Fiat paranın geleceği: Parasal sistem ne yöne evrilebilir?

Fiat (itibari) para, altın veya gümüş gibi bir emtia tarafından değil, doğrudan devlet otoritesi ve kullanıcı güveniyle değer bulan resmi para birimlerinin genel adı olarak kabul edilebilir. Modern ekonomilerin omurgasını oluşturan ve hepimizin aşina olduğu dolar ya da avro gibi paralar bu kategoriye girer.

İnsanlığın ekonomik yolculuğunda devrim yaratan ve bugün bildiğimiz sistemi yaratan fiat para, küresel finans sisteminde güvene dayalı bir istikrar unsuru olagelmiştir. Ancak son yıllarda kripto paralar ve dijital varlıkların ortaya çıkışıyla paranın da anlamı sorgulanır oldu. Bugün, fiat paraların tamamen yok olacağı yönünde spekülasyonları barındıran içerikle çokça tüketilse de içinden geçtiğimiz tüneli bir yok oluş değil de bir dönüşüm süreci olarak nitelemek yanlış olmayacaktır.

Megatrend 

Fiat paranın geleceğini şekillendiren megatrendi paranın dijitalleşmesi olarak biliyoruz. Bugün, pek çok ülkede nakit kullanımının azaldığını, elektronik ödeme sistemleri, mobil cüzdanlar ve kripto varlıkların günlük hayatın parçası haline geldiğini görüyoruz. Bu trende cevaben merkez bankaları geleneksel parayı dijital çağa uydurmak için Merkez Bankası Dijital Para Birimleri (CBDC) geliştirme süreçlerini art arda devreye aldılar. Bugün, içinde bizim de yer aldığımız tam 137 ülke CBDC projelerinin üzerinde çalışıyor ve süreçle ilgili kamuoyuna düzenli geri bildirim veriyor.

Konuyla ilgilenen özel sektör oyuncuları ise kaynaklarını stablecoin olarak adlandırılan, değeri güçlü bir fiat paraya sabitlenmiş dijital varlıkların yaygınlaşması için kullanıyor. Kripto varlık dünyasındaki anormal fiyat hareketlerine karşın, istikrar unsuru olarak ortaya çıkan stablecoin’ler pek çok ekonomide, özellikle de hanehalkı tarafından tasarrufları koruma ve değer saklama aracı olarak ilgi görüyor.

Tüm bu teknolojik yeniliklerin ötesinde konunun kalbinde ise güven dinamikleri yatıyor. İtibari paranın değeri, paranın fiziki değerinden ziyade onu ihraç eden otoriteye ve ekonomiye duyulan güvenle ayakta kalır. Bu olguyu temel olarak ihraç edilen bir borçlanma aracına yatırımcıların gösterdiği teveccüh ile benzetmek yanlış olmayacaktır.

Benzer şekilde dijital paralarda da kullanıcıların teknolojiye, protokollere veya ihraç eden kuruluşa güveni kritik bir faktör olarak değerlendiriliyor. Bu nedenle merkez bankaları, dijital dönüşümü gerçekleştirirken kamu güvenini sarsmamaya büyük özen gösteriyor. Sonuçta niteliği ne olursa olsun, para özünde bir güven sözleşmesidir ve gelecekte hangi formda olursa olsun, sürdürülebilir olması güven unsurunu ne kadar sağlayabildiğine bağlıdır.

Türkiye örneği

Fiat paranın dönüşüm sürecinde ülkemiz de yer alıyor. Özellikle, yakın geçmişte içinden geçtiğimiz enflasyonist dönem ve yatırımcı nezdinde düşen öngörülebilirlik hanehalkının önemli kısmının birikimlerini koruma arayışıyla alternatiflere yönelmesine yol açtı. Bu süreçte, konvansiyonel bankacılık ürünlerinin dışına çıkma eğilimi güçlenen yatırımcıların portföylerinde dijital varlıklar da yer aldı.

Ülkemizin küresel çapta en yüksek kripto para işlem hacmine sahip ülkeler arasına girdiği bu süreçteki davranış modeli değişimine paralel olarak Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da fiat paranın dijital dönüşümü projesini başlattı. Kavramsal çalışmaları 2020 yılında başlayan Dijital Türk Lirası projesi kapsamında ilk pilot ödeme işlemi 2022 sonunda gerçekleştirildi. Süreç, kurumun ilerleme raporlarını yayımlaması ve özel sektöre yaptığı katılım çağrılarıyla an itibarıyla devam ediyor.

Bizi ne bekliyor?

