Bir “ruh ikizi” meselesi: Lizbon & İstanbul

Fado öyle bir günde doğdu ki,
Rüzgâr neredeyse hiçbir yaprak kıpırdatmıyordu.
Denizler, gökyüzüne uzanmıştı.
Yelken açmış bir geminin güvertesinde,
Bir denizci haykırıyordu,
Kederli bir türküyü… 

Fado; balıkçı, kaşif ya da denizci olan sevgililerini, eşlerini denize uğurlayan ve onların geri dönmesini umutla bekleyen 19. yüzyıl Portekiz kadınlarının denize karşı yaktıkları ağıtlardan türemiş. Bu nedenle de derin acıların, hüzünlerin, özlemin, nostaljinin, mutluluğun ve aşkın ifade edildiği bir müzik türü olarak karşımıza çıkıyor. (Yukarıda Türkçe çevirisiyle bir kısmını paylaştığım Fado’nun tamamını buradan dinleyebilirsiniz.)

“Hangi güçlü duygu böyle hüzünlü sözlerle ve müzikle bu ağıtları yaratır?” diye düşünüyorum, arkada Amália Rodrigues’in sesi. Bu seste, bu sözlerde bir mutsuzluk, isyan var hiç şüphesiz. Mutluluk kavramı üzerine düşünmeye başlıyorum bu sefer ve aklıma geçenlerde okuduğum bir yazıda geçen sözler geliyor: “Mutluluğu belirleyen şey, bir insanın toplumsal bağlarının genişliği ve zenginliği. Ne kadar derin bağ kurabiliyorsak o kadar huzurlu ve mutluyuz.” Peki, insanlarla kurduğumuz bağları, şehirler için de kurabilir miyiz? Ya da bir şehir başka bir şehirle bağ kurabilir mi?

Hem “başlangıç” hem “son”: İstanbul ve Lizbon, Avrupa Kıtası’nın Doğu’daki ve Batı’daki en uç noktalarını tutuyor ve ikisi de hem “başlangıç” hem “son” oluyor bir anlamda: Biri Batı’nın en batısı, diğeri Doğu’nun en batısı. Bu coğrafi konum elbette ki tarih içindeki ilişkilerini de etkiliyor ve çok fazla savaşmıyorlar, barışmıyorlar. Birbirlerini çok tanımamış bu iki şehir aslında. Ancak nasıl oluyor da birbirlerinden bu kadar kopuk yaşamış olmalarına rağmen bu kadar benzeyebiliyorlar?

Bir “ruh ikizi” meselesi: “Ruh ikizi”, “İstanbul’un kayıp kız kardeşi”, “İstanbul’un Avrupa’daki ikizi” hatta “İstanbul’un Lizbon ile aynı şehir olduğunun kanıtı” gibi söylemler çıkıyor karşıma Lizbon hakkındaki bilgilerimi derinleştirmek isterken. Merak ediyorum ve Rodrigues’in sesini bastırarak soruyorum kendi kendime: İki şehrin benzerliği onları ruh ikizi yapmaya yeter mi?

Benzerlikler “ruh ikizi” olmaya yeter mi? Ruh ikizi meselesine girmeden, benzerliklere değinelim birlikte:

• Atlantik Okyanusu kıyısında, Tejo Nehri’nin oluşturduğu haliç üzerine kurulmuş bulunan ve Portekiz’in başkenti ve en büyük şehri olan Lizbon, üzerine kurulduğu yedi tepesi ve Tejo Nehri ile İstanbul’u oldukça andırıyor. Üstelik, İstanbul gibi iki yakası olan dünyadaki nadir şehirlerden biri aynı zamanda.
   
• Lizbon, Avrupa’nın en iyi iklimlerinden birine sahip. Akdeniz iklimi etkisindeki iki şehrin sıcaklık eğrisi neredeyse aynı.
   
• Oeiras ve Cascais bölgesi ve civar alanlarda sayısız plaj barındıran Lizbon, İstanbul’un eski plaj şehri olarak anıldığı zamanları anımsatıyor.
   
• Lizbon’un nostaljik simgelerinden biri de nostaljik tramvayları. Lizbon’un sarı, İstanbul’un kırmızı tramvayları iki şehre de ayrı bir hava katıyor.
   

Kayıp ruh ikizinin peşinde görünenler ve görünmeyenler: Daha nice benzerlikleri içinde barından bu iki şehrin “görünen” değil de “görünmeyen” özelliklerinin peşine düşüyorum. Ne de olsa, “ruh ikizi”ni bulmak bir şehir olsan da kolay değil, değil mi?

Lizbon’un atmosferi, tarihine sahip çıkışı, kendine has karakteri, o şehre saygı duymak için nice sebep yaratırken, Lizbon’un yavaşlığı dikkatimi dağıtıyor. Genç nüfusun azlığı, trafikte korna ve uğultu yoksunluğu, kafe ve mağazalardan dışarıya uzanan kirliliğin olmaması görünen benzerliklerin ötesine geçiyor ve ruh ikizi algısı kafamda değişmeye başlıyor. “Kaşiflerin bohem şehri”, ruh ikizini kaybetmeye başlıyor.

Yine - hem “başlangıç” hem “son”: Kulağımda hâlâ Rodrigues’in sesi, sanki düşüncelerimi dağıtmaya çalışıyor. Anlıyorum, Rodrigues de Lizbon ve İstanbul’un ruh ikizi olduğuna inanıyor ve beni de inandırmak istiyor içli sesiyle. İki şehrin hem “başlangıç” hem “son” olduğunu hatırlatıyor bana. Belki de onları ruh ikizi yapan şeylerin benzerliklerden öte bu farklılıklara rağmen paylaştıkları ruh olduğunu hatırlatmak istiyor.

Bir tarafta Rodrigues’in Fado’su, bir tarafta Beyatlı’nın “Artık demir almak günü gelmişse zamandan, Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan” dizelerine karışıyor. Yeniden hatırlatıyorum kendime: Ne kadar derin bağ kurabiliyorsak o kadar huzurlu ve mutluyuz. Değil mi?