Dünya Ekonomik Forumu'ndan izlenimler: 'Davos'ta olan Davos'ta kalmamalı'

Paretoİş dünyasından içgörü, sektör analizleri ve gelecek öngörüleri her pazartesi ve perşembe e-posta kutunuzda.
İsviçre'nin küçük dağ kasabası Davos'un ana caddesi, her senenin ocak ayında kılıf değiştiriyor. Kasabanın çikolata dükkanı, “Google Evi”ne dönüşüveriyor; ufak kilise baştan aşağıya Amerikan kartallarıyla süslenip ABD Evi oluyor. İki blok ötede, Forbes Evi akşam ev sahipliği yapacağı konsere hazırlanıyor; hemen yanında Meta Evi'nin sıcak çikolata standının önünde bir kuyruk oluşmaya başlıyor. Ve 130 ülkeden binlerce ayrıcalıklı insan, siyasi liderler, çokuluslu şirketlerin CEOları, kanaat önderleri kasabaya doluşuyor.
Buz kesmiş sokaklarda yürüyen, o panelden bu panele koştururken uğranan bir locada 15 dakikalık ikili görüşmelerde milyarlarca dolarlık ortaklıklar için el sıkışılıyor; bütün dünya nefesini kesip lacivert arka planın önündeki kürsüde söylenenlere odaklanıyor. Dünyanın en büyülü ve en ayrıcalıklı dağ kasabasına, Davos’a hoşgeldiniz.
Bu sene, Türkiye’den Davos'a giden genç bir insan hakları hukukçusu olarak kendimi bu fazla düzgün, fazla steril ve fazlasıyla elit dağın eteğinde buldum. Çok ayrıcalıklı, çok kapalı ve çok erişilmez ana yürüyüş caddesinde “Hiçbir anı kaçırmamalıyım, her şeyi not etmeliyim” kaygısıyla koştururken kendime bir yandan sürekli şunu sordum:
“Burada konuşulanlar, dışarıdakilere gerçekten dokunuyor mu?”
İşte gözlemlediklerim, cebimde, not defterimde eve geri getirdiklerim.
Yapay zeka çıkarması
Davos’un ana alışveriş caddesi “Promenade”ın her köşesi yapay zeka tarafından tutulmuş gibiydi. Yapay zeka şirketleri, ferah oturma odaları gibi döşedikleri localarını çok sevdikleri büyük ve vizyoner sloganlarla donatmıştı: “Yapay zekayla güçlendirdik, insanlarla yönlendiriyoruz.” “Daha azıyla yetinmeyin. Daha güzel bir gelecek mümkün.” “Hayallerinizin ötesine.”
Sanki yalnızca şirketler değil, anlatılar da yapay zeka tarafından işgal edilmişti. Kocaman bir yelpazeye yerleştirmek mümkündü anlatıları. Palantir CEO’su Alex Karp’ın yapay zekanın beşeri bilimlerdeki iş alanlarını ve diplomalarımızın kıymetini yok edeceği iddiasının karşısında, Washington Post oturumunda dinleme fırsatı bulduğum Bill Gates’in daha temkinli sesi vardı.
- Gates, ağlık alanında yapay zekanın müthiş potansiyelini görürken aynı zamanda yapay zeka pazarını "hiper rekabetçi" olarak niteledi ve değerlemelerin hepsinin artmayacağını, kendini kaptıranların kimisinin dalgasının köpüreceğini, ama bir süre sonra söneceğini söyledi.
Kimileri düşünsel emeği, insanın merakı ve eleştirel zekasını üstü kapalı söylemlerle gözden çıkarıyor. Kimileri ise, “Yapay zeka işlerimizi elimizden alacak” söylemine geçit vermeden, “Altyapımızı hazırlamaya çok yatırım yaptık, işten çıkarma söz konusu değil, ama yeni işe alımlar daralacak” diyor; yine de kaygıyla komşularının bahçelerinden gözünü ayırmıyor.
Bu yelpazenin için beni çok rahatsız eden bir ayrıntı ise organizatörlerin diline pelesenk olan insanlara ve sohbetlere “prompt verme” lafı oldu. Belki Davos 2026’nın yapay zekayla ilgili ruh hâli tam da buydu: Her yerde yapay zeka, ama eskisi kadar “hype” değil; daha çok sorgulanan, daha temkinli, daha fazla “Bu nereye gidiyor?” sorusuyla kuşatılmış...
Yapay zekanın karşısında 'ekransız çocukluk'
Beni en çok sarsan, bu gürültünün tam karşısında yükselen sessiz bir karşı anlatıydı: Ekransız çocukluk, akıllı telefonsuz okullar ve yapay zeka chatbot’ların karanlık yüzü.
Kaygılı Kuşak'ın yazarı Jonathan Haidt’in söyledikleri burada kırılma anıydı. Dijital çağın yalnızca parçalanmayı değil; kaygıyı ve depresyonu da büyüttüğünü anlatırken yapay zekanın “rutin işleri” elimizden alıp bizi zaman bakımından özgürleştirse bile mutluluğu otomatik olarak getirmeyeceğini söylüyordu. Çünkü mutluluğun kaynağı hâlâ insani bağlar, aidiyet ve amaç duygusu.

