İstanbullu kim?

Bazen İstanbul diye bir şehir yok diye düşünüyorum. Kendi coğrafyası, kendi iklimi, kendi toprağı var da… Onu tanımlayan içindekilerle olan ilişkisi değil de ne? Hem İstanbul tam neresidir ki? Birileri burada yaşamaya başlayalı beri İstanbul kaç elbise giymiş üzerine, kaç farklı isimle çağırılmış. Surları, kapıları, sınırları yıkılmış, yeniden yapılmış, yer değiştirmiş. Yani demem o ki herkesin İstanbul’u; burada biriktirdiği anılar ve geleceğin beklentileriyle örülmüş, katman katman birikmiş, bazen bozulup yeniden inşa edilmiş ama herkes için farklı anlamlar kazanmış. Şehirden her geçen hem kendi kimliğine hem de İstanbul’unkine yeni anlamlar eklemiş, bu anlamlara göre de ya çoğunluğun İstanbul’una ortak olmuş ya da kendi İstanbul’unu yaratmış. 

Kimlik, topluluk, aidiyet

Tam tutarlı ve mutlak bir kimliğin varlığına pek inanmadığımdan birini tanımak için sorulan “Nerelisin?” sorusu bana hep garip gelmiştir. Fakat bu soru, birini tanımak için sorulan soruların ilk üçü arasına şüphesiz girer. Mesela taksiye binilip biraz uzun yol gidilecekse illaki bir “memleket” sorusu sorulur. Çok da kötü değil elbette, en nihayetinde niyet burada bir bağ kurmak, ait hissettiğin yer üzerinden kim olduğunu tanımlamaktır. Peki kendimi tanımam ve aidiyetimi bir şehrin sınırları arasında tanımlamam bir taksi yolculuğuna sığar mı? Biliyorum ki genelleme eğilimim aslında ait olma ihtiyacımın bir parçası. Yine de kendimi kafamda yarattığım aidiyet illüzyonu üzerinden tanımladığımı bildiğim sürece sorun yok diye düşünüyorum. Aidiyete bir illüzyon diyorum çünkü aidiyet ve dolayısıyla kimlik şimdiki zamana ait bir şey. Hep dinamik, değişken ve geçmişle gelecek arasında kurduğu bağla farklı anlamlar sistemi içinde ilişkilerimizin ilerlemesini sağlıyor. Kendimizle başkaları arasında bu ayrıntılı ilişkileri yaratırken aslında kendimize ve “bize” ait benzersiz bir benlik de yaratıyoruz; bu yüzden de aslında başkaları olmadan ait olamıyoruz. 

Bunun şehirle ne ilgisi var? New Hampshire Üniversitesi’nden Prof. Dr. John Shotter bu ilişkileri bir denize benzetiyor. “Etrafımdaki kapsamlı sosyal deniz içindeki diğer herkesle ilişkili olarak beni benzersiz kılan şey, içinde yalnızca benim işgal ettiğim yerler veya konumlardır.” diyor. (Cümleyi birkaç kez okumak zorunda bıraktıysam kusuruma bakmayın, anlatabilmek de önce iyi anlamaktan geçiyor.) Yani bir insanı benzersiz kılan şey olan kimliği; yerden, mekândan bağımsız düşünülemiyor. Şehirle kurduğu ilişki tam da burası. Konunun diğer köşesinden bakınca da aslında mekânın içinde yaşanılan tüm ilişkiler hem kişisel kimliğimizi hem de mekânın kimliğini belirliyor. Bu yüzden şehri farklı parçalardan oluşan bir topluluk olarak düşünüyorum, Gilles Deleuze’ün assemblage dediği türden bir kümelenme. Peki bu şehre ait insanların İstanbul’u aynı mı? Bu sosyal deniz hepimiz için belli bir noktaya kadar aynı olsa da pürüzsüz diyemeyiz; bazılarımız ortak bir aidiyet hissederek denizin belli bölgelerinden diğerine daha kolay geçiş yapabiliyor. Bu pürüzleri törpüleyen, kolay bir geçiş için portallar açan şeyse ortak hafıza. 

Kültürel bellek ve ait olamamak 

Ortak bir geçmişin varlığıyla hissedilen kolektiflik ve yer arasında bir ilişki var demiştik. Bu ilişki aslında tüm toplulukların temelini oluşturuyor. Bu yer her zaman bir şehir olmasa da konumuz İstanbul olunca şehir demek bana daha kolay geliyor. Çünkü bu şehir, bireyin ve toplumun, birey ve toplum olma yolundaki tarihsel yolculuğunu ne oranda hatırladığı/unuttuğu ya da nasıl hatırladığını düşünmek için ideal bir yer. Bu şehir, içinde yaşayan farklı tüm kimlikler arasındaki ilişkilerin zenginliğiyle kolektif belleğin mekânsal olarak çok katmanlı üretildiği bir şehir. Her şehrin kendi katmanları var tabii ama bu denli bir zenginliğe sahip çok şehir olmadığına eminim. Kültürel belleğimizde biriktirdiğimiz tüm olayları, kişileri, görüntüleri, mekânları, sesleri ve kokuları düşününce… 

Tüm bu öğelerin kalabalıklığı yine aklıma bir soruyu getiriyor: Benim zenginlik dediğim şey insanlar için de aynı şeyi ifade ediyor mu? Tüm bu kimlikler, farklı ortak bellekler ve aidiyetler ne kadar büyük bir şehir olsa da İstanbul’un sınırları içinde birlikte barınabiliyor mu? Şehrin sınırları kültürel olarak belirlendiğine göre farklı kimlikler arasında çatışmalar olması kaçınılmaz gibi görünüyor. Kendimizi kafamızda yarattığımız aidiyet illüzyonu üzerinden tanımlıyorsak