"Gezegensel sağlık diyeti" bize ve dünyamıza ne kazandırır?

Prof. Dr. Mine Durusu Tanrıöver

Rengarenk besinler içeren tabaklar hem bize hem de dünyamıza sağlık katabilir mi? Genel olarak fleksiteryan, yani esnek bir vejetaryen beslenme içeriğine sahip, ama aynı zamanda gıda sistemlerinin sürdürülebilirliği ve tükettiğimiz gıdanın karbon ve su ayak izini de gözeten bir diyet tanımlanabilir mi? 

Bu soruların yanıtları Lancet EAT Komisyonu tarafından 2019 yılında çıkarılan bir raporda detaylı bir şekilde irdeleniyor ve insanlık yeni bir beslenme anlayışına davet ediliyor. Akdeniz diyeti, DASH diyeti, MIND diyeti gibi isimlerle bilinen ve sadece bireyin sağlığına odaklanan pek çok popüler beslenme tarzının bir adım daha ilerisinde, dünyamızın sağlığına da iyi gelecek bir beslenme tarzı olarak "gezegensel sağlık diyeti"ni sizlerle tanıştırmak isterim. Bitki temelli gıdalardan zengin ve çok daha az hayvansal gıda içeren ‘gezegensel sağlık diyeti’ sağlıkta iyileşme ve çevresel kazanımlar sağlıyor. 

Artık biliyoruz ki diyabet, kalp hastalığı, hipertansiyon ve hatta kanser gibi kronik hastalıklara sahip olmamızın en büyük nedeni hayvansal ve işlenmiş gıdalardan zengin sağlıksız beslenme alışkanlıklarımız. Kalp damar hastalıkları dünya genelinde ve ülkemizde önde gelen ölüm nedeni olmayı sürdürüyor. Diğer taraftan vejetaryen diyetlerin LDL kolesterol, hemoglobin A1C ve kan basıncında düşüş sağlayarak pek çok kronik hastalıktan ve kalp krizi, inme gibi akut olaylardan bizleri koruyabileceğini biliyoruz. Ne yemediğimiz kadar yemediğimizin yerine ne yediğimiz de çok önemli gayet tabi! Hayvansal ve işlenmiş ürünleri diyetimizden çıkarmanın ve bitki temelli bir beslenme alışkanlığı kazanmanın sağladığı faydanın bir kısmı da buradan geliyor. Yani, hayvansal gıdaların sağlık üzerindeki olumsuz etkilerinden kaçınırken, bitkisel gıdaların pek çok olumlu etkisinden de yararlanıyoruz. Bitkisel gıdalar lif, steroller, potasyum, magnezyum, mineral ve vitaminler gibi günlük olarak ihtiyacımız olan maddeleri almamızı sağlıyor. Ayrıca, kısa vadede besleyici etkileri olmamakla beraber daha uzun vadede koruyucu ve iyileştirici etkileri olan fitokimyasal yani bitkilere özgü biyoaktif maddeler sunuyor. 

Bitkisel temelli her diyetin sağlık anlamında aynı olumlu etkiyi sağlamayabileceğini bilmek de önemli. Burada esas olan işlenmemiş, tam ve saf haliyle bu gıdaları tüketebilmek. Yani aslında ihtiyacımız olan sebze, meyve, baklagil, tam tahıl ve kabuklu yemişlerin ana bileşenleri olduğu, tam bir tarladan tabağa yaklaşımı. Bu arada, sağlıklı bir yaşam sürmek için gerekli olan proteinin sadece hayvansal gıdalardan gelebileceği mitini de yıkmak gerekiyor. Örnek vermek gerekirse, birbirine eşdeğer birer porsiyonda biftekte 25 gram, somonda 20 gram protein varken, kırmızı mercimekte 18 gram protein bulunuyor. Bitkisel gıdaların yeterli çeşitlilikte tüketilmesi protein ihtiyacımızı karşılarken hayvansal gıdalarda olmayan faydalı maddeleri de bize sağlıyor. Bunun yanında gezegenimizin sağlığı açısından baktığımızda, baklagillerin 28 gramlık porsiyonu 1 CO2 eşdeğerinden daha az karbon ayak izine sahipken, aynı miktardaki biftek 1200 CO2 eşdeğerinde karbon ayak izine sahip. Endüstriyel hayvancılığın, ormansızlaşmanın, biyoçeşitlilik kaybının ve küresel sera gazı emisyonlarının artışının  en önemli nedenlerinden biri olduğunu biliyoruz. Dünyada 50 yıl öncesine göre üç kat daha fazla et üretildiği göz önüne alındığında iklim krizine ve çevresel yıkıma beslenme alışkanlıklarımızın da ciddi şekilde katkıda bulunduğunu görebiliriz. 

Gezegensel sağlık diyetini küresel düzeyde geçerli kılabilmek için meyve, sebze, kabuklu yemişler ve baklagillerin küresel tüketimini iki katına çıkarırken, kırmızı et ve şeker gibi gıdaların tüketimini yüzde 50’den fazla azaltmamız gerekiyor. Ve bunu da sürdürülebilir ve adil gıda sistemleri kurgulayarak yapmamız. Kısacası, fosil yakıtlardan yenilenebilir ve temiz enerjiye dönüş ne kadar acil ve hayati ise, aynı şekilde sağlıklı insanların yaşadığı sağlıklı bir gezegen için küresel gıda sistemlerinin de acilen ve radikal bir şekilde dönüşmesi gerekiyor.