Aklıma kazınanlardan biri de kız kardeşini kaybeden, kaybından sonra dijital izini takip ederek internetin karanlık forumlarının neler yapabileceğini gören ve “Big Tech” şirketlerinin dijital istismara göz yumduğunu korkusuzca dile getiren, yarı Türk yarı İngiliz Adele Zeynep Walton’ın hikayesi ve “Çevrimdışı Olma” hareketi oldu. Çevrimiçi esenlik yasalarının “sertleştirileceği”, belli bir yaşın altındaki çocuklara yönelik akıllı telefon ve sosyal medya sınırlamalarının haberleri çokça konuşuldu.
Belki de bu temkinli sorular yüzünden New York Times’ın yıllık münazarasında “This House believes that AI will succeed where humans have failed” yani “Bu Meclis, yapay zekanın insanların başarısız olduğu yerde başarılı olacağına inanmaktadır.” tezine karşı çıkan ekip kazandı.
İçe kapanma çağında güven inşası
İkinci büyük başlık ise beni başta sinirlendirse de üzerine düşünmeye zorlayan, yılın ana teması “Diyalog Ruhu” söylemiydi. İlk bakışta, iş dünyası ve insan hakları alanında doktora yapmış bir hukukçu olarak bu bana çok aşina olduğum, iş dünyasının yumuşak bir dilin arkasına saklanarak sorumluluktan kaçtığı hissini verdi. Hâlâ kurumsal sosyal sorumluluk zihniyetinde kalmış, risk almayan bir “diyalog”...
Ama biraz daha derine indikçe şunu fark ettim: Bu diyalog, biraz daha farklı ve aslında elzem. 2026 yılında polarizasyonun ötesine geçtik. Artık fikirlerimizin, geldiğimiz yerin, değerlerimizin ve bilgi kaynaklarımızın farklı olduğuna inandığımız insanlarla, bırakın tartışmayı, aynı ortamda bile durmak istemiyoruz.

Edelman Güven Barometresi bu yılki raporunda bunu “insularity” yani içe kapanma olarak tanımlıyor. Robert Edelman’ın rapor lansmanında vurguladığı noktayı tam burada not ettim: İçe kapanma çağında güven inşası çok önemli. Çünkü artık “polarizeyiz” demek yetmiyor; birbirimizi “aynı evrenin insanı” olarak bile görmediğimiz bir eşiğe geldik.
Bu yüzden Edelman raporunda geçen “trust broker” (güven aracısı) kavramı, kulağıma bir teori gibi değil, bir hayatta kalma mekanizması gibi çalındı: Güven artık soyut bir duygu değil; aktif olarak aracılık edilmesi, tercüme edilmesi, taşınması gereken bir şey. Farklı dünyalar arasında “ortak zemini” görünür kılan insanlar ve kurumlara muhtacız.
Güven susuzluğumuz, özellikle politik gerginliğin ortasında da iyice belirginleşti. Trump'ın Force One uçağının Davos’a inişinin ardından başlayan gergin bekleyiş, Grönland söylemlerindeki görece yumuşama, Klaus Schwab’ın ilk kez Forum liderliği devretmesi… Bütün bunlar, belki de tam bu nedenle daha “yumuşak” bir söylemin gerekli olduğunu düşündürdü bana çünkü sertliğin ürettiği şey artık sadece karşıtlık değil, kopuş.

Ben hâlâ umutlu kalmaya çalışıyorum. Davos’un aşırı ayrıcalıklı yapısı, fazlasıyla beyaz ve fazlasıyla erkek egemen paneller beni öfkelendirse de acilen dönüşmesi gereken bu panellerde, bu masalarda konuşulanlar dışarıdaki milyonların hayatına dokunuyor. O yüzden bu dağ kasabasının geçici sakinleri içerideyken de dışarıyı hatırlamak; ayrıcalığın içinden sorumluluk üretmek zorunda.
İsveç’in verdiği bir buluşmada kocaman panoda yazan cümleyi unutmuyorum: “What stays in Davos should not stay in Davos.” Yani Davos’ta olan, Davos’ta kalmamalı.
Gençlerle diyalog nereden geçiyor?
Benim çocukluğum Türkiye’nin çok iyimser bir döneminde, 2000’lerin başında geçti. Bu çok iyimser yıllarda Türkiye neyle övünürdü? Üç tarafının denizlerle çevrili oluşu, jeopolitik konumu ve genç nüfusu.
“Gençler harikasınız! Siz bizim geleceğimizsiniz!”
Y ve Z jenerasyonu arasında sıkışmış jenerasyonun bir üyesi olarak gençlere yöneltilen bu 23 Nisan şefkatinden ve alkışların samimiyetsizliğinden çoğu zaman sıkılırım. Ama şunun da farkındayım: Yıllar önceye damga vuran Greta Thunberg öfkesi de (haklı olsa bile) ters tepiyor. Bir orta yol bulmak lazım.

