Büyük konserler, büyük teoriler: İnsanlar neden dev etkinliklerin altında gizli mesajlar arıyor?

Türkiye’den Kanye West geçti. Organizatörlerin aktardığına göre dünyaca ünlü rapçi, 30 Mayıs akşamı İstanbul Atatürk Olimpiyat Stadyumu’nda sahneye çıktığında alanı yaklaşık 118 bin kişi doldurmuştu. West, bu kalabalığın “şimdiye kadarki en büyük stadyum performansı” rekorunu kırdığını ifade etti.

Kendini “Nazi” olarak tanımlaması, antisemitik söylemleri ve hakkındaki cinsel taciz, tecavüz ve insan kaçakçılığı iddiaları nedeniyle son yılların en tartışmalı figürlerinden biri hâline gelen Kanye West’in İstanbul konseri, Avrupa’da peş peşe gelen iptallerin ardından düzenlendi. İngiltere, Fransa, Polonya ve İsviçre’deki konser planları, Yahudi cemaati başta olmak üzere pek çok farklı kesimden gelen eleştiriler nedeniyle iptal edildi.

• West’in 11 yıl aradan sonra Avrupa’da çıktığı ilk turnenin başlangıç noktası İstanbul ise bambaşka bir tartışmayı gündeme taşıdı.

Çok sayıda ünlü ismin yanı sıra farklı ülkelerden gelen izleyicilerin de katıldığı konserde West, özel olarak tasarlanan bir küre üzerinde, yüzünü tamamen kapatan siyah bir maske ve yoğun sis efektleri eşliğinde sahneye çıktı. Ve hakkındaki suçlamalara rağmen stadyumu dolduran kalabalığın yanı sıra, sahnede kullanılan kimi sembollerin olası anlamları da gecenin ardından sosyal medyada dolaşıma girdi.

^{28 Eylül 2024'teki Anyma Present Genesys konseri}

Bir adım geriden: Bu noktada yaklaşık iki yıl önce İstanbul'da düzenlenen başka bir konseri hatırlamakta fayda var. 28 Eylül 2024’te Ataköy Marina Arena’da düzenlenen Anyma Present Genesys konseri de benzer şekilde dönemin en çok konuşulan etkinliklerinden birine dönüşmüş; bazı sosyal medya kullanıcıları konseri bir “ritüel” olarak nitelemiş, “İstanbul’un göbeğinde satanist ayin düzenlendiği” iddiasını ortaya atmıştı.

• Paylaşımlar arasında “Şeytani gösteri karesine dikkat edin, soldaki adam ve üzerindeki ağaç ‘doğanın katliamına’ işaret ederken sağdaki kanatlı figür, ‘insanların yok olacağı’ mesajını taşıyor. Siz bu ritüeli konser mi sandınız?” gibi ifadeler öne çıkıyordu. 

Anyma’nın Eylül ayında yeniden İstanbul’da sahne alacağını da ekleyerek Kanye West’e dönelim.

Ayin mi, konser mi?

Gizemli olana gösterilen ilgi, West’in konserinde bir kez daha kendini gösterdi. Sosyal medyada yapılan bazı yorumlardaki ortak vurgu, sahnede olan bitenin “sadece bir müzik performansı” olarak görülemeyeceği yönündeydi.

• Bu yorumlarda sahnedeki küre şeklindeki platform, yoğun sis, göğe uzanan ışık sütunları ve West’in yüzünü tamamen kapatan siyah maskesi; Babil ve Sümer mitolojisine yapılan göndermelerden simyadaki “Nigredo” kavramına, pagan ritüellerden ezoterik sembolizme uzanan geniş bir referans dünyasıyla ilişkilendirildi.

Kimi kullanıcılar konseri “modern bir ayin” olarak tanımlarken kimileri de bunu “kitleleri aynı duygu ve düşünce etrafında toplamak üzere tasarlanmış sembolik bir güç gösterisi” olarak okudu. Bu yorumların merkezinde ise benzer bir tema vardı: Görünmeyen güçlerin, büyük konserleri gizli mesajlar vermek ve kitleleri yönlendirmek için kullandığı iddiası.

Fransız kültür ve moda figürü Michèle Lamy'nin konserde bulunması da bu yorumları besledi. Lamy hakkında sosyal medyada dolaşıma sokulan “büyücü” yakıştırmaları, konsere dair gizemli, okült çağrışımlı yorumların daha geniş bir kitleye yayılmasını sağladı.

Örneğin Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral, konserde yer alan bazı sembol ve söylemlerin Türkiye'nin inanç ve kültürel değerleriyle bağdaşmadığını öne sürerek organizasyonun yalnızca bir müzik etkinliği olarak değerlendirilemeyeceğini savundu. Saral şöyle diyordu:

“İstanbul’da sahnelenen Kanye West konseri, sıradan bir müzik organizasyonu olarak kabul edilemez. Okültizm ve karanlık sembollerle anılan Michèle Lamy’nin de bu organizasyonun etrafında yer alması, meselenin yalnızca müzik ve eğlence olmadığını göstermektedir.” 

Anlamı biz üretiyorsak hakikat nerede?

Peki hangi noktada binlerce kişinin katıldığı bir konser, bazı izleyicilerin gözünde bir müzik etkinliğinin ötesine geçip bir ritüel, ayin ya da güç gösterisi olarak yorumlanıyor?

