Bir üretkenlik tiyatrosu: Cilalanmış angaryalar çağında iyi işler nasıl ortaya çıkacak?

Yapay zeka araçları hayatımıza girdiğinde genel kabul, herkesin bir gecede aynı kalitede iş üretebileceği yönündeydi. Oysa pratikte tam tersi bir tablo oluştu. Var olanları birbirine bağlayamayan, aradaki mantık köprüsünü kuramayan ve yaratıcı düşünemeyen birçok insan, sistemin içinde tıkandı ve ortaya “cilalanmış angaryalar” çıkmaya başladı.
Bir üretkenlik tiyatrosu: Cilalanmış angaryalar çağında iyi işler nasıl ortaya çıkacak?

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

“Yaratıcılık, bilinen fikirleri birleştirip yeni ve faydalı bir sonuç çıkarma yeteneğidir; yoktan var etmek değildir. Eski bilgilere yeni bir yön verme, sorunlara farklı yollardan çözüm bulma ve hayal gücünü kullanma sürecidir.” 

Google'a “yaratıcılık nedir” diye yazdığımda karşıma çıkan ilk tanımlardan biri bu. İyi ve yaratıcı fikirlerin ilk duyulduğunda insana fazlasıyla sade gelmesi tesadüf değil. Zamanında kibirli bir reklamcılık öğrencisiyken şahane işleri görür ve "Bunu düşünmek ne kadar kolay, ileride ben çok daha iyilerini yapacağım" derdim. O işler öyle değilmiş; hayat öğretiyor. 

Bugün “birleştirme” ve buna ek olarak “ayıklayabilme” yetisinin yapay zeka kullanımında ne kadar kritik olduğunu gördüğümüz bir dönemin içindeyiz. Yapay zeka araçları hayatımıza girdiğinde genel kabul, herkesin bir gecede aynı kalitede iş üretebileceği yönündeydi. Oysa pratikte tam tersi bir tablo oluştu. Var olanları birbirine bağlayamayan, aradaki mantık köprüsünü kuramayan ve yaratıcı düşünemeyen birçok insan, sistemin içinde tıkandı. 

Yapay zeka, önünüze yüzlerce hazır parça yığıyor. Fakat o parçaları anlamlı şekilde birleştiremeyenler, çareyi üretilen her şeyi üst üste yığıp kendilerine göre süslemekte buluyor. 

Bunun çalışma hayatında nasıl bir karşılık bulduğunu sorsak son dönemdeki küresel trendleri ve kavramları takip edenler hemen “workslop” diyecektir. Ancak bu durumu sadece yapay zekanın ürettiği vasat içeriklerle sınırlamak, tabloyu eksik bırakır. Amerikalı antropolog ve yazar David Graeber’in Bullshit Jobs kitabında tarif ettiği, üretkenlik görüntüsü yaratan anlamsız işler ile bugünkü “workslop” kavramını hafif bir bulamaç yaptığımızda ortaya çıkan şeye kabaca “cilalanmış angarya” diyebiliriz. 

Cilalanmış angarya, esasında dijital çağa ait yeni bir icat değil, analog dünyada da var olan kurumsal savunma refleksinin dijitalleşmiş hâli. Yapay zeka, bu refleksi oluşturmadı; sadece maliyetini azalttı. Biçimi çok güçlü görünen ama değeri oldukça zayıf işler üretmek ve ayıklama, düzeltme ya da baştan yapma yükünü başkalarının üzerine yıkmak, hiç bu kadar ucuz olmamıştı.

Biçimi güçlü, değeri zayıf işler 

Muhteşem bir iş gibi görünen, ancak günün sonunda "Ne oldu şimdi? Sonuç nedir?" dedirten bu işlerin biçimi güçlü, dili kurumsal, formatı son derece nizamidir. Fakat özdeki değer oldukça zayıftır. Bu işler, üzerinde çok çalışılmış izlenimi verir; ancak asıl problemi çözmek yerine büyütür. Net bir karar çıktısı üretmek yerine, "her tuşa basan" bir hâle bürünmüştür o iş artık. 

