Hayata çok maruz kalıp az katılabilen kuşağın dili: Küfür eden çocuklar ne söyleyemiyor?

Metroda kızlı erkekli beş çocuk yere yayılarak oturmuşlar. Konuşmalarının neredeyse tamamı küfürlerden oluşuyor. Küfürler, cinayet ya da kavga sebebi olabilecek nitelikte ama hiçbiri kızgın değil, hatta saçıldıkça, bir örtü gibi ortama rengini verdikçe daha çok gülüyorlar. Bu esnada çevrelerine karşı da kayıtsızlar. Nerede olduklarını biliyorlar kuşkusuz ama umursamıyorlar.

Bunu yazarken muradım, bir kuşağın dilini ahlaken yargılamak asla değil. Meselem, dil ile düşünce, düşünce ile etik ve etik ile kamusallık arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğunu, çözüldüğünü görünür kılmak. Çünkü bugün çocukların, ergenlerin gündelik dilinde yoğun biçimde karşılaştığımız küfür, kaba bir ifade biçimine indirgenemez. Çağımızın düşünme, hissetme, ilişki kurma biçimlerine dair önemli ipuçları da taşır. 

• Dolayısıyla pedagojik anlamda “terbiye” sorunu ile karşı karşıya olmadığımız kanaatindeyim. Konu/muz, insanın nasıl insanlaştığına dair felsefi, kültürel ve kuşkusuz politik bir sorudur.

Ancak baştan “yanlış anlama”yı bertaraf ederek başlayalım: Küfürü bütünüyle kötücül bir dilsel olanak olarak ele almıyorum. Çünkü küfür, insanlık tarihi boyunca eleştirinin, mizahın, direnişin, öfkenin ve kimi zaman şiirselliğin de ifadesi olagelmiştir.

Argo ile küfür aynı şey mi?

Argo ile küfür arasındaki ilişki tam da burada önem kazanır. Küfür, argonun altkırılımlarından biridir; argo ise “bozulmuş dil” değil, kendi semantiği olan alternatif diller arasındadır. Egemen dilin dışında kalanların, sokakların, altkültürlerin, dışlananların, öfkelenenlerin dili çoğu zaman argo üzerinden dile gelerek hayatın diyalektiğine dahil olur.

Karagöz oyunlarında argo ile küfür, hiyerarşiyi tersyüz eden bir tür halk estetiğidir. Saray dilinin uymacı ve de steril düzenine karşı bedenin, sokağın, gündelik hayatın ve de “soysuz”ların diline can verir. Benzer biçimde Rabelais’de küfür, bedenin bastırılmış alanlarını görünür kılar; insanı akılsallığı ve buna içkin ahlaksallığı yanında dürtülerden mürekkep bir varlık olarak sahneye taşır. 

• Küfür eden insan, hele kamusal alanda ise, yoğunlaşmış eleştiriyi en çıplak, süsten arınmış biçimde sakınmasızca dışavuran kişidir. Bu anlamıyla bir tür parrhesiastes yani hakikati söyleme cesareti gösteren kişi olduğu söylenebilir.

Antropologlar küfrün öfkenin dışavurumu yanında toplumsal işlevleri olduğunu savlarlar. Kimi yaklaşımlar küfrü "tabu ihlali" olarak görür; çünkü genellikle kutsala, bedene, cinselliğe ya da ölüme dokunur; toplumun sınır bölgelerini ihlal ederek sarsıcı hâle gelir. Bir başka yaklaşım ise küfrün paradoksal biçimde yakınlık ürettiğini vurgular. Özellikle erkek ergen gruplarında, spor kültüründe ya da askerî yapılarda küfür dışlamadan çok gruba aidiyet sağlar. 

Üçüncü yaklaşım ise küfrü duygusal boşalım olarak değerlendirir. İnsanın yoğun öfke, korku ya da gerilim anlarında dili sıkışarak geri çekilir; küfür bu sıkışmanın kısa devre anında açığa çıkar. 

Dolayısıyla küfür kaba bir dilsel taşkınlıktan çok kültürel ve ilişkisel bir göstergedir. Küfür, toplumun hangi alanları tabu, tehdit edici, aşağılayıcı ya da kutsal gördüğünü de açığa vuran bir olanaktır. Bu nedenle küfürlerin kültürel konotasyonları önemlidir. 

• Türkçede küfür repertuarının büyük ölçüde erkeklik, cinsel tahakküm ile nüfuz etme ekseninde kurulması tesadüf değildir; burada iktidar ve üstünlük fikri dile içkindir. Almancada ise dışkılama, pislik ve beden temelli ifadelerin daha görünür olduğu söylenebilir. Her toplum, kendi tabu alanlarını, bastırmalarını, iktidar ilişkilerini küfür repertuarına taşır.

