."

Çamaşır suyu, dezenfektan spreyi, alkol bazlı yüzey temizleyicileri — bunların hepsi temas ettiği neredeyse her mikroorganizmayı yok eder. Leicester Üniversitesi'nden mikrobiyolog Dr. Primrose Freestone'a göre bu ürünler, mikroorganizmaların temel yapılarını bozarak ya da etkisiz hale getirerek çalışır. Bu sayede E. coli, Listeria, Salmonella gibi gıda zehirlenmesine yol açan bakteriler; Staphylococcus gibi cilt enfeksiyonu yapan bakteriler; Covid, grip ve norovirüs gibi virüsler ortadan kaldırılabiliyor. Bu elbette büyük bir fayda. Ama sorun şu: bu ürünler ayrım yapmaz. "İyi" bakterileri de aynı kararlılıkla yok ederler.

İşte tam burada "hijyen hipotezi" devreye giriyor. Bu teoriye göre bağışıklık sistemimizin sağlıklı gelişebilmesi için erken yaşlardan itibaren çevredeki mikroplarla temas etmesi gerekiyor. Yeterince temas görmemiş bir bağışıklık sistemi zamanla zararsız şeyleri; poleni, ev tozunu, belirli gıdaları "düşman" olarak algılamaya başlayabilir. Son yıllarda çocuklarda görülen alerji, egzama ve astım vakalarındaki artışı inceleyen araştırmacılar bu teoriye sıkça başvuruyor. Kesin olarak kanıtlanmış değil henüz. Ama yıllar önce oğlumun doktorunun söylediği şeyle örtüşüyor  ve o sezgi, bugünkü bilimle giderek daha fazla anlam kazanıyor.

Dr. Leeming de benzer bir tablo çiziyor: "Atalarımıza kıyasla bağırsaklarımızda çok daha az mikrobiyal çeşitlilik var. Bunun nedenlerinden biri de etrafımızdaki her şeyin fazla temiz olması ve temizlik ürünlerini aşırı kullanmamız olabilir." Bunu destekleyen araştırmalar da mevcut. Bir çalışma, haftalık olarak çok amaçlı temizlik ürünü kullanılan evlerde büyüyen çocukların bağırsak mikrobiyomlarının belirgin biçimde farklılaştığını ortaya koydu. Üstelik temizlik ürünlerinin etkisi yalnızca bakteri katliamıyla sınırlı değil; parfümler ve kozmetiklerle birlikte düşünüldüğünde, günlük kimyasal maruziyetin kümülatif etkisinin de mikrobiyomu bozabileceği düşünülüyor.

Peki ya "doğal" temizlik ürünleri?

Marketlerde "paraben içermez", "sülfatsız", "doğal içerikli" gibi iddialarla satılan ürünler giderek yaygınlaşıyor. Cazip görünüyorlar ama Dr. Leeming bu tür iddiaların bağırsak sağlığı açısından anlamlı bir fark yaratmadığını söylüyor: “İçermez” ifadeleri ürünün ne içermediğini söyler, ama yerine ne konduğunu ya da gerçekten daha güvenli olup olmadığını göstermez. Mikrop öldürmek için tasarlanmış her ürün, iyi ve kötü ayrımı yapmaksızın çalışır. Üstelik bu ürünlerin çoğu biyolojik olarak parçalanmıyor; kanalizasyon sistemleri aracılığıyla su kaynaklarına karışıyor. Bağırsaklarımıza iyi gelmiyor olabilirler; gezegenin “bağırsaklarına” da.

Burada durup şunu da söylemek gerekiyor: temizliği bütünüyle bırakmak çözüm değil. Hasta olmak bağırsak mikrobiyomunu temizlik ürünlerinden çok daha fazla bozar. Ve Dr. Freestone' un altını çizdiği gibi, ürünler üretici talimatlarına uygun kullanıldığında sağlık açısından zararlı değil. Mesele, nerede ne kadar kullandığımız.

Denge nasıl kurulur?

Güçlü ürünleri yüksek riskli alanlara saklayın. Mutfak ve banyo gerçekten dikkat gerektiren bölgeler, gıda zehirlenmesi ve enfeksiyon riski burada yoğunlaşır. Ama salon gibi alanlarda nemli bir bez yeterli olabilir.

Bitkilerle toprağı eve taşıyın. Toprak, dünyanın en zengin mikrobiyal ortamı; bir çay kaşığında sekiz milyardan fazla mikroorganizma bulunuyor. Bahçeyle uğraşmak ya da evde bir saksı bitkisi bakmak bu mikroorganizmalara kapı aralıyor. Bir araştırma, düzenli bahçecilik yapanların yapmayanlara kıyasla çok daha çeşitli bir mikrobiyoma sahip olduğunu gösteriyor. Geçen ay bu köşede toprağa dokunan eller hakkında yazdım. Bilim de aynı şeyi söylüyor: toprakla temas etmek bir lüks değil, bir ihtiyaç.

Evcil hayvan edinin. Araştırmalar, evcil hayvanı olan kişilerin daha çeşitli bir bağırsak mikrobiyomuna sahip olduğunu gösteriyor. Köpek veya kedi ile büyüyen çocuklarda koruyucu bakterilerin daha yüksek olduğu saptanmış. Dr. Leeming'in ifadesiyle: "Hayvanlarımızla da, birlikte yaşadığımız insanlarla da sürekli mikroorganizma alışverişi içindeyiz." Evcil hayvan bakmak, görünenden çok daha derin bir bağlantı kurmak demek.

İnsanlarla temas kurun. Birlikte yemek yemek, sarılmak, sohbet etmek, hepsi mikroorganizma alışverişi sağlıyor. Aynı evde yaşayan insanların bağırsak mikrobiyomlarının zamanla birbirine benzediğini gösteren araştırmalar var. Bahar sofraları kurun, insanları eve davet edin. Bunun bağışıklık sistemine iyi geldiğini artık biliyoruz. 

Bahar temizliği güzel bir ritüel ve bu yazıyı okuduktan sonra onu bırakmanızı söylemiyorum. Ama belki bu bahar, temizlerken bir an durup şunu sormaya değer: Evimi steril hale getirirken hayatla olan temasımı da silip süpürüyor muyum? Oğlumun doktoru yıllar önce bana küçük bir tohum ekti. Bilim o tohumun üzerine yavaş yavaş su döküyor. Ve ben şimdi, bahçemde toprakla uğraşırken, köpeklerimi ve kedimi okşarken, misafirlerimi sofraya davet ederken, hayatın içinde kalmak dediğimizin tam olarak bu olduğunu düşünüyorum. Biraz topraklı, biraz karmaşık, ama canlı.