Kötü iş dağınıktır ve eksiğiyle kendini hemen belli eder. Cilalanmış angarya ise tam aksine “iyi bir iş” kılığına bürünür. Gündelik iş hayatında bu gereksiz yükün örneklerini her gün görüyoruz:

  • İki kişinin konuşup üç dakikada çözebileceği basit bir konuyu karmaşık matrislerle dolu 25 sayfalık bir sunuma çevirmek, 
  • Karar vermeyi kolaylaştıracak beş iyi fikir yerine, 40 tane vasat alternatif üretip masaya dökmek, 
  • Somut bir adım atmak yerine, süreci analiz eden yeni tablolar ve şemalar eklemek, 
  • Düzgün yazılmış, fakat içinde tek bir yeni düşünce barındırmayan sayfalarca metin çıkarmak, 
  • İşi kolaylaştırmak yerine, karşı tarafa devasa bir eleme ve düzeltme yükü bırakmak. 

Cilalanmış angarya, günümüzde oldukça bilinçli bir kurumsal kalkan. İnsanlar ona saatlerini veriyor, kurumsal şablonlara oturtuyor, sayfalarca matrisle süslüyor. Ancak amaç, problem çözümü ya da net bir karar çıktısı üretmek değil, bir üretkenlik tiyatrosu sergilemek.

Dönüşüm paradoksu: 'Ambalaj' neden kalitenin önüne geçiyor? 

Bu tabloyu çalışanların kolaya kaçmasıyla açıklarsam kolaya kaçmış olurum. Sistem, hızlı ama içeriği zayıf olsa da iyi ambalajlanmış çıktıyı ödüllendirdiğinde en yetkin insanlar bile bu düzene uyum sağlıyor. Yapay ve yönetici memnuniyeti üzerine kurulu, göz boyamaya yönelik anahtar performans göstergeleri (KPI) zorlu ekonomik koşullarla da birleşince ortaya çıkan bu sonuç gayet normal. 

Microsoft'un “2026 Work Trend Index” raporu, bu duruma "Dönüşüm Paradoksu" adını veriyor. Araştırmanın saha çalışması, Edelman Data x Intelligence tarafından 10 pazarda ve doğrudan yapay zekayı işinde kullanan çalışanlarla yapılmış. Raporun kendi verileri, sistemin aslında neden bu vasatlığı beslediğini çok net açıklıyor. 

Yapay zeka kullanan çalışanların %45'i, işi yapay zekayla yeniden düzenlemek yerine, mevcut hedeflere odaklanmanın daha güvenli hissettirdiğini söylüyor. Hedefler tutmasa bile işi yeniden düzenlediği için ödüllendirildiğini belirtenlerin oranı ise yalnızca %13. 

  • Kurumlar bunu ödüllendirmedikçe çalışan için en rasyonel ve güvenli yol, mevcut hedefe "cilalı" bir çıktı yetiştirmek oluyor.

Benzer şekilde: Deloitte Insights'ın "2026 Global Human Capital Trends” araştırması da kurumsal taraftaki bu körlüğün altını çiziyor. Liderlerin %67’si, önümüzdeki üç yıldaki birincil rekabet stratejilerinin hız ve çeviklik olduğunu söylüyor. Ancak hız, tek amaç hâline geldiğinde işin özü arka planda kalıyor. 

Rapora göre insanı merkeze almayı unutup "teknoloji öncelikli" yaklaşan kurumların yapay zeka yatırımından beklentileri aşan bir getiri elde edememe ihtimali, 1,6 kat daha yüksek. Ayrıca liderlerin yalnızca %14'ü, insanla yapay zeka arasındaki iş bölümünü belirlemede ilerleme kaydettiğini belirtiyor. 

  • Yani herkes hızlanmak istiyor, fakat işin insanla makine arasında nasıl bölüneceğine karar veren neredeyse yok. 

Yeni araçlarla eski başarı ölçülerini yan yana koyduğunuzda hacmin, yani iyi ambalajlanmış vasat işlerin, kalitenin önüne geçmesi kaçınılmaz oluyor. Sistem çok çıktıyı alkışladığı sürece cilalanmış angarya meşrulaşıyor. Kağıt üzerinde rekor hızla iş üretilirken o işlerin oluşturduğu gerçek fayda görünmez hâle geliyor.

İlk taslak kolaylığı ve ayıklama yükü 

Artık yapay zekayla ilk taslağı üretmek çok kolaylaştı. Ancak bir taslağı düşünsel olarak olgunlaştırmak yerine, biçimsel olarak parlatıp "bitmiş iş" gibi sunmak da bir o kadar kolay…

İçerik olarak hâlâ ham bir ilk taslaktan ibaret olan bir metin, dışarıdan bakıldığında haftalarca çalışılmış stratejik bir rapora dönüşebiliyor. Birkaç saniyede uzun bir doküman çıkarabilmek, üretimin maliyetini neredeyse sıfıra indirdi. Fakat üretim bu kadar ucuzlayınca işin dengesi de bozuldu: Asıl iş yükünün büyük kısmı, üretenden okuyana geçti. 

