İSO 500: Üretim ve istihdamda zirve, verimlilikte kayıp

İstanbul Sanayi Odası (İSO) 1981 yılından bu yana sürdürdüğü İSO 500 araştırmasının 2023 yılı sonuçlarını açıkladı. İSO’nun açıkladığı verilere göre Türkiye’nin en büyük 500 sanayi kuruluşu 2023 yılında yıllık bazda %42,1 artışla 6,3 trilyon TL’lik üretimden satış yaparken, 645 milyar TL’lik vergi öncesi kâr elde etti. Sanayinin devleri bu dönemde 95 milyar dolarlık ihracat yaptı ve 803 bin 551 kişiyi istihdam etti. Reel olarak bakıldığına ise bu dönemde üretimden satışlar %13,8, satış kârlılığı ise 0,7 puan azalışla %8,6’ya indi.

Sanayinin devleri: TÜPRAŞ liderliği korudu 

İSO 500 tarafından açıklanan son verilere göre, uzun yıllardır süregeldiği gibi geçtiğimiz yılda da TÜPRAŞ Türkiye’nin en büyük sanayi kuruluşu oldu. 2023 yılında 484,2 milyar TL’lik üretimden satış gerçekleştirerek liderliğini koruyan TÜPRAŞ, 63,8 milyar TL vergi öncesi kâr elde etti, 6,2 milyar dolarlık ihracat yaptı ve 5 bin 905 kişiyi istihdam etti. Söz konusu dönemde firmanın çalışan başına üretimden satışları ise TL bazında %2,3 artışla 82,1 milyon TL’ye yükseldi. 

TÜPRAŞ’ı 238 milyar TL’lik üretimden satışla Ford Otosan takip etti. 2023 yılında 16 bin 817 kişiyi istihdam eden Otosan, bir önceki yıl üçüncü sırada yer almıştı.

Otosan’ı 226,8 milyar TL’lik üretimden satışla Star Rafineri, 142,5 milyar TL üretimden satışla İstanbul Altın Rafinerisi, 127,4 milyar TL’lik üretimden satışla Toyota Türkiye, 107,2 milyar TL’lik üretimden satışla Renault-Oyak, 99,9 milyar TL’lik üretimden satışla Arçelik ve 94,2 milyar TL’lik üretimden satışla Mercedes-Benz Türk izledi. Bu dönemde listeye yeni giren TOGG da 24,3 milyar TL’lik üretimden satış ile kendine 42’nci sırada yer buldu. 

2023 yılında Türkiye’nin en büyük 10 sanayi firmasının dördü otomotiv, ikisi enerji, ikisi mücevherat, biri elektronik, biri ise demir-çelik sektöründe faaliyet gösteren şirketlerden oluştu. Söz konusu şirketler arasından enerji şirketleri 710,9 milyar TL’lik üretimden satış yaparken, otomotiv şirketleri 352,7 milyar TL’lik, mücevherat şirketleri 232,5 milyar TL’lik, elektronik şirketi 99,8 milyar TL’lik, demir çelik şirketi ise 79,5 milyar TL’lik üretimden satış gerçekleştirdi.

İstihdam artışı sürdü 

İSO 500 şirketleri, 2023 yılında toplam çalışan sayılarını %1,9 artırarak 803 bin 551 kişiye çıkarttı. Böylece söz konusu dönemde de çalışan artışı serisinde bir bozulma kaydedilmemiş oldu. 

İsmini açıklayan şirketler arasından en çok çalışan istihdam edenler ise 16 bin 817 çalışan ile Ford Otosan, 14 bin 763 çalışan ile TUSAŞ ve 11 bin 913 çalışan ile Sofra Yemek Üretim AŞ oldu. 

İhracatta aslan payı otomotiv sektörünün

2023 yılında ihracatta aslan payını yine otomotiv şirketleri aldı. Söz konusu dönemde İSO 500’ün en fazla ihracat gerçekleştiren şirketi 7,2 milyar USD’lik ihracatı ile Ford Otosan olurken, onu 6,2 milyar USD’lik ihracatla TÜPRAŞ, 4,1 milyar USD’lik ihracatla Toyota Türkiye ve 3,4 milyar USD’lik ihracatla Star Rafineri takip etti.

İSO verilerine göre 2023 yılında ismini açıklayan sanayi şirketleri arasından en fazla ihracat gerçekleştiren on sanayi şirketinin üçü otomotiv, üçü elektronik, ikisi enerji, ikisi ise mücevherat sektöründe faaliyet gösteren şirketlerden oluştu. Söz konusu dönemde bu şirketler arasından otomotiv şirketleri 14,6 milyar USD’lik ihracat yaparken, enerji şirketleri 9,6 milyar USD’lik, elektronik şirketleri 4,4 milyar USD’lik, mücevherat şirketleri ise 2,2 milyar USD’lik ihracat gerçekleştirdi. 

Nominal verimlilik tarihi zirvede, reel verimlilik %9,5 geride

2023 yılında İSO 500 şirketlerinin verimlilik göstergesi olan çalışan başına üretimden satışlar %39,5 artışla 7 milyon 933 bin TL seviyesine yükseldi. Bu seviye nominal verimlilik bakımından tarihi zirve olarak kaydedildi. Ancak gerek USD gerekse de reel bakımdan bir önceki yıla ait olan verimlilik seviyesinin korunamadığı görüldü.

İSO tarafından yayımlanan veriler incelendiğinde ortalama döviz kuru ile hesaplanan çalışan başına üretimden satışların 2022 yılında 343 bin 270 USD seviyesindeyken, 2023 yılında %2,9 azalışla 333 bin 466 USD seviyesine gerilediği görüldü. Buna rağmen USD bazında verimlilik pandemi öncesi seviyeden çok daha yüksek seviyede kaldı. ‘Pandemi öncesi son yıl’ diyebileceğimiz 2018 yılında çalışan başına üretimden satışlar 264 bin 241 USD düzeyindeydi. 

Ancak Yİ-ÜFE’den arındırarak reel bazda bakarsak, 2023 yılında %3,3 reel verimlilik kaybına uğrayan İSO 500 şirketlerinin pandemi öncesine göre de daha az verimli çalışmakta olduğu gözlemlendi. 2018 yılını 100 olarak kabul ederek basit bir hesaplama yaptığımızda, şirketlerin son 5 yıl içinde %9,5 reel verimlilik kaybına uğradığı da bulgular arasında yer aldı.