Bugün itibarıyla, fiat paranın geleceğine dair farklı beklenti ve senaryolar tartışılıyor. Bu senaryolar birbirleriyle bağlantılı çok sayıda değişken barındırsa da bazı alanlarda net ayrımları gözlemlemek mümkün. Ana senaryoları şu şekilde özetleyebiliriz:

Fiat Para v2: Bu kampta, itibari paranın ortadan tamamen kalkmayacağı ve yapının teknolojiyle güçlendirilerek devam edeceği görüşünü benimseyenler yer alıyor. Bu senaryoda merkez bankaları, geleneksel görevlerine devam eder ve politika yapıcılığı misyonunu sürdürürken, parayı dijital ortama taşıyarak güven ve kullanım kolaylığını artırmayı hedefleyecek. CBDC’lerin başarılı şekilde uygulanmasıyla fiat para, dijital çağın gerekliliklerine uyumlanmış bir formda ve yine geleneksel ifadeyle devlet güvencesiyle varlığını sürdürecek.

Hibrit dünya: Bu senaryoya göre geleneksel ve özel para tipleri bir noktada iç içe geçerek hibrit bir para düzeni oluşturacak. Bu düzende merkez bankası parası temel güven katmanını sağlarken, özel sektör tarafından çıkarılan yenilikçi dijital paralar piyasada aktif olarak kullanılacak. Devlet destekli dijital paralar, sistemde istikrar ve güven misyonunu, bu resmi paraların değerine bire bir bağlı stablecoin’ler ise hız, yaratıcılık ve gelişim misyonunu üstlenecek. Böylelikle sistemdeki iki cenahın da en güçlü yönleri (güven ve hız) bir araya gelecek. Bu senaryoda, uzak gelecekte, para ihraççılarının sisteme uyumlanması (para politikası, karşılıklar vb) beklenecek.

Elveda fiat: Bu senaryolar yelpazesinin diğer ucunda ise itibari para sisteminin, bugünün ihtiyaçlarına karşılık verememesi sebebiyle sistemik bir krize girmesi, ardından da tarihin tozlu sayfalarına gömülmesi yer alıyor. Mevcut ekonomik dalgalanmaların klasik para politikalarıyla yönetilemediği, merkez bankalarının aksiyonlarının yetersiz kaldığı ve bir noktada kredibilitelerini kaybettikleri bu senaryoya göre altın, gümüş gibi emtialar ya da Bitcoin gibi arzı sınırlı dijital varlıklar yeni rezerv araçları olarak öne çıkacak. Bu ve benzer “toptan değişim” beklentileri özellikle ısrarcı enflasyonist dönemlerde artıyor.

Sonuç olarak

Fiat paranın geleceğine dair kesin yargılara varmak için bugün hala çok erken. İçinden geçtiğimiz dijital devrim sürecinin karşımıza yarın ne çıkaracağını öngörmek dahi güç. Dip toplamda ise yukarıda bahsettiğim senaryolar içinde “yeni nesil paralar kaybolacak” ya da “fiat para dünyası sona erecek” gibi siyah-beyaz senaryolardan bahsetmek makul görünmüyor. An itibarıyla (en azından orta vadede) ana senaryo bir dönüşüm ve uyumlanma süreci olacak gibi görünüyor. Burada, merkez bankaları ve parasal otoritelerin ekonomi geneli üzerindeki etki alanlarının daraltılmaması eğilimi (herkesin para arz edebildiği bir dünyada para politikasının etkinliği ve hatta gerekliliği tartışmaya açılacaktır) halen güçlü görünüyor.

Bu sebeple, yakın gelecekte itibari paranın dijital temsilinin (CBDC’ler) hayata geçmesi, para sistemine güveni korumanın yeni yolu olacak gibi görünüyor. Bu noktada, dijital varlıkların henüz derin bir kriz deneyimi yaşamadığı ve kredibiliteye dair gerçek sınama yaşamadığını da not etmekte fayda var.

Para kavramı bir güven meselesidir. Merkez para otoriteleri ve hükumetler de bu güven meselesini bir noktada egemenliğin ön koşulu olarak görmeye devam ediyor. İlerleyen yıllarda, belki de hiçbirimizin fani gözlerle göremeyeceği bir gelecekte güvenin yeniden tanımlanması ve adresinin değişmesi elbette ki olasıdır ancak öngörülebilir gelecekte ana senaryo fiat paralarla merkeziyetsiz yeni araçların bir dengede birleşerek yeni bir para formu mekaniğinin hayata geçeceği olarak kabul edilebilir.