Global iş dünyasında 2024: Geride kalan yılda neler yaşandı?

İsrail-Filistin ve Rusya-Ukrayna savaşları, siyasi ve politik gerilimler, yüksek seyreden enflasyon ve faizler nedeniyle sermaye hareketlerinin kısıtlı olduğu 2023'ün ardından, 2024 yılı küresel iş dünyası için birçok açıdan oldukça hareketli geçti. Son yıllarda resesyon tehlikesiyle boğuşan Almanya başta olmak üzere, büyüme sorunları yaşayan Avrupa'nın yanısıra, dünyanın en büyük iki ekonomisinden biri olan Çin, yıllardır problemler yaşayan emlak sektörünün etkisiyle yavaşladı. Fransa, Japonya ve Güney Kore gibi dev markalara ev sahipliği yapan ekonomilerdeki siyasi krizler, iş dünyasının performansı üzerinde etkili oldu. Seçim maratonunu tamamlayan ABD, ikinci Trump dönemine hazırlanırken, Batı'dan gelen yaptırımların gölgesindeki Rusya ise enerji politikalarıyla ekonomisini ayakta tutmaya çalışıyor.

Siyasi krizler, savaşların etkisi, yüksek enflasyon ve faizlerin etkisinden sıyrılarak toparlanma çabasındaki küresel ekonominin gölgesindeki iş dünyası, 2024 yılında Boeing'de olduğu gibi haftalarca süren grevlerle uğraşırken, sağlık ve teknoloji sektörlerindeki yukarı yönlü ivmeyle dengede kalma çabasındaydı. Yıl boyunca bolca duyduğumuz satın alma ve birleşmelerin yanı sıra, sorunlu şirketlerde üst düzey yönetim kadrolarında önemli değişikliklere şahit olduk.

Almanya'da otomotiv krizi

Almanya ekonomisinin bel kemiği olarak görülen otomotiv sektörü, yıl boyunca yapısal, teknolojik ve jeopolitik zorluklarla mücadele etti. Almanya'nın önemli pazarlardan Avrupa ve Çin'de satışların düşmesinin yanı sıra elektrikli otomobillere talep yetersizliği sektördeki krizi derinleştirdi. 

Ülkenin en önemli otomotiv markalarından Volkswagen, tarihinde ilk kez fabrika kapatma kararıyla gündeme gelirken, sektörle doğrudan ya da dolaylı olarak ilişkili birçok şirket, binlerce çalışanını işten çıkarmak zorunda kaldı. Asırlık Alman otomotiv parça tedarikçisi Johann Vitz GmbH, iflas başvurusunda bulunarak yeniden yapılanma sürecine girdi. 

• İşten çıkarmalar artacak: Alman Otomobilciler Birliği’nin (VDA) açıkladığı son araştırma, 2019-2023 yılları arasında ülkenin otomotiv endüstrisinde 46 bin azalan çalışan sayısının, 2035'e kadar 200 bine yaklaşacağını gözler önüne serdi.

Şubat ayında, Almanya menşeli lastik ve otomobil parçaları üreticisi Continental, Ar-Ge verimliliğini artırmak için otomotiv bölümünde 7 bin 150 kişiyi işten çıkaracağını duyurdu. Özellikle yılın ikinci yarısında artan işten çıkarma furyasında, Alman otomotiv ve sanayi tedarikçisi Schaeffler, 2 bin 800'ü Almanya'da olmak üzere, Avrupa'da 4 bin 700 kişiyi işten çıkaracağını duyurmuştu. Endüstrinin önemli tedarikçilerinden Bosch, otomotiv biriminde 3 bin 800'ü Almanya'da olmak üzere, dünya genelinde 5 bin 500 kişiyi işten çıkaracağını açıkladı. Bosch, ilaveten üretim tesislerinde kısa mesaiye gidileceğini açıkladı.

