El Niño’nun Gölgesinde Bir Türkiye Sınavı

Prof. Dr. Levent Kurnaz

İklim kriziyle ilgili en büyük yanılgılarımızdan biri, uzak coğrafyalarda gerçekleşen okyanus olaylarını kendi yerel gerçekliğimizden bağımsız sanmaktır. Çoğu zaman "Pasifik’teki bir su ısınması" olarak magazinleştirilen El Niño, aslında küresel atmosfer döngüsünün kökten yeniden düzenlenmesidir. Türkiye Pasifik kıyısında olmayabilir; ancak yükseklerdeki hava akımlarının tüm dünyayı sarması ve etkilemesi nedeniyle bu devasa enerji transferinin dolaylı ama sarsıcı sonuçlarından kaçması mümkün değildir.

2026 öngörüleri, güçlü ya da orta şiddetli bir El Niño olasılığını masaya yatırırken, sadece meteorolojik bir fenomen değil, aşırı sıcaklardan gıda güvenliğine, kamu sağlığından makroekonomik istikrara uzanan sistemik bir risk zinciri karşımıza geliyor.

İnsan kaynaklı ısınma nedeniyle zaten yükselmiş olan sıcaklıkların üzerine bir de El Niño etkisi eklendiğinde, karşımıza çıkan tablo oldukça net: Daha sıcak kışlar, erkenci bir bahar ve normalden çok daha uzun süren yaz ayları. Ancak burada asıl dikkat çekici olan, El Niño’nun yalnızca olay yılına özgü bir etki yaratmamasıdır. Son bilimsel bulgular, kuvvetli bir El Niño’nun kalıcı ve gecikmeli etkilerinin 5 yıla kadar yayılabildiğini gösteriyor. Bu demek oluyor ki, 2026’da yaşanacak bir "süper El Niño", sadece o yılı değil, takip eden beş yılın sıcaklık istatistiklerini de yukarı çekecektir.

Bu durum Türkiye’de büyük şehirlerdeki ısı adası etkisini katlayacak, soğutma ihtiyacı nedeniyle enerji talebini zirveye taşıyacak ve özellikle Akdeniz-Ege havzasında orman yangını riskini aşırı seviyelere ulaştıracaktır.

El Niño’nun Akdeniz üzerindeki etkisi tek tip bir kuraklık ya da sel vaat etmekten öte, çok daha tehlikeli olan "düzensizliği" getirir. İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu’da kış yağışlarının azalması ve kar örtüsünün zayıflaması, Fırat-Dicle ve Kızılırmak gibi hayati havzalarda yaz suyu arzını doğrudan tehdit eder. Ancak aynı atmosferik dengesizlik kısa süreli ama yıkıcı aşırı yağış olaylarını da tetikleyebilir. Yani aynı yıl içinde hem susuzluk stresiyle hem de ani sel ve taşkınlarla mücadele etmek zorunda kalacağımız bir "aşırılıklar dönemine" giriyoruz.

El Niño’nun ekonomik büyüme üzerinde bıraktığı kalıcı izler, Türkiye gibi tarımsal üretimin iklime göbekten bağlı olduğu ülkelerde çok daha derin hissedilir. 2026’da beklenen olası bir El Niño, buğday veriminde dalgalanma, mısır ve ayçiçeğinde sıcaklık stresi, hayvancılıkta ise yem maliyetlerinin katlanması anlamına gelir. Türkiye’nin enflasyon sepetinde gıdanın sahip olduğu kritik ağırlık düşünüldüğünde, bu durum sadece bir tarım sorunu değil, doğrudan bir makroekonomik risk ve gıda güvenliği krizidir.

Belki de en az konuşulan risk başlığı bu sürecin insan sağlığı üzerindeki etkisidir. El Niño yıllarının ölüm oranındaki iyileşmeyi yavaşlattığı ve özellikle yaşlılar ile çocuklar gibi kırılgan gruplarda yaşam beklentisini düşürdüğü bilimsel bir gerçekliktir. Sıcaklığa bağlı ölümler, hava kirliliğinin artması ve vektör kaynaklı hastalık riskleri sağlık sistemimiz üzerinde birkaç yıla yayılan bir ek yük oluşturacaktır.

Öte yandan, küresel güneyde yaşanacak gıda krizleri ve su kıtlığı, Orta Doğu ve Kuzey Afrika hattında yeni bir istikrarsızlık dalgası yaratarak Türkiye’nin göç ve jeopolitik dinamiklerini de zorlayabilir.

Asıl mesele El Niño’nun gelip gelmeyeceği değil; geldiğinde bizim hangi savunma mekanizmalarına sahip olacağımızdır. Erken uyarı sistemlerini teknik birer detaydan çıkarıp operasyonel stratejilere dönüştürmek, tarımsal sulama planlarını 20 yıllık projeksiyonlara göre bugünden revize etmek ve sıcak hava dalgası eylem planlarını hayata geçirmek zorundayız.

Modeller El Niño’nun şiddetinin küresel ısınmayla birlikte artabileceğini gösteriyor. Bu, 2026’da karşılaşacağımız sınavın geçmiştekilerden çok daha zorlu olacağı anlamına gelebilir. El Niño, uzak bir Pasifik hikâyesi değildir; suyumuzdan gıdamıza, sağlığımızdan cebimizdeki paraya kadar uzanan somut bir gelecek meselesidir. 2026 bir sınav yılı olacak; hazırlık yaparsak bu sorunları yönetebiliriz, yapmazsak zincirleme etkilerin altında kalmamız kaçınılmazdır.