Birlikte yaşamanın arkeolojisi #1 | Bir topluluğu topluluk yapan nedir?

İstanbul'da 12 daireli bir apartmanda yedi yıl yaşadım. Aynı çatı altında 12 ayrı hane; her birinde ayrı buzdolabı, fırın, çamaşır makinesi, internet bağlantısı ile gündelik hayatın ihtiyaçlarını karşılamak üzere edinilmiş başka pek çok araç gereç. Her dairenin kapısının ardında kendi ihtiyaçlarını, sorunlarını, harcamalarını üstlenen ayrı yaşamlar. 

• Oysa kimi ihtiyaçlarımızı ortaklaştırmak, kimi araçları paylaşmak, belirli işleri birlikte yapmak, birbirimizin hayatını kolaylaştıracak ilişkiler geliştirmek de olanak dahilindeydi. 

Aynı mekanı paylaşırken ortaklaşmayı neden bu kadar az düşünüyorduk? Daha önemlisi, birbirimize bu kadar yakın yaşarken ihtiyaçlarımızı birbirimizden bağımsız karşılamayı neden “hayatın olağan akışı” olarak kabul ediyorduk?

Kuşkusuz, bütün ihtiyaçların ortaklaştırılması ya da bütün araçların birlikte kullanılması gerektiğini söylemiyorum. Ancak gündelik hayatımızı örgütleyen bu düzenin arkasındaki insan ve toplum tasavvurunu sorgulamayı anlamlı buluyorum. Birbirimizi komşu olarak tanıyıp tanımadığımızdan bağımsız olarak, aynı binada yaşayan insanların ekonomik, toplumsal, duygusal ihtiyaçlarını birbirlerinden büyük ölçüde yalıtılmış biçimde karşılamaları, “olağan” kabul ettiğimiz modern hayatın nasıl örgütlendiğinin göstergelerinden biridir. Üstelik bu örgütlenme, başkalarını nasıl gördüğümüzü, kendimizle nasıl ilişki kurduğumuzu, daha geniş anlamıyla birlikte yaşamanın normlarını oluşturup sınırlarını da belirliyor.

Bugün bu örgütlenme biçimi, giderek daha yakıcı hâle gelen başka ihtiyaçlarımızı da görünürleştiriyor: Geleneksel aile yapılarının dönüşmesi, kuşaklar arası bakım ilişkilerinin zayıflaması, sosyal devletin, sorumluluklarını şirketlere, sivil topluma delege etmesi ya da değişen, artan ihtiyaçları karşılamakta yetersiz kalması, yaşlı bakımının yakıcı sorunlara dönüşmesi… 

Henüz kırklı yaşlarında olanlardan altmışlarını yaşayanlara kadar pek çok insan, gelecekte nerede, kimlerle, nasıl yaşayacağını düşünmeye başlamış durumda. Uzun zamandır ben de benzer kaygıları paylaşan insanlarla birlikte, yaşlılığımızı kendi başımıza geçirmek zorunda kalmayacağımız yaşam biçimlerinin olanaklarını araştırıyorum. Ancak yaşlılığı ekonomik, tıbbi, geriatrik sorunlara indirgemek, olgunun toplumsal boyutunu paranteze alır ki bu da kavramayı engeller.

İşte bu yazıyla başlayan dizide, insanın birlikte yaşama serüveninin tarihsel, düşünsel izlerini sürmeye çalışacağız. Felsefenin, antropolojinin, sosyolojinin, tarihin açtığı patikalardan ilerleyerek farklı dönemlerde ortaya çıkmış toplulukları, örgütlenme pratiklerini, başarılarını, başarısızlıklarını araştıracağız. Deyim yerindeyse, birlikte yaşamın arkeolojik kazısına girişeceğiz. Çünkü tarih bilincinden yoksunluk, bugün yaşadığımız düzeni insanlık tarihinin değişmez gerçeği olarak görmemize neden olabiliyor. 

Oysa bize doğal, hatta kaçınılmaz görünen kurumların, ilişkilerin, yaşam biçimlerinin de her şey gibi bir tarihi var. Farklı zamanlarda, koşullarda ortaya çıkan örüntüleri tanımak, benzerlikler kadar farkılıkları da görmek, bilincimizi durulaştırarak kavrayışımızı keskinleştirebilir. Muradımız, geçmişten beslenerek bugünün deneyimlerinden hareketle özgürleştirici toplulukların olanaklarını araştırmak.