Dilin küçüldüğünde dünya da küçülür

Ancak bugünün meselesi, küfrün varlığından çok hâkimiyetidir. Günümüzde çocuklar ile ergenler arasında küfür, zaman zaman alternatif ifade biçimi olmaktan çıkıp neredeyse ana iletişim diline dönüşmektedir. Sorun tam da burada başlar. Eğer küfür, zengin bir dil repertuarı içinde sınırlı bir yer tutuyorsa bu insanidir; fakat küfür, duyguların, düşüncelerin ve ilişkilerin yerini almaya başladığında dil büzüşüyor demektir.

• Dilsel özneliği olan biyolojik bir varlık olarak insan, dil ile dünyayı ayırır, sınıflandırır, ilişkilendirir. Bu nedenle dil, insanın anlamlandırma kapasitesinin temelidir. Ludwig Wittgenstein’ın ifadesiyle “Dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır.” 

Dil küçüldüğünde yalnızca kelimeler azalmaz; dünya da küçülür. Duygular arasındaki farklar silikleşir. İnsan “canım sıkıldı”, “reddedildim”, “utanıyorum”, “incindim”, “kaygılıyım”, “dışlandım” diyemediğinde, bütün duygular tek bir kaba boşalarak ayırt edilemezleşir. Sonuç olarak insan, ne duyumsadığını ne de bundan bağımsız olmayan ne düşündüğünü anlamlandırabilir. Bu nedenle küfür özelinde mesele, yurdumuz olan, içinde hayat bulduğumuz ve yaşadığımız dilin daralarak çoraklaşmasıdır. 

Bugün dijital kültürün hız rejimi içinde hepimiz gibi çocuklar da sürekli performans baskısı altında yaşıyor. TikTok videolarında, çevrimiçi oyunlarda, dijital yayınlarda, sosyal medya akışlarında dikkat ekonomisi en hızlı tepkiyi ödüllendiriyor. Yavaş düşünce değil, ani reaksiyon dolaşıma giriyor. İroni, alay ve saldırgan mizah; kırılganlığın yerine geçiyor. 

Özellikle erkek ergen gruplarında küfür çoğu zaman “duygusal zırh” işlevi görüyor. Çünkü kırılganlığın görünür olması güçsüzlük sayılıyor, “cool” olmanın yolu küfür dilini giyinmekten geçiyor. Böylece çocuk, “üzüldüm” demek yerine saldırıyor; “reddedildim” demek yerine aşağılıyor; “yakınlık kurmak istiyorum” demek yerine küfrederek temas kuruyor.

Hayattan dışlanan bir çocukluğun dili

Ancak konu dijital kültüre indirgenemez. Çocukların hayata gerçek anlamda katılma araçlarının giderek azalması da bir vakıa. Eğitim, bir kurum olarak, yaşam becerileri edinilen deneyim alanı olmaktan çıkarak performans, güvenlik ve sürekli yönlendirme ekseninde şekilleniyor. 

Bugün çocukların yalnızca dili değil, hayatla kurduğu temas da dönüşüyor. Çocuk artık daha az oyun kuruyor, risk alıyor, bakım veriyor, kısacası hayata daha az katılıyor. Bir şeyi tamir etmiyor, sokakta müzakere etmiyor, akran çatışmalarını kendi başına çözmüyor. Gündelik hayatın küçük krizleriyle karşılaşmadan büyüyor. 

Buna karşın sürekli performans göstermesi bekleniyor. Sınavlarda, sosyal medyada, oyunlarda ve algoritmaların görünürlük rejiminde sürekli kendisini sunuyor. Çocuğun nesneleştiği bu iklimde deneyim azalıyor ama paradoksal biçimde beklenen performans artıyor.

• Bu nedenle belki de bugünün çocukluğu tam olarak burada kırılıyor: Hayata daha çok maruz kalan ama hayata daha az katılabilen, ontolojik anlamda öznelik/nesnelik geriliminin salınımında yönsüzleşiyor.

Üstelik çocukların dili, yetişkin dünyasından bağımsız bir evrende oluşmuyor. İçinde yaşadığımız çağın genel dil rejimi giderek daha saldırgan, tepkisel ve performatif hâle geliyor. Siyasetin polemik dili, televizyon tartışmalarındaki ataerkiye içkin aşağılayıcı üslup, sosyal medya linçleri, çevrimiçi oyun kültürü ve algoritmaların ödüllendirdiği ani reaksiyonlar; düşünülmüş sözü değil, en hızlı tepkiyi dolaşıma sokuyor. 