  • Eskiden zor olan, boş sayfayı doldurmaktı. Bugünün asıl mesaisi ise başkalarının önümüze yığdığı o cilalı dokümanları okumak, içindeki fazlalıkları temizlemek ve bu biçimsel ambalajın içinden iki cümlelik özü kurtarmaya çalışmak hâline geldi. 

Üretim konusunda bir eksiğimiz yok. Ancak ayıklama ve kontrol etme yükü katlanarak arttı. Bir toplantıya girmeden önce önümüze gelen 40 sayfalık bir sunumu temizlemek, içindeki gereksiz gürültüyü süpürmek ve aslında neyin konuşulması gerektiğini bulup çıkarmak, o sunumu üretmekten çok daha fazla zihinsel emek istiyor.

Peki bu bolluk çağında iyi iş nasıl ortaya çıkacak? 

Bugün ustalık, üretim musluğunu sonuna kadar açıp ortalığı dokümana boğmakta değil. Sadece fazlalıkları çöpe atmaktan da ibaret değil. Asıl hüner, farklı yerlerden gelen dağınık malzemelerin içindeki işe yarayan parçaları görmek ve o parçaları doğru biçimde birleştirmekte yatıyor: 

  • Bir çıktının iyi kurulmuş girişini almak, 

  • Başka bir çıktının getirdiği doğru veriyi kullanmak, 

  • Üçüncü bir taslaktaki doğru tonu yakalamak, 

  • Aradaki bütün o cilalanmış fazlalıkları ayıklayıp bunlardan gerçekten çalışan yeni bir bütün kurmak.

Bu durum, sadece temenni değil. Yine Microsoft’un araştırmasında yapay zeka kullananların %86'sı, çıktıyı nihai bir cevap değil, yalnızca bir başlangıç noktası saydığını ve düşünmenin sorumluluğunu devretmediğini söylüyor. 

  • İşin en can alıcı tarafı da burası. Neredeyse herkes böyle söylüyor, ancak masamıza gelen işler bunu doğrulamıyor. Beyan ile pratik arasındaki o boşluk, sanki cilalanmış angaryanın vücut bulmuş hâli. 

Bugün öne çıkan en kritik insan yetkinlikleri, kalite kontrolü ve eleştirel düşünme. Hatta ustalaşmış kullanıcılar, becerileri körelmesin diye bazı işleri bilerek yapay zeka olmadan yapıyor ve işe başlamadan önce neyin insana, neyin yapay zekaya ait olduğuna karar vermek için durup düşünüyor. 

Yapay zeka, malzemeyi önümüze yığabilir. Hangisinin işe yaradığını görmek, aralarındaki bağı kurmak, parçaları birleştirmek ve gereksiz olanı atmak ise bize kalıyor. İlk taslağı alıp biçimsel bir cilayla dolaşıma sokmak ne kadar kolaysa o parçalardan sade bir karar çıkarmak da o kadar dikkat ve yaratıcı düşünce istiyor. 

Biçimin özü gölgelediği, kötü işin artık—ilk bakışta—kötü görünmediği bir dönemdeyiz. Artık bu bolluk çağında ustalık, üretmekten çok, seçebilmekten ve niceliğin önüne niteliği koyabilmekten geçiyor: Ne kalacak, ne gidecek, hangi parçalar birleşecek ve en önemlisi ne hiç üretilmeyecek? 

Yapay zeka üretmeyi ucuzlattı. Artık pahalı olan şey, neyin kalmaya değer olduğunu bilmek. 

Hikâyeyi paylaşmak için:

Kaydet

Okuma listesine ekle

Paylaş

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

YAZARLAR

Cem Arıdağ

Cem Arıdağ

UNITE Edelman Başkan Yardımcısı olarak iş hayatında sorumluluk alan Cem Arıdağ, orta öğrenimini Saint Benoit Fransız Lisesi’nde, lisans eğitimini ise İstanbul Bilgi Üniversitesi Reklamcılık Bölümü’nde tamamladı. New York Pace Üniversitesi’nde Medya ve İletişim üzerine yüksek lisans derecesi bulunmaktadır. Reklam ve kurumsal iletişim alanında çok sayıda ulusal ve uluslararası markanın stratejik süreçlerini yöneten Arıdağ, iletişimi veri ile psikolojinin kesişiminde okunan bir disiplin olarak görmektedir. İletişim deneyimini üniversitelerde verdiği derslerle genç iletişimcilere aktaran Arıdağ, akademiyle olan bağını doktora düzeyine taşımayı hedeflemektedir.