İşten çıkarma kararı alan şirketler

2024 yılı boyunca yapay zeka ve elektrikli araçlar pazarındaki değişimler nedeniyle çeşitli sektörlerde dünya genelinde birçok büyük işten çıkarma haberi geldi. Dikkat çeken işten çıkarma kararlarından bazıları şöyle:

• Küresel otomotiv devlerinden Stellantis, Ram 1500 Classic kamyonetinin üretiminin sonlandırılması nedeniyle ABD'nin Michigan eyaletindeki fabrikasında 2 bin 450 çalışanın işten çıkarılacağını açıkladı.
• Vodafone Almanya, Mart ayının sonunda yaklaşık 2 bin kişinin işine son verecek bir yeniden yapılanmanın parçası olarak, önümüzdeki iki yıl içinde yaklaşık 400 milyon avro tasarruf etmeyi hedeflediğini belirtti.
• Fransa merkezli otomotiv tedarikçisi Forvia, Avrupa'daki işgücünün %13'üne karşılık gelen 10 bin çalışanının işine son vereceğini duyurdu. Şirket, bu hamleyle elektrikli araç pazarındaki dönüşüme uyum sağlamayı ve giderlerini 500 milyon avroya kadar kısmayı planlıyor.
• Deutsche Bank, 2023 dördüncü çeyrek kârında %30'luk düşüş kaydetmesinin ardından 3 bin 500 çalışanını işten çıkaracağını duyurdu. Bir başka Avrupalı finans devi Societe Generale, CEO Slawomir Krupa'nın kârı artırmak için maliyetleri düşürmeye çalışması nedeniyle bu yıl Fransa'da yaklaşık 1.000 kişiyi işten çıkaracağını açıkladı.
• Avrupalı havacılık ve uçak üretim şirketi Airbus, uydu projelerindeki kayıpların artmasının ardından savunma ve uzay bölümündeki 2 bin 500 kişiyi işten çıkarmayı planladığını açıkladı.
• ABD'li otomotiv devi Ford, Kasım ayında endüstrinin elektrifikasyona doğru kayması ve artan rekabet ortamında Avrupa'da maliyet açısından daha rekabetçi bir yapı oluşturmak ve büyümeyi sürdürmek için yeniden yapılandırmaya gitti. Ford, yapılandırma planları kapsamında, 2027'ye kadar Avrupa'daki iş gücünü azaltarak 4 bin kişiyi işten çıkaracağını açıkladı.

Teknoloji sektörü de furyaya katıldı

Teknoloji şirketlerinde de yıl boyunca birçok kez işten çıkarmalar yaşandı. İş teknolojileri alanında faaliyet gösteren Japonya merkezli Konica Minolta, sürdürülebilir büyümeye yönelik yapısal reformlar kapsamında mevcut mali yılda dünya çapında 2 bin 400 çalışanını işten çıkaracağını duyurdu. Bir başka Japon elektronik üreticisi Toshiba, 5 bin personelini işten çıkardı. Ericsson, İsveç pazarındaki 1.200 çalışanı işten çıkarırken, Microsoft da Activision Blizzard'ı satın almasının ardından 2 bin çalışanı ile yollarını ayırdı. Online seyahat platformu Expedia, organizasyonel ve teknolojik dönüşüm çalışmaları kapsamında küresel çapta yaklaşık 1.500 kişiyi, video oyunu yazılım sağlayıcısı Unity Software ise 1.800 kişiyi çıkaracağını açıkladı.

Devleri sarsan grevler

2024 yılında şirketlerin yaşadığı sıkıntıların bir göstergesi de on binlerce çalışanın uyguladığı grev kararları oldu. Yılın en büyük grevlerinden biriyle ABD’li uçak üreticisi Boeing yüzleşti. ABD’nin Batı Yakası'ndaki yaklaşık 33 bin Boeing çalışanının Eylül ve Ekim ayı boyunca devam eden grevinde uçak üretimi durma noktasına geldi. Grev, Kasım ayının ilk haftasında işçilerin Boeing'in 4 yıl için toplamda %43,6'lık zam ve 12 bin dolarlık ikramiye içeren teklifini kabul etmesiyle sonlandırıldı.

Yılın son günlerinde ise Starbucks çalışanları, şirketle sendika arasında ücretler, personel ve programlar konusunda çözülemeyen sorunlar nedeniyle greve gitme kararı aldı. ABD çapında 525 mağazadaki çalışanları temsil eden Starbucks Workers United sendikasının New York, Los Angeles, Boston ve Seattle dahil olmak üzere 12 büyük şehirde yaklaşık 300 mağazada iş bıraktı. Süreç boyunca 5 binden fazla çalışanın greve destek verdiği tahmin ediliyordu.