Kültür kuramcısı Stuart Hall’un işaret ettiği gibi "anlam", nesnelerin ya da sembollerin içinde hazır bulunmaz; kültürel olarak inşa edilir. Yani sahnedeki ışıklar, sis, dev platform veya maskeli bir figür, bir izleyici için yalnızca estetik bir sahne tasarımı tercihiyken bir başkası için eski mitolojilere ve okült geleneklere açılan bir kapı hâline gelebilir. 

• Burada Kanye West’in sahnesinde tam olarak “ne” olduğundan ziyade, seyircinin kendi deneyimi, korkuları, inançları ve referans dünyası üzerinden gördüklerini hangi anlam dünyası içinde yorumladığı belirleyici olur.

Tabii konserlerin ritüellere benzetilmesi de yeni bir durum değil. Fransız sosyolog Émile Durkheim'a göre ritüellerin temel işlevlerinden biri insanları ortak bir duygu etrafında biraraya getirmektir. Aynı anda aynı ilahiyi söylemek, aynı hareketi yapmak ya da aynı sembole yönelmek, bireyin tek başına yaşayamayacağı yoğunlukta bir deneyim yaratır. Durkheim bu durumu “kolektif coşku” olarak tanımlar. Bugün on binlerce kişinin aynı anda aynı şarkıya eşlik ettiği bir stadyum konserinin benzer bir etki yaratması da bu yüzden şaşırtıcı değil.

İnsanlar neden büyük etkinliklerin altında gizli mesajlar arıyor?

İstanbul Medeniyet Üniversitesi Öğretim Üyesi Gülenay Pınarbaşı, günümüzde insanların artık yalnızca dinî ritüeller aracılığıyla değil, popüler kültür üzerinden de "kutsal bir deneyim" yaşamaya çalıştığını söylüyor. Bunun sebeplerinden biri de “gizem açlığı”:

“Her şeyin rasyonel, bilimsel açıklandığı bir dünyada insanlar gizeme hasret. Konserlerdeki ışık oyunları, kostümler, sembolik sahne tasarımları... Bunların hepsi ‘Acaba burada bir şey mi dönüyor?’ sorusunu uyandırıyor.”

Kanye West ya da Anyma sahneye çıktığında ışık, gösteri ve kalabalığın coşkusunun insanlara adeta bir “tapınma” deneyimi yaşattığını söyleyen Pınarbaşı, bu tür yorumların herkesin aynı anda aynı sahneye odaklanmasıyla ortaya çıktığını düşünüyor. Ona göre insanlar aslında büyük ve gizli mesajlar peşinde değil; hissetmek, bir şeye inanmak ve bir bütünün parçası olmak istiyorlar.

Eskiden camide ya da kilisede yaşanan o toplu duygu yoğunluğunu, trans hâlini bugün konserlerde aradığımızı belirten Pınarbaşı, on binlerce kişinin aynı anda aynı şarkıyı söylemesinin, ışıkların ritmik biçimde yanıp sönmesinin bilinçaltımızda eski ayinleri çağrıştırdığını vurguluyor ve şöyle devam ediyor:

“Kültür endüstrisi bize sürekli ‘Her şeyin bir mesajı var, her şey bilinçli olarak tasarlanıyor’ hissini veriyor. O yüzden bir konser afişindeki küçük bir sembol, hemen ‘Bakın işte cadılar meclisinin işareti’ şeklinde yorumlanıyor. Bu yorumlar, konserlerin altında büyük bir komplo olmasından değil de, insanların anlam ihtiyacından, yalnızlığından ve popüler kültürün ustaca kullandığı o eski, büyülü sembollerden kaynaklanıyor. Belki de gerçekten arka planda bir şeyler vardır, kim bilir, ama her durumda, insanın inanma ve bir şeye ait olma ihtiyacı bu yorumların asıl kaynağı.”

Büyük konserlerin güçlü duygular yaratması ya da ritüelleri andıran bir etki bırakması şaşırtıcı değil. Şarkıları, sahne performansı ve danslarıyla bir döneme damgasını vuran Michael Jackson’ın ya da Tarkan’ın da kitleler üzerinde benzer etki yarattığı görülüyor. 

Asıl dikkat çekici olan, yalnızca konserler değil, devasa boyutlardaki her türlü etkinliğin insanlar üzerinde bıraktığı iz. Kalabalığın, birlikte olmanın ve ortaklaşan duyguların yarattığı bu “büyüsel” etki; kimileri için sadece unutulmaz bir konser deneyimiyken kimileri için bir ayin, bir güç gösterisi ya da kitleleri yönlendirmeye dönük bir girişim olarak anlam kazanabiliyor.

• Belki de üzerinde düşünülmesi gereken asıl soru, Kanye West'in sahnesinde gerçekte ne olduğu değil; aynı sahneye bakan insanların neden bu kadar farklı anlamlar çıkardığıdır. 

Bu soru, izleyicilerin dünyayı nasıl anlamlandırdığına dair önemli ipuçları barındırması açısından da üzerinde düşünmeye değer. Ve eğer anlamı gerçekten biz üretiyorsak hakikat tam olarak nereye düşüyordur acaba?