Bir “ruh ikizi” meselesi: Lizbon & İstanbul

Farklılıklara rağmen...
Bir “ruh ikizi” meselesi: Lizbon & İstanbul

Samsung #n
Samsung ile birlikte

Sevgililer Günü Hediyeniz Hazır mı?

Sevgililer Günü, iki kişiye özel birçok günden ziyade aslında bir bahane. Kimilerimiz için sevgimizi ifade etmenin, kimilerimiz için bir hediyenin bahanesi ya da ufacık bir gülümseme yaratmanın hevesi.

Daha fazlasını öğren →

Aposto İstanbul

Aposto İstanbul

İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

Fado öyle bir günde doğdu ki,
Rüzgâr neredeyse hiçbir yaprak kıpırdatmıyordu.
Denizler, gökyüzüne uzanmıştı.
Yelken açmış bir geminin güvertesinde,
Bir denizci haykırıyordu,
Kederli bir türküyü… 

Fado; balıkçı, kaşif ya da denizci olan sevgililerini, eşlerini denize uğurlayan ve onların geri dönmesini umutla bekleyen 19. yüzyıl Portekiz kadınlarının denize karşı yaktıkları ağıtlardan türemiş. Bu nedenle de derin acıların, hüzünlerin, özlemin, nostaljinin, mutluluğun ve aşkın ifade edildiği bir müzik türü olarak karşımıza çıkıyor. (Yukarıda Türkçe çevirisiyle bir kısmını paylaştığım Fado’nun tamamını buradan dinleyebilirsiniz.)

“Hangi güçlü duygu böyle hüzünlü sözlerle ve müzikle bu ağıtları yaratır?” diye düşünüyorum, arkada Amália Rodrigues’in sesi. Bu seste, bu sözlerde bir mutsuzluk, isyan var hiç şüphesiz. Mutluluk kavramı üzerine düşünmeye başlıyorum bu sefer ve aklıma geçenlerde okuduğum bir yazıda geçen sözler geliyor: “Mutluluğu belirleyen şey, bir insanın toplumsal bağlarının genişliği ve zenginliği. Ne kadar derin bağ kurabiliyorsak o kadar huzurlu ve mutluyuz.” Peki, insanlarla kurduğumuz bağları, şehirler için de kurabilir miyiz? Ya da bir şehir başka bir şehirle bağ kurabilir mi?

Hem “başlangıç” hem “son”: İstanbul ve Lizbon, Avrupa Kıtası’nın Doğu’daki ve Batı’daki en uç noktalarını tutuyor ve ikisi de hem “başlangıç” hem “son” oluyor bir anlamda: Biri Batı’nın en batısı, diğeri Doğu’nun en batısı. Bu coğrafi konum elbette ki tarih içindeki ilişkilerini de etkiliyor ve çok fazla savaşmıyorlar, barışmıyorlar. Birbirlerini çok tanımamış bu iki şehir aslında. Ancak nasıl oluyor da birbirlerinden bu kadar kopuk yaşamış olmalarına rağmen bu kadar benzeyebiliyorlar?

Bir “ruh ikizi” meselesi: “Ruh ikizi”, “İstanbul’un kayıp kız kardeşi”, “İstanbul’un Avrupa’daki ikizi” hatta “İstanbul’un Lizbon ile aynı şehir olduğunun kanıtı” gibi söylemler çıkıyor karşıma Lizbon hakkındaki bilgilerimi derinleştirmek isterken. Merak ediyorum ve Rodrigues’in sesini bastırarak soruyorum kendi kendime: İki şehrin benzerliği onları ruh ikizi yapmaya yeter mi?

Benzerlikler “ruh ikizi” olmaya yeter mi? Ruh ikizi meselesine girmeden, benzerliklere değinelim birlikte:

  • Atlantik Okyanusu kıyısında, Tejo Nehri’nin oluşturduğu haliç üzerine kurulmuş bulunan ve Portekiz’in başkenti ve en büyük şehri olan Lizbon, üzerine kurulduğu yedi tepesi ve Tejo Nehri ile İstanbul’u oldukça andırıyor. Üstelik, İstanbul gibi iki yakası olan dünyadaki nadir şehirlerden biri aynı zamanda.
     
  • Lizbon, Avrupa’nın en iyi iklimlerinden birine sahip. Akdeniz iklimi etkisindeki iki şehrin sıcaklık eğrisi neredeyse aynı.
     
  • Oeiras ve Cascais bölgesi ve civar alanlarda sayısız plaj barındıran Lizbon, İstanbul’un eski plaj şehri olarak anıldığı zamanları anımsatıyor.
     
  • Lizbon’un nostaljik simgelerinden biri de nostaljik tramvayları. Lizbon’un sarı, İstanbul’un kırmızı tramvayları iki şehre de ayrı bir hava katıyor.
     

Kayıp ruh ikizinin peşinde görünenler ve görünmeyenler: Daha nice benzerlikleri içinde barından bu iki şehrin “görünen” değil de “görünmeyen” özelliklerinin peşine düşüyorum. Ne de olsa, “ruh ikizi”ni bulmak bir şehir olsan da kolay değil, değil mi?

Lizbon’un atmosferi, tarihine sahip çıkışı, kendine has karakteri, o şehre saygı duymak için nice sebep yaratırken, Lizbon’un yavaşlığı dikkatimi dağıtıyor. Genç nüfusun azlığı, trafikte korna ve uğultu yoksunluğu, kafe ve mağazalardan dışarıya uzanan kirliliğin olmaması görünen benzerliklerin ötesine geçiyor ve ruh ikizi algısı kafamda değişmeye başlıyor. “Kaşiflerin bohem şehri”, ruh ikizini kaybetmeye başlıyor.