Kamusal alanın önemli bir bölümü, birbirini gerçekten duyan insanların alanı olmaktan çıkıp sürekli reaksiyon üreten gösteri alanına dönüşüyor. Bu ortamda çocukların dili de doğal olarak sertleşiyor. Çünkü çocuk yalnızca ailesinden değil; ekranlardan, platformlardan, gündelik politik dilden ve daha çok çağın sinir sisteminden ya da tininden (Geist) konuşmayı öğreniyor. Bu nedenle çocukların neden dili bu denli daraltan sığ küfürler içinde yaşadığını anlamak istiyorsak yetişkin dünyanın hangi dilde yaşadığına bakabiliriz.

Bu yüzden mesele, duygusunu işleyebileceği, sorumluluk alabileceği ve kendisini gerçek ilişkiler içinde sınayabileceği alanları giderek daralan bir çocukluk deneyimidir. İnsan, hayatın içine karışarak olgunlaşır. İnsanın yaşam becerileri gelişmediğinde, dili, çoğu zaman düşüncenin incelmiş aracına değil, ani boşalımın taşıyıcısına dönüşür.

Çocukluk ile ergenlik, insanın kendi ani duygusal tepkileriyle arasına mesafe koymayı öğrenme dönemidir, bu yanıyla da kritiktir. İnsan zihni her zaman düşünerek işlemez; özellikle korku, öfke, tehdit ile yoğun uyarım anlarında değerlendirmekten çok reaksiyon göstermek eğilimindedir. 

Nörobilimsel çalışmalar, bu tür durumlarda devreye giren amigdalanın hızlı alarm tepkileri ile dürtü düzenleme süreçlerinin çocukluk boyunca geliştiğini gösteriyor. Bu nedenle çocuklar ile ergenlerin dili, doğal olarak, daha tepkisel, ani ve dürtüseldir. Ancak insanlaşma tam da burada başlar: İnsan, yalnızca dürtülerinin dolaysız boşalımıyla hareket eden bir varlık olarak kalmaz; ilişki kurarak, sorumluluk alarak, anlatılarla düşünmeyi öğrenerek kendi tepkisiyle arasına mesafe koymayı öğrenerek kişileşir.

Belki de etik varlığa dönüşme dediğimiz süreç tam olarak budur. İnsanlaşma, biyolojik varlığın toplumsallık, dil, ilişki ve anlatı yoluyla dönüşmesidir. Çünkü insan dürtülerinden ibaret değildir; o dürtülerle nasıl yaşayacağını öğrenerek şekillenen toplumsal bir öznedir. Bu nedenle oyun, dayanışma, çatışma çözümü, birlikte düşünme ve anlatılarla karşılaşma deneyimlerini aşarak insanın kendi iç dünyasını düzenlemeyi öğrenmesinin ikame edilemeyen yollarıdır.

Toplumsalın kurucu öğelerinden empati, bu noktada belirleyicidir. Başkasının acısını, utancını ya da kırılganlığını hissedebilmek; insanın kendi ani tepkileriyle arasına mesafe koymasını sağlar. Çocuk, başka insanlarla ilişki kurdukça, birlikte üretip çatışıp uzlaştıkça ve ortak deneyimlerin parçası oldukça kendisini düzenlemeyi öğrenir. 

• Bu nedenle dayanışma, oyun, sanat, anlatı ve birlikte düşünme pratikleri pedagojik araçlar olmak yanında insanlaşmanın temel koşullarıdır.

Anlatının çöküşü

Özellikle anlatının çöküşü bu noktada dikkat çekicidir. İnsan Homo Sapiens Sapiens yani düşündüğünü düşünen insan olarak tanımlanır; ama aynı zamanda Homo Narrans’tır. Yani hikaye anlatan, anlattığı hikayeler içinde yaşayan varlık. Masallar, romanlar, tiyatrolar ve destanlar yalnızca estetik ürünler değildir. Bunlar insanın dürtüsü ile düşüncesi arasına mesafe koyan yapılardır. Çünkü anlatı, insanı anlık tepkiden çıkarıp zamansal bir ilişki ağı içine yerleştirir. 

Bir hikayeyi takip eden zihin beklemeyi, bağlantı kurmayı, neden-sonuç ilişkisini görme kaslarını geliştirmeyi, başkasının yerine geçebilmeyi öğrenir; ama daha da önemlisi yaşamadığı bir hayatı deneyimler. Belki de bugünün en büyük krizlerinden birinin tam burada yani anlatısızlıkta yattığı söylenebilir: Çocukların artık anlatılarla değil, kesintisiz uyaranlarla büyümesi.

