Birleşik Krallık Maliyesinde Oyuncu Değişimi

Cuma günü piyasalar, Birleşik Krallık Başbakanı Liz Truss’ın, Maliye Bakanı Kwasi Kwarteng’i görevden alacağı iddiaları ile çalkalandı. Kwarteng Twitter üzerinden bir açıklama yayımlayarak iddiaları doğruladı ve 38 günlük kısa bakanlık kariyerinin sona erdiğini açıkladı. Kwarteng’in yerine ise önceden Sağlık Bakanlığı ve Dışişleri Bakanlığı görevlerinde bulunmuş olan Jeremy Hunt getirildi.

Kwarteng’in görevden alınmasına piyasalar tarafından şaşkınlıkla karşılanan vergi kesintisi paketinin sebep olduğu düşünülüyor. Başbakan Liz Truss’ın bakanın istifasının ardından yaptığı “vergiler yükselecek” açıklamaları da bunu doğrulayıcı mahiyette.

Neler Oldu?

23 Eylül’de piyasalar, Birleşik Krallık Maliye Bakanı Kwarteng tarafından yapılan vergi kesintisi açıklamalarıyla şoka uğradı. Bakan tarafından açıklanan mini-bütçede, hazineye yaklaşık 45 milyar GBP maliyeti olması planlanan ve kamu borçlanması yoluyla finanse edilecek dev bir vergi kesintisi paketi yer alıyordu. 

Bakan Kwarteng, bunun 50 yıldır yapılan en büyük vergi indirim paketi olduğunun üzerinde duruyor ve “dahasının geleceğini” söylüyordu.

Paketin içeriğinde yıllık 150 bin GBP üzerinde yer alan en yüksek gelir grubuna %5’lik, yıllık 12 bin - 50 bin GBP bandında yer alan gelir grubuna ise %1’lik gelir vergisi indirimi yapılması, emlak alımlarında damga vergisi muafiyeti eşiğinin yükseltilmesi, sosyal güvenlik primlerine bir önceki hükümet tarafından konulan, her bir GBP için 1,25 penny’lik artışın geri alınması, alkollü içkilere getirilmesi planlanan yeni vergilerin iptali ve 2023’te gerçekleştirileceği duyurulan %6’lık kurumlar vergisi artışının iptal edilmesi gibi vergi indirimleri yer alıyordu.

Piyasa katılımcıları ve ekonomistler bunun oldukça yanlış bir adım olduğu konusunda uyarılarda bulundu. Çünkü ülkede halihazırda enflasyon %9,9 seviyesine yükselerek çift hanelere yaklaşmıştı ve USD/GBP paritesi sürekli yükselmeye devam ediyordu. Böylesine bir ortamda vergi indirimleri yoluyla parasal genişlemeye gitmek, bu paritelerin daha da kötüleşerek ülke ekonomisinin ciddi zarar görmesine sebep olabilirdi. Bazı ekonomistler hükümeti “ekonomiyi gelişmekte olan ülkelerde görülen bir sarmalın içine soktukları” konusunda uyardı.

Bakan Kwarteng ise kısa dönem piyasa hareketlerine değil, büyümeye odaklı olduğunu, enflasyonu düşürme görevinin ise Bank of England’a (BoE) ait olduğunu söyleyerek yapılan eleştirilere kulak tıkadı.

Nitekim beklenen oldu ve GPD/USD paritesi 26 Eylül’de %4’ten fazla düşüşle 1,03 seviyesine kadar gerileyerek tarihinin en düşük seviyesini kaydetti. Birleşik Krallık 10 yılık tahvil faizleri %4,5’e kadar yükselerek 1998 yılından bu yana en yüksek seviyesine ulaşırken, piyasada Bank of England tarafından yapılacak bir acil toplantı ve yıl sonunda kadar 200 baz puan faiz artırımı beklentileri fiyatlanmaya başladı.

Uluslararası kredi derecelendirme kuruluşu Fitch Ratings, açıklanan paketin orta vadede mali açıkları artıracağını belirterek ülkenin kredi notu görünümünü durağandan negatife çevirdi.

BoE ise beklendiği gibi acil bir toplantı yapmadı fakat tahvil piyasasına müdahale edeceğini açıkladı. Banka 13 iş günü içerisinde her gün 5 milyar GBP’lik tahvil alım ihalesi açacağının sözünü verdi ve 10 Ekim’e kadar 40 milyar GBP’lik tahvil ihalesi açarak piyasadan 5 milyar GBP’lik tahvil alımı yaptı. Müdahaleler sonucunda gösterge tahvil faizi 4 Ekim’de %3,8 seviyesine kadar gerilemiş olsa da, tahvil alımlarının sona ermesi ve Bank of England tarafından 100 baz puan faiz artışı yapılması beklentileri sonucunda tekrardan %4,1’e yükseldi.

Bankanın “geçici” olarak nitelendirdiği tahvil alım programı 14 Ekim tarihinde sonlandırıldı. Fakat bazı ekonomistler müdahalelerin beklenen etkiyi vermemesi üzerine kasım ayına kadar uzatılabileceğini ifade ediyor.

Geri Adımlar

Başbakan Truss ve Bakan Kwarteng ilk zamanlarında önceliklerinin "ekonomik büyüme" olduğunu söyleyerek plandan vazgeçmeyi reddetseler de piyasalarda oluşan kaotik ortam, onları birtakım geri adımlar atmaya zorladı. 

Öncelikle Bakan Kwarteng, büyük tepkilere yol açan en yüksek gelir grubunda yer alan şahıslara yönelik yapılması planlanan %5'lik gelir vergisi indiriminden vazgeçtiklerini açıkladı. Bakan söz konusu vergi indiriminin hükümetin, ülkenin karşılaştığı zorluklarla başa çıkma misyonuyla "uyuşmadığını" söyledi.

"U dönüşü" haberlerinin ardından GBP/USD paritesi yükselişe geçse de, bu hamle pakete karşı yapılan itirazları dindirmek konusunda yeterli olmadı. Truss, ne başkanı olduğu Muhafazakar Parti milletvekillerinden ne de muhalefetten destek bulamıyordu. Bunun üzerine Başbakan, paketten tam anlamıyla vazgeçtiği sinyalini verecek bir harekette bulunarak Bakan Kwarteng'i görevden aldı.

Truss görevden almanın yanı sıra “misyonumuzu yerine getirme şeklimiz değişmeli” diyerek kurumlar vergisinde yapılması planlanan %6'lık zammın iptal edilmeyeceğini de duyurdu. Böylece kurumlar vergisinden elde edilecek 18 milyar GBP’den de vazgeçilmemiş oldu.

Kwarteng'in yerine atanan yeni Maliye Bakanı Jeremy Hunt ise görevine başlar başlamaz, alınan kararların birer hata olduğunu söyleyerek "Başbakan bunların farkına vardı, bu yüzden ben buradayım" ifadelerini kullandı. Yeni bakan ayrıca bazı vergilerin yükselebileceği, kamu harcamalarında ise kesintilere gidilebileceği konusunda uyarılarda bulundu.

Vergi kesintisi planının kalan maddelerinden vazgeçilip vazgeçilmeyeceği konusunda ise henüz bir hamle mevcut değil. Fakat Jeremy Hunt, piyasa güvenini tekrardan kazanma konusunda kararlı görünüyor ve Birleşik Krallık basını tarafından ortaya atılan iddialara göre yeni vergi kararları üzerinde çalışıyor.