İnsan nasıl bir varlıktır?

İnsanın kim olduğu sorusundan ziyade nasıl bir varlık olduğu sorusunu sormak, bizi onun varoluş koşullarını araştırmaya çağırır. Aristoteles'in insanı zoon politikon olarak nitelendirmesi, ortak yaşamın kurallarını, amaçlarını tartışabilen politik bir varlığı imler. Heidegger'in fırlatılmışlık kavramı ise varoluşumuzun bir başka boyutunu düşünmemizi sağlar: Hiçbirimiz dünyaya geleceğimiz zamanı, coğrafyayı, aileyi, dili, kültürü, yaşama koşullarımızı seçmeyiz. Kendimizi, bizden önce var olmuş, bizden sonra da varlığını sürdürecek yaşamın içinde buluruz. İnsan, bu bakımdan kendi varoluşunu sıfırdan kuran, kendisine yeterli, yalıtılmış bir özne değildir.

Türümüzün uzun tarihine baktığımızda, insanın biyolojik evrimiyle toplumsal yaşamının birbirinden bağımsız iki süreç olmadığını görürüz. İnsan yavrusunun uzun yıllar süren bakım ihtiyacı, işbirliğinin, ortaklaşmanın, öğrenmenin, kuşaklar arasında bilgi aktarımının insanlaşma serüvenindeki önemini anlamamızı destekler. 

Dilin gelişimini de bu ilişkilerden ayrı düşünemeyiz. İnsan, dil aracılığıyla yalnızca çevresindeki dünyayı adlandırıp anlamlandırmaz; anlamların, değerlerin, anlatıların, sembollerin oluşturduğu kültür dünyasını da başkalarıyla birlikte kurar. Bugün bireysel başarısı nedeniyle yüceltilen birinin hayatında bile tanıdığı, tanımadığı kişilerin emeği bulunur. Kullandığı dil, edindiği bilgiler, yararlandığı teknolojiler, geliştirdiği beceri seti, ondan önce yaşamış, aynı dünyayı paylaşan sayısız insanın ortak emeğine içkindir.

Hegel'in tanınma düşüncesi, bu ilişkisel varoluşun benliğimizin kuruluşundaki yerini anlamamızda yeni pencereler açar. İnsan, dünyaya tamamlanmış özne olarak gözlerini açmaz. Kendini tanıması, başkalarınca tanınmasıyla, onları tanımasıyla yani başkalarıyla karşılaşmalarını tanışmaya tercüme eden paylaşımlarla ilişkilidir. İnsan yavrusunun kendine dair düşüncelerinde anne-babasının, arkadaşlarının, öğretmenlerinin, çevresinin sözleri, davranışları iz bırakır. İnsan kimi zaman bir başkasının bakışında kendini, olanaklarını fark eder, kimi zamansa aynı bakışla çoraklaşır. Benlik, işteşlik ile kurulu, toplumsallığa içkin varlıktır. Ancak insanın başkalarıyla ilişkilerde özneleşmesi, aynı ilişkilerde kendi farklılığını, iradesini, özerkliğini yitirmesi gerektiği anlamına da gelmez.

• Burada araştırmamızın temel gerilimlerinden biriyle karşılaşıyoruz. İnsan, başkalarıyla kurduğu ilişkilerde kendisini gerçekleştirebilen bir varlıksa, nasıl oluyor da kimi topluluklar üyelerinin olanaklarını geliştirirken kimileri onları kendilerine yabancılaştırabiliyor? 

Bu sorunun yanıtını ararken, sosyolojinin birbirinden ayırdığı yığın, kitle, grup, topluluk, toplum kavramlarına başvurabiliriz. Bir otobüs durağında rastlantısal olarak biraraya gelenler bir yığın oluşturabilirken, aynı olaya ilgi duyan, birbirini hiç tanımayan insanlar bir kitlenin parçası olabilir. Belirli amaçlarla biraraya gelerek karşılıklı ilişkiler geliştirenler grup oluştururken, bu ilişkilerin ortak anlamlar taşıyan pratiklerle süreklilik kazanmasıyla topluluktan söz etmek mümkün hâle gelir. Toplum ise bütün bu farklı oluşumları, kurumları, ilişkileri kapsayan daha geniş bir örgütlenmedir. 