Yine - hem “başlangıç” hem “son”: Kulağımda hâlâ Rodrigues’in sesi, sanki düşüncelerimi dağıtmaya çalışıyor. Anlıyorum, Rodrigues de Lizbon ve İstanbul’un ruh ikizi olduğuna inanıyor ve beni de inandırmak istiyor içli sesiyle. İki şehrin hem “başlangıç” hem “son” olduğunu hatırlatıyor bana. Belki de onları ruh ikizi yapan şeylerin benzerliklerden öte bu farklılıklara rağmen paylaştıkları ruh olduğunu hatırlatmak istiyor.

Bir tarafta Rodrigues’in Fado’su, bir tarafta Beyatlı’nın “Artık demir almak günü gelmişse zamandan, Meçhule giden bir gemi kalkar bu limandan” dizelerine karışıyor. Yeniden hatırlatıyorum kendime: Ne kadar derin bağ kurabiliyorsak o kadar huzurlu ve mutluyuz. Değil mi?

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Aposto İstanbul

Aposto İstanbul

İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

NEREDE YAYIMLANDI?

Aposto İstanbulAposto İstanbul
∙

BÜLTEN SAYISI

Ravenna, Ankara, Lizbon ve Viyana'dan sevgilerle

İmza: İstanbul

07 Şub 2021

Samsung ile birlikte
Ravenna, Ankara, Lizbon ve Viyana'dan sevgilerle

YAZARLAR

Aposto İstanbul

Aposto İstanbul

İstanbul'dan ve dünyadan seçilmiş etkinlikler, kültür-sanat ajandası, şehir gündemi, tematik rehberler ve şehrin sınırlarından taşmaya değecek davetler her hafta e-posta kutunda.

İLGİLİ OKUMALAR

‘İstanbul’un Gözü’ Ara Güler'den geriye kalan kent manzaraları

Ara Güler’in objektifinden kalan İstanbul’u bütünüyle geri getirmek mümkün değil. Sokaklar değişti, bazı yapılar ortadan kalktı, kıyılar başka işlevler kazandı. Ara Güler’in ölümünün 8. yılında fotoğraflarına yeniden bakmak, yalnızca eski günleri anmak için değil, yaşadığımız kenti sorgulamak için de bir fırsat.

Vartan Estukyan

·

16 Eki 2026

‘İstanbul’un Gözü’ Ara Güler'den geriye kalan kent manzaraları
Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?

Bir zamanlar iyi geldiği için adı "terapi" konan bölgelere sahip bu şehir, bugünlerde çoğumuzun psikolojisinin bozulmasının sebeplerinden biri hâline gelmiş gibi. Belki de sorun İstanbul’un yalnızca çok kalabalık olması değildir. Belki sorun, İstanbul’un bize kendimiz için giderek daha az yer bırakması. Belki mesele yalnızca trafik değil, gürültü değil, nüfus değil, beton değil. Bütün bunların arasında kendimize ait küçücük bir alan bulamamak.

Vartan Estukyan

·

05 Eki 2026

Bizi bu şehir sinirlendiriyor olabilir mi?
Eski Şark Eserleri Müzesi yeniden açıldı: İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin gözden kaçan hikayeleri

Dört yıllık tadilatın ardından yeniden açılan Eski Şark Eserleri Müzesi, İstanbul Arkeoloji Müzeleri’nin geniş koleksiyonundaki hikayelerin peşine düşmek için İstanbullulara bahane oldu. Dört bin yıllık bir aşk şiirinden Assur’un süslü cinlerine, Midillili bir köpeğin mezartaşından müze bahçesindeki altı Bizans, üstü Osmanlı çeşmesine, bu kez hemen akla gelen başyapıtlarla değil, ilk bakışta gözden kaçabilecek ilginç hikayeler eşliğinde geziyoruz müzeyi.

Deniz Kaynak

·

09 Ağu 2026

Eski Şark Eserleri Müzesi yeniden açıldı: İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin gözden kaçan hikayeleri
İstanbul’da neden bir Doğu Roma müzesi yok?

İstanbul’da gezerken bazen bir sarnıcın önünden geçeriz, bazen bir sur parçasının yanından. Bazen eski bir kilisenin, bazen bir saray kalıntısının, bazen de adını bilmediğimiz bir sütunun önünde dururuz. Çoğu zaman fark etmeyiz; fark ettiğimizde de bu kalıntıları ayrı ayrı görürüz. Ayasofya bir yerde durur, Kariye başka bir yerde. Oysa bütün bunlar aynı büyük hikayenin parçalarıdır: İstanbul’un bin yılı aşan Roma / Doğu Roma başkentliği.

Şerif Yenen

·

04 Ağu 2026

İstanbul’da neden bir Doğu Roma müzesi yok?
Kent hakkı ve bellek: Kadıköy değişiyor, peki kimin için?

Kadıköy değişiyor ama bu sadece yapısal bir dönüşüm değil. Bu, bir mahallenin değişen yaşam kültürünün, aşınan kent belleğinin ve yaşadığı çevre üzerinde söz sahibi olmak isteyen sakinlerinin hikayesi aynı zamanda. Caferağa Mahallesi Muhtarı Hanife Dağıstanlı, son 15 yılda semtin geçirdiği dönüşümü kent belleği, kamusal alan ve aidiyet üzerinden değerlendiriyor.

Zeynep Sipahi

·

22 Tem 2026

Kent hakkı ve bellek: Kadıköy değişiyor, peki kimin için?