Pareto

Pareto

İş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.

İLGİLİ OKUMALAR

ParetoPareto
∙

HİKAYE

Özel sektör COP31’de hangi sorulara yanıt arıyor?

Antalya’daki COP31’e yoğun katılım gösteren Türk iş dünyası, yeşil dönüşüm yatırımları için vergi teşvikleri, uzun vadeli finansman ve öngörülebilir kurallar bekliyor. Karbon ticareti düzenlemelerine uyum konusunda şirketlerin soruları sürerken KOBİ’ler teknik hazırlık ve kaynak bulmakta zorlanıyor. Kamu temsilcileri ise dönüşümün maliyetini özel sektörün daha fazla paylaşmasını istiyor. Zirvedeki görüşmelerde, paranın nereden geleceği kadar kime ve nasıl dağıtılacağı da tartışılıyor.

Alev Karakartal

·

19 Kas 2026

Özel sektör COP31’de hangi sorulara yanıt arıyor?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

Son iki yılda ilk kez zarar açıkladı: SoftBank için işler neden ters gidiyor?

Yapay zeka yatırımları sayesinde yaz sezonu başında Japonya'nın en değerli şirketi hâline gelen SoftBank, yalnızca birkaç ay içinde piyasa değerinin yarısından fazlasını kaybederek iki yılın ardından ilk net zararını açıkladı. Şirketin yatırım yaptığı alt alanlarda yaşanan gelişmeler, SoftBank'in yapay zeka yatırımlarına dayalı agresif büyüme stratejisinin taşıdığı riskleri giderek daha görünür hâle getirdi.

Doğa Yurduneri

·

19 Kas 2026

Son iki yılda ilk kez zarar açıkladı: SoftBank için işler neden ters gidiyor?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

Seveso Direktifi uygulansaydı Aliağa’da felaket önlenebilir miydi?

Aliağa'da HABAŞ Demir Çelik Fabrikası'nda 19 işçinin hayatını kaybettiği patlama, büyük endüstriyel kazaların önlenmesine yönelik Seveso Direktifi'ni yeniden gündeme taşıdı. HABAŞ'ın kendi kamu bilgilendirme belgesinde Aliağa Şubesi'ni Seveso kapsamında üst seviyeli kuruluş olarak tanımlaması, güvenlik raporlarının, risk analizlerinin ve denetim mekanizmalarının sahada ne ölçüde işlediği sorusunun da sorulmasına neden oldu. Facia mevzuata uyumla işçilerin gerçek güvenliği arasındaki farkın sorgulanmasını da beraberinde getirdi.

Pelin Cengiz

·

16 Kas 2026

Seveso Direktifi uygulansaydı Aliağa’da felaket önlenebilir miydi?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

NVIDIA’da casusluk krizi: Çip devi ‘kilit adam’ riskinden kaçabilecek mi?

NVIDIA’nın kurucu CEO’su Jensen Huang’ın, Çin istihbaratıyla bağlantılı olduğu öne sürülen iş insanı Alice Huang ile ilişkisi hakkındaki inceleme sürerken şirket içinden bir yöneticiyle de evlilik dışı ilişki yaşadığı iddia edildi. Yönetim kurulunun Huang’ın geleceğini görüştüğüne ilişkin haberler, çip devinin kurucusuna bağımlılığını yeniden gündeme taşıdı.

Doğa Yurduneri

·

11 Kas 2026

NVIDIA’da casusluk krizi: Çip devi ‘kilit adam’ riskinden kaçabilecek mi?
ParetoPareto
∙

HİKAYE

Uludağ İçecek, Malatya yatırımını COP31’de paylaştı: Yeni tesiste ne hedefleniyor?

Uludağ İçecek, Malatya’da yıllık yaklaşık 140 milyon litre üretim kapasitesi ve 110’un üzerinde doğrudan istihdam hedefliyor. EBRD’nin finansman sağladığı yatırımda enerji ve su verimliliği öne çıkıyor.

11 Kas 2026

Uludağ İçecek, Malatya yatırımını COP31’de paylaştı: Yeni tesiste ne hedefleniyor?