Kuşkusuz bunlar birbirinden kesin sınırlarla ayrılmış, birinden ötekine zorunlu olarak geçilen aşamalar değildir. Bir futbol karşılaşmasındaki taraftar kalabalığıyla yıllardır birlikte hareket eden taraftar topluluğu, aynı apartmanda yaşayan komşularla hayatlarını ortaklaştırmış insanlar, aynı toplumsal deneyimi paylaşmazlar. Topluluk, insanların toplamını aşar; süreklilik, karşılıklılık, ortak pratiklerle, anlamlarla kurulan ilişkilerin örgütlenmesiden doğar.

İnsanlar belirli amaçlar etrafında örgütlenebilir; güçlü aidiyet, dayanışma ilişkileri geliştirebilir ancak bu ilişkiler her zaman üyelerinin özgürlüklerini genişletmeyebilir. Topluluk, üyelerine güvenlik, aidiyet sunarken aynı zamanda onların farklılaşmasını engelleyebilir, itirazlarını bastırabilir, kendilerini olduğu gibi sakınmadan, ama kuşkusuz birlikte yaşadıkları insanları gözeterek, ifade etmelerini sınırlayabilir. Dolayısıyla topluluğun varlığını sürdürme başarısıyla onun etik, politik niteliğini birbirinden ayırmadan düşünemeyiz. Araştırmamızın özgürleştirici topluluklara yönelmesi, düşünsel kaynağını tam da bu ayrımdan alıyor.

Birlikte yaşamın köşe taşları

Birbirimize her zamankinden daha fazla bağlanabildiğimiz, iletişim ve ulaşım olanaklarının zenginleştiği çağımızda, neden hayatlarımızı birbirimizden yalıtılmış biçimde sürdürmeyi olağan kabul ediyoruz? Yalnızlaşmayı bireysel tercihlerle ya da duygusal bağların zayıflamasıyla açıklamak mümkün mü? Yalnızlık kişinin deneyimiyken, yalıtılmışlık birlikte hareket etme olanaklarının daralmasıyla da ilgili değil mi? 

• Aileden eğitime, üretimden tüketime, mekanın örgütlenmesinden kurumların işleyişine kadar hayatımızı kuşatan dönüşümlere bakıp birlikte yaşamın köşe taşları olarak düşünebileceğimiz alanları, birbirleriyle ilişkilerini gözeterek soruşturabiliriz.

“Biz” dediğimiz kolektif özne nasıl oluşur? Çocukluk, aile ve eğitim deneyimleri, birey ile topluluk arasındaki ilişkinin kuruluşunu anlamamız bakımından önemli uğraklardır. Bakım, korunma ve öğrenme ilişkileri, çocuğun gelişimini mümkün kılarken onun düşüncelerini, davranışlarını, hayatını düzenleyen iktidar ilişkileri de üretebilir. Ailenin tarihsel ve kültürel çeşitliliği, okulun modern toplum içerisindeki konumu, eğitimin toplumsallaştırıcı işlevi bu gerilimi farklı biçimlerde görünür kılar. Bir insanın başkalarınca tanınarak, görülerek, ortak anlam dünyasına katılarak özneleşmesiyle, kendisine dayatılan rollere, kimliklere tabi kılınması arasındaki sınır nereden geçer? Topluluğa ait olmakla o toplulukta kendisi olarak var olabilmek her zaman birbirini destekleyen deneyimler midir?

Mekan, birlikte yaşamı nasıl etkiler? Ortak avlulu evlerden modern apartmanlara, köylerden kentlere, mahallelerden güvenlikli sitelere uzanan farklı yerleşim biçimleri, insanların karşılaşmalarını, paylaşımlarını, üretim ve tüketimlerini etkiler. Bir yapının nasıl tasarlandığı, ortak alanlarının bulunup bulunmadığı, mahremiyet ile müşterek yaşam arasındaki sınırların nasıl kurulduğu, gündelik hayatın toplumsal ilişkilerine katılır. 