Kısa videoların, hızlı akışların ve sürekli dikkat parçalanmasının egemen olduğu bir dünyada çocuk, bir karakterin iç dünyasında uzun süre kalamıyor. Oysa anlatı, insanın duygusal ayrıştırma kapasitesini geliştirir. Bir çocuk yeterince hikaye dinlemediğinde yalnızca estetik bir kayıp yaşamaz; aynı zamanda kendi iç dünyasını ifade edecek dilsel araçlardan da mahrum kalır.

Burada pedagojinin sorumluluğu büyüktür. Çünkü bugün eğitim giderek performansa, ölçmeye, bunların sonucu olarak da çıktıya indirgeniyor. Çocuklar, düşünmekten çok yarışmaya; anlamaktan çok yetişmeye zorlanıyor. Oysa dil, yalnızca doğru cevap vermenin değil dünyayı kurmanın aracıdır. Eğitim sistemi çocuklara yeterince anlatı, diyalog, sanat, oyun ve düşünme alanı açmadığında, dil giderek sığ ve de kaba bir araca dönüşüyor. Salt işlevsel araca indirgenen dil ise incelmek yerine sertleşiyor. Böylece hayat, estetikten yoksunlaşıyor, ruhlar kabalaşıyor, toplumsala içkin eylemler yerini dürtüsel davranışlara bırakıyor.

Çocuklarla yürüttüğümüz felsefe atölyelerinde (P4C - Çocuklar İçin Felsefe) bazen ilk dakikalarda çocukların yalnızca birbirine laf attığı, alay ettiği ya da küfürle temas kurduğu olur. Ancak çemberin topluluk bilincine can veren formunun ethos'u disipline edici kendi iktidarını derinleştikçe, birbirini gerçekten dinlemeye, düşünmeye başladıkça dil de dönüşmeye başlar. “İstemiyorum” diyen çocuk bir süre sonra “haksızlığa uğradığımı düşündüm” der; “nefret ediyorum” diyen bir başka çocuk ise aslında dışlandığını hissettiğini fark eder. Çünkü düşünmek akıl yürütmeye, çıkarımlar yapmaya indirgenemez; aynı zamanda insanın kendi duygusunu ayırt ederek anlamlandırma olanağıdır. 

İnsan konuşurken değil, gerçekten duyulduğunu hissettiğinde değişmeye başlar çünkü bir başka özne tarafından tanınır. Başkasını dinlemek ise insanın kendi merkezinden geçici olarak çıkabilmesini mümkün kılar. Bu nedenle düşünme toplulukları, ani reaksiyonun yerini anlamlandırmanın aldığı etik karşılaşma alanlarıdır.

Küfür burada tamamen ortadan kaldırılması gereken bir “yasak alan” değildir. İnsan bazen öfkelenir, taşar, sarsılır ve küfreder. Bu insanidir. Hatta kimi zaman küfür, iktidara yönelmiş yoğunlaşmış bir eleştiri işlevi de görebilir. Fakat mesele şudur: İnsan yalnızca küfür edebiliyorsa, başka türlü konuşamıyorsa, duygusunu yalnızca saldırıyla ifade edebiliyorsa orada dilsel küçülme ve bunun sonucu olarak da toplumsalın çoraklaşması söz konusudur.

• Son kertede baştaki soruya geri dönersek: Küfür eden çocuk ne söyleyemiyor? Belki şunu: “Beni görün”,“Kırıldım”,“Korkuyorum”,“Yalnızım”,“Yakınlık kurmak istiyorum”,“Ne hissettiğimi bilmiyorum.”

Belki de daha radikal olan şu soruyu sormak, yetişkinlerin ödevidir: Bugünün yetişkin dünyası çocuklara gerçekten konuşabilecekleri kamusal alan sunuyor mu?

Çocuk sürekli konuşmaya çağrılıyor ama çoğu zaman yalnızca doğru cevabı vermesi bekleniyor. Okulda performans göstermesi, sosyal medyada görünür olması, kendisini sunması isteniyor. Bu iklimde çocuk nerede, kim tarafından, nasıl, ne kadar dinleniyor? Bu yüzden pek çok çocuk, varlığını dürtüsel tepkileriyle göstermeye çalışıyor olabilir mi? 

Reaksiyona, refleksif tepkiler veririz, istemesek de görürüz tıpkı kamusal alanda çocuk ve ergenlerin burada yazamadığımız, ağzımıza alamayacağımız küfürlerini görmemiz gibi. Çocukların daralan dünyasında hayat bulan küfür, duyulma talebinin sertleşmiş biçimi olarak ortaya çıkıyor olabilir mi?