Alman hava yolu şirketi Lufthansa’nın yer hizmetleri çalışanları da 18 Şubat’ta 27 saatlik greve gitti. Grev nedeniyle yüzlerce uçuşu iptal etmek zorunda kalan şirket, tarifeli uçuşlarının sadece %20’sini yapabildi ve 100 binden fazla yolcu etkilendi. ABD'de 45 binden fazla liman işçisinin yanı sıra Güney Kore'de Hyundai, Samsung gibi şirketler de yıl içerisinde binlerce çalışanının iş bırakma kararlarıyla boğuştu.

Nvidia’nın yükselişi ve trilyonluk şirketler 

Apple, 2018 yılında dünyanın ilk trilyon dolarlık şirketi unvanını elde etmesinin ardından en değerli şirketler listesindeki yerini bu yılın Haziran ayında çip üreticisi Nvidia’ya kaptırdı. Hisse fiyatlarındaki hareketlere göre zaman zaman sıralama değişse de yapay zeka başta olmak üzere yaşanan teknolojik gelişmeler nedeniyle Nvidia’nın piyasa değerindeki yükseliş dikkatlerden kaçmadı. 2023 yılının ortalarında 1 trilyon dolarlık şirketler kulübüne giren Nvidia, 2024’ün Şubat ayında 2 trilyon doları, Haziran başında ise 3 trilyon doları aştı.

• Hatırlatma: Microsoft’un değeri de 2024’ün ilk ayının son günlerinde 3 trilyon doları aşarak Apple’dan sonra 3 trilyon dolar barajını geçen ikinci şirket olmuştu.

Öte yandan, Warren Buffet’ın CEO'su olduğu yatırım şirketi Berkshire Hathaway, Tayvanlı çip üreticisi TSMC ve son olarak aynı sektörden ABD’li Broadcom, 2024 yılı içinde trilyonluk şirketler kulübünün yeni üyeleri oldu. Böylece trilyonluk şirketler kulübünün üye sayısı 2024 sonu itibarıyla 11’e yükseldi. Bu şirketlerden Apple, Nvidia ve Microsoft 3 trilyon doların, Google’ın çatı şirketi Alphabet ise 2 trilyon doların üzerinde piyasa değerine sahip.

Elon Musk’ın serveti 400 milyar doları aştı

ABD seçimlerinde desteklediği Donald Trump’ın seçimi kazanmasıyla sahip olduğu şirketlere ait hisselerin fiyatları yükselişe geçen Elon Musk, net servetini 400 milyar doların üzerine çıkardı. Kişisel serveti 400 milyar doları aşan ilk kişi olan Musk’ın toplam serveti 430 milyar dolara kadar tırmandı. Forbes Milyarderler Listesi’ne göre Amazon’un kurucusu Jeff Bezos, yılı 420 milyar dolar servetle kapatan Musk’ı 233 milyar dolarla takip etti. Oracle'ın kurucusu Larry Ellison ise 210 milyar dolarla üçüncü sırada.

M&A gelişmeleri: Honda ve Nissan birleşiyor

Japon otomotiv devleri Nissan ile Honda’nın birleşme kararı yılın en çok ses getiren birleşme haberlerinden biri oldu. 2024’ün son günlerinde açıklanan birleşme kararına göre, iki şirket güçlerini birleştirerek Çin'e karşı daha etkili bir şekilde rekabet edebilmeyi amaçlıyor. Nissan'ın en büyük hissedarı olduğu Mitsubishi'yi de içine alacak olan birleşme, üç şirketin Tesla gibi diğer rakiplerine karşı kaynaklarını paylaşmasına olanak tanıyacak. 

Yılın ön plana çıkan diğer birleşme ve satın almaları şöyle:

• İsviçreli telekomünikasyon operatörü Swisscom, Mart ayının ilk günlerinde yaptığı duyuruda Vodafone Italia'nın tamamını 8,7 milyar dolara satın alarak İtalya’daki iştiraki Fastweb ile birleştirdi. 
• İtalya'dan çıkan Vodafone, İngiltere'de ise ülkedeki güçlü rakiplerinden Three Mobile ile 19 milyar dolar büyüklüğündeki birleşmeye imza attı.  Yetkili otoritenin onayını alan Vodafone ve Three mobile birleşmesi ülkenin en büyük mobil telefon operatörünün oluşmasını sağlayacak ve ülkenin mobil telefon işletmecilerinin sayısını dörtten üçe düşürecek.
• ABD’li özel sermaye girişimi Advent International, e-ticaret platformlarına özel dijital ödeme çözümleri sunan Nuvei’yi 6,3 milyar dolara satın alırken Nisan ayında başlayan görüşmeler Kasım’da neticelendirildi.
• Petrol ve doğalgaz şirketi Diamondback Energy, petrol ve doğalgaz üreticisi Endeavor Energy Resources ile yaklaşık 26 milyar dolarlık birleşme anlaşması imzaladı.
• Dünyanın en  büyük cep telefonu operatörlerinden T-Mobile, telekomünikasyon alanında faaliyet gösteren US Cellular'ın kablosuz operasyonlarını borçlar dahil 4,4 milyar dolara satın aldığını duyurdu. 
• Çok uluslu madencilik şirketi Rio Tinto, ABD'li lityum üreticisi Arcadium'u 6,7 milyar dolara satın aldı. Böylece dünyanın en büyük ikinci madencilik şirketi olan Rio Tinto batarya pazarındaki etkisini artırmayı hedefliyor.

Sağlık sektöründe 2024'ün yıldızı: Eli Lilly

Pandemiyle birlikte artan sağlık yatırımları 2024 yılı boyunca da devam etti. Küresel sağlık sektörünün en güçlü ilaç üreticisi unvanını elinde bulunduran Eli Lilly, yıl içerisinde piyasa değerini 865 milyar dolara kadar taşıyarak trilyon dolarlık şirket olma yolunda ilerliyor. Dünyanın en değerli 13. şirketi konumuna kadar yükselen Eli Lilly gibi zayıflama ilacı ve diyabet ilaçlarına artan ilgiyle yıldızı parlayan Danimarkalı Novo Nordisk de 2024 yılında adından fazlasıyla söz ettirdi. Üçüncü çeyrekte 4 milyar dolarla satış rekorunu kıran Eli Lilly, artan talebi karşılamak için ABD'deki Wisconsin fabrikasını genişletmek üzere 3 milyar dolarlık yatırım kararı aldı.

Özellikle de ilaç devleri ve sağlık teknolojilerinde milyarlarca dolarlık şirket satın alma ve birleşme hamlesi geldi. Almanya merkezli ilaç şirketi Merck&Co, 2024'ün ilk günlerinde kanser ilacı geliştirme konusunda uzmanlaşan Kaliforniya merkezli biyoteknoloji firması Harpoon Therapeutics'i 680 milyon dolar karşılığında satın aldı. Satın alma hamlesi küresel ilaç devlerinden Merck’in immünoterapi alanındaki konumunu güçlendirmesi anlamına geliyor. Yine aynı günlerde Birleşik Krallık merkezli ilaç grubu GSK, solunum ilaçları üreten astım ilaçları üreticisi ABD’li biyoteknoloji şirketi Aiolos Bio'yu 1,4 milyar dolara bünyesine katarak 2024 yılına iddialı bir giriş yapmıştı.

Şirket satın almalarında yılın en aktif şirketlerinden ABD’li kimya ve ilaç sektörü devi Johnson&Johnson, kanser ilaçları geliştiricisi Ambrx Biopharma'yı yine 2024’ün ilk haftalarında 2 milyar dolara portföyüne ekledi. Nisan ayında da kardiyovasküler hastalıklara karşı teknolojiler geliştiren ve cihaz üreten Shockwave Medical'i 12,5 milyar dolar karşılığında satın alan Johnson&Johnson, yine aynı alanda faaliyet gösteren tıbbi cihaz şirketi İsrailli V-Wave'i de 1,7 milyar dolara satın aldı.

ABD merkezli tıbbi teknoloji şirketi Boston Scientific ise üroloji portföyünü farklı teknolojilerle genişletmek amacıyla Axonics'i 3,7 milyar dolara bünyesine kattı. Axonics, idrar ve bağırsak işlev bozukluğu tedavisine yönelik farklılaştırılmış cihazların geliştirilmesi ve ticarileştirilmesine odaklanıyor. Yine ABD'li biyofarmasötik şirketi Gilead Sciences, karaciğer ve diğer kronik hastalıklara yönelik ilaçlar geliştiren CymaBay Therapeutics ile 4,3 milyar dolarlık bir satın alma anlaşması imzaladı.