Ancak köyü dayanışmanın kusursuz mekanı, kenti ise yabancılaşmanın kaçınılmaz sonucu olarak göremeyiz. Geleneksel topluluklar, ortak deneyimlerden süzülen karşılıklılık ilişkileri kadar baskıcı denetim mekanizmaları da üretebilir; kent yaşamı ise farklılıklarla karşılaşmanın, yeni aidiyetler geliştirmenin olanaklarını yaratabilir. İnsanları birbirine yaklaştıran ya da uzaklaştıran kök neden, fiziksel mesafeye indirgenebilir mi? Mekanın örgütlenmesiyle toplumsal ilişkilerin kuruluşu arasındaki karşılıklılığı nasıl anlayabiliriz?

Birlikte yaşamın mekansal koşulları, bizi onun maddi koşullarına, iş ile bakımın nasıl örgütlendiği sorusuna götürür. İnsanların hayatlarını sürdürebilmeleri, ekonomik kaynaklara erişimlerine olduğu kadar gündelik yaşamı mümkün kılan görünür ya da görünmez emek ilişkilerine de bağlıdır. Çocukların, yaşlıların, hastaların, engelli kişilerin bakımı, ev işleri, karşılıksız yardımlaşma, duygusal emek, hayatın yeniden üretiminin ayrılmaz parçalarıdır. Peki, birlikte yaşamanın yükünü kimler üstlenir, bu emeğin karşılığını kimler alır? 

Bakım sorumluluklarının tarihsel olarak büyük ölçüde kadınlara yüklenmiş olması, dayanışmanın da eşitsizlikler üzerinde yükselebileceğini göstermiyor mu? İmeceden kooperatiflere, müştereklerden ortak üretim ile mülkiyet biçimlerine uzanan deneyimler, ihtiyaçlarımızı bireysel tüketi, rekabet dışında karşılamanın olanaklarını düşündürüyor. Ancak kaynakların ortaklaştırılması, adil biçimde bölüşülmelerini kendiliğinden güvence altına alır mı?

Ortak ihtiyaçların karşılanması, kaynakların bölüşülmesi, kararların birlikte alınması, iktidar çatışmaların nasıl yönetildiği sorusunu gündeme getiriyor. Topluluk, kurallarını nasıl oluşturur, üyeleri arasındaki anlaşmazlıkları nasıl çözer? Bireyin iradesiyle kolektif kararlar arasındaki gerilim nasıl aşılabilir? Aileden kooperatife, mahalle örgütlenmelerinden ulusal düzeye kadar bu soruların yanıtları, oluşumların ölçeğine, tarihsel örgütlenmesine göre değişir. 

Birbirini tanımayan milyonlarca insanın ortak kimlik etrafında biraraya gelmesiyle belirli amaçlar doğrultusunda örgütlenen insanların topluluk oluşturması aynı süreç değildir. Dijitalleşmeyle yeni biçimler kazanan ağ ilişkileri, fiziksel yakınlığın ötesinde aidiyet ve karşılıklılık olanakları yaratırken yeni bağımlılıklar da doğuruyor. Ağdaşlık diyebileceğimiz bu ilişkiler, bağlantıların sayısından çok güvenin, sorumluluğun, ortak karar alma olanaklarının nasıl kurulduğuyla ilgilidir. Güçlü aidiyet, sadakat, dayanışma, özgürleştirici topluluklar kadar baskıcı örgütlenmelerde de bulunabilir. Öyleyse topluluğun niteliğini, üyelerinin itiraz edebilmesine, farklılaşabilmesine, kendi hayatları üzerinde söz sahibi olabilmesine ne ölçüde olanak tanıdığında mı aramalıyız?

Nihayet bütün bu sorular bizi başlangıçtaki ihtiyacımıza, belki de en güç meseleye geri götürüyor: Başka türlü bir birlikte yaşam bugün gerçekten nasıl mümkün olabilir? İnsan ömrünün uzaması, aile ve bakım ilişkilerinin dönüşmesi, barınma ve sağlık hizmetlerinin maliyeti, özellikle yaşlılık söz konusu olduğunda soruyu daha da yakıcı hâle getiriyor. Farklı coğrafyalarda ortaya çıkan ortak konut girişimleri, bakım kooperatifleri, kuşaklar arası dayanışma pratikleri, alternatif yaşam modelleri, birlikte yaşamın başka biçimlerini düşünmemizi sağlıyor. 