Türkiye’de üst düzey siyaset ve iş dünyası liderleri her seferinde gençlere ne kadar güvendiklerini, inandıklarını söylüyor ama bir şartla... “Geleceğin” liderleri olarak. “Size dev sorumluluklar yüklüyoruz, ama ancak sıranız gelince bu masalarda oturabileceksiniz; şimdi kenarda durun, biat edin, gençlik kollarımızda ya da gençlik programlarımızda emek verin, stajlarınızı tamamlayın, notlarımızı tutun ve öğrenin.”
Usta-çıraklık elbette kıymetli; elbette bu liderler bir zamanlar genç olmak ne demek biliyor. Ama 2026 yılında bir ergen olmak ne demek, işte onu bilmiyoruz. Gençlikle diyalog; emoji ve graffiti desenli fuarlardan, “hep genç kalan siyasetçi ve arkasındaki genç destekçiler” selfie’lerinden ya da beyaz yaka dünyasında bir heves dahil olunup sonra atıl kalan tersine mentörlük sistemlerinden ibaret kalmamalı.
- Orta noktada buluşmak, anlamlı danışma kurulları ve ortak karar mekanizmaları kurmak mümkün ama önce gençleri faydalanıcı/tembel ya da “beden dili anlaşılamayan egzotik çiçek” gibi görme zihniyetinden sıyrılmalıyız.
Türkiye'nin diplomatik varlığı (ya da yokluğu)
Peki başka ne eksikti? Türkiye’nin diplomatik varlığı. COP31’in ev sahibi ülke neden Davos’ta varlık göstermedi? “One minute” çıkışının günlerce konuşulduğu dönemde çocuktum ama hâlâ çok net hatırlıyorum. O çıkışın kendi bağlamında haklı olduğunu düşünüyorum ama bu küslük bitmeli.
Davos sokaklarında yalnızca şirketlerin değil, ülkelerin de tanıtım amaçlı evleri vardı: Brezilya, Güney Afrika, Hindistan, Polonya, ABD, Kosova, Endonezya… Heyecanla Brezilya Evi’nin COP30’dan ne dersler çıkardık oturumlarına katıldım. Türk olduğumu duyanlar da bana aynı şeyi sordu: Türkiye delegasyonu nerede? COP31’e dair planlar neler?
İlgi var, heyecan var ama belirsizlikten kaynaklı bir kafa karışıklığı da var. Son yıllarda Birleşmiş Milletler’de sürdürülebilir kalkınma amaçları odağında savunuculuk alanlarında Türkiye’yi başrolde göremiyorduk. Oysa bu yıl çok önemli: COP31’e Avustralya ile şahsına münhasır bir ortaklıkla ev sahipliği yapıyoruz. NATO Zirvesi de bu sene Türkiye’de. Ama neden hep ağırlıyoruz? Neden deplasmanda yokuz? Gençliğin dahli ve sürdürülebilirlik alanlarında Türkiye’yi daha aktif, daha “acar” görmek istiyorum.

Başta feminist sivil toplum örgütleri olmak üzere, giderek daralan alanda inadına ayakta kalan hak savunucularının bu platformlarda kendine yer bulabilmesini istiyorum. Bu yalnızca prestij değil; inadına çok paydaşlılığa, inadına çok taraflılığa sahip çıkıldığının bir göstergesi.
Yeniden o dev panoda yazılanı anımsıyorum; Davos’ta olan, Davos’ta kalmamalı. Unutulmaması gereken birinci mesele şu: Burada konuşulanları bu şaşaalı ve ayrıcalıklı kulübün dışına da çıkarabilmek boynumuzun borcu.
İkincisi, bence Davos’un en cesur konuşmasını yapan Kanada Başbakanı Mark Carney’nin şu sözü: “Masada değilseniz menüdesiniz.” Uluslararası hukuktan çok çıkar ve gücün baskın olduğu bir dünyada bu cümle acı biçimde doğru. Ama ben “Menüde değil masada olalım, çatal bıçaklarımızı bileyelim” refleksiyle değil, Türk usulü masaları birleştirerek, muntazam olmasa bile herkesin oturabildiği, daha adil bir sofra kurarak var olmak istiyorum.
Yapay zeka sohbetlerinin yalnızca “start-up bro”ların ve Linkedin kanaat önderlerinin üstü kapalı ve hiç anlaşılmayan dillerine hapsolmamasını, felaket tellalı olmadan ama gerçekçi bir temkinle konuşulmasını istiyorum. Türkiye’nin çocukların ve yetişkinlerin ekran süresinin en yüksek olduğu ülkelerden biri olduğunu ve bunun eleştirel düşünme becerilerimizi nasıl etkilediğini ciddiye almasını istiyorum.
Davos’ta iş dünyasından yalnızca birkaç üst düzey isim görmek yerine daha çeşitli, daha cesur ve hak savunuculuğunu, ayrıcalıktan uzak gerçekliklerimizi bilen delegasyonlarla orada bulunmamız şart. Yaptıklarımızı övmeye indirgenen bir fuar koşuşturması olarak değil; çok taraflılığa, barışa ve adil bir dünya düzenine olan bağlılığımızın somut bir ifadesi olarak...
Davos’ta olan Davos’ta kalmamalı.