• Bu deneyimlerin hangileri, hangi koşullarda, kimler için başarılı olabiliyor? Yeni topluluk biçimleri arayışı, sosyal devletin sorumluluklarını gönüllü dayanışmaya devretmenin gerekçesine dönüşmeden nasıl geliştirilebilir? 

Özgürleştirici birlikte yaşamı düşünmek, kamusal haklardan vazgeçmeden hayatlarımız üzerinde daha fazla söz sahibi olmanın yollarını aramayı da gerektiriyor. Bugün, topluluk kavramına dair türümüzün tarihsel deneyimlerinden öğrenebileceğimiz en önemli şey, birlikte yaşamın formunun tamamlanmamışlığıyla yüzleşip her üyenin ihtiyaçlarını, farklılıklarını, çatışmaların kaçınılmazlığı yanında dinamikliğini de olanak olarak görüp topluluğun yeniden kurulan toplumsal ilişkilerin örgütlenmesi olduğudur.

Başka türlü bir hayatın olanakları

Birlikte yaşamanın köşe taşları dediğimiz boyutlar birbirine içkindir, deyim yerindeyse birlikte vardır. Çocukluk, aile, eğitim, mekan, bakım, üretim, yöneti(şi)m ve yaşlılık, birbirini etkileyen ilişkilerde hayat bulur; ancak her biri kendine özgü tarihi, iktidar ilişkileri, deneyimleriyle anlaşılabilir. Bu nedenle tek bir topluluk modeli üzerinden bütün insanlık deneyimini açıklamaya çalışmak yerine, farklı deneyimleri karşılaştırarak hangi örüntülerin yeniden ortaya çıktığını, hangilerinin belirli tarihsel koşullara özgü olduğunu anlamaya çalışmak, muradımız olan güvenli ilişkilerin hayat bulduğu toplulukları yaratabilir.

Topluluk kavramına dair araştırmamızın amacı, birlikte yaşamanın ideal biçimini gösterip dondurmak olamaz. Çünkü farklı deneyimlerden öğrenebileceğimiz, tartışabileceğimiz, eleştirebileceğimiz, esinlenebileceğimiz sonsuz olanaklara içkin toplumsallığa sahibiz. Çağımızın ekonomi-politiğinden bağımsız olmayan teknolojik örgütlenmesi, insanları giderek daha karmaşık bağımlılık ilişkilerine iterken, kendi kendilerine yeterli olmaları gerektiği düşüncesini yeniden üretiyor. İhtiyaçlarımızı karşıladığımız, çalıştığımız, öğrendiğimiz, yaşlandığımız dünyayı değiştirilemez kabul ettiğimizde, başka türlü yaşamanın olanakları da düşünce ufkumuzun sınırları dışında kalıyor. Oysa türümüzün tarihsel serüveni, kurulmuş, dönüşmüş, çözülmüş sayısız birlikte yaşam deneyimiyle dolu. Hiçbiri bugünün sorunlarına kendiliğinden çözüm sunmaz; ama yaşadığımız düzenin tek olasılık olmadığını gösterir.

• Meselemiz, insanın, hangi topluluklarda nasıl bir insana dönüşebildiğidir. Çünkü insan, kendisini başkalarıyla ilişkilerde kurar; bu ilişkilerle dönüşür, dönüştürür.

Birlikte yaşamın özgürleştirici olanağını, topluluğun üyelerine sunduğu güvenlik ya da aidiyet duygusuyla sınırlamadan, onların hayatları üzerinde ne ölçüde söz sahibi olabildiklerinde arayabiliriz. Bu nedenle topluluk kavramını soruşturmamızın kurucu sorusu “İnsanların içinde yaşadıkları topluluklarda özgürce, eşit biçimde birlikte iyi bir yaşam sürmelerini sağlayan nedir?” olabilir. Kurucu, kurucu olduğu kadar da radikal sorumuzun yanıtını, geçmişin deneyimlerinde, bugünün arayışlarında, henüz kurulmamış hayatların olanaklarını da düşünerek araştıracağız. Bu yolculukta kutup yıldızımız, düşünmemizi de yaşamamızı da özgürleştirecek birlikte yaşam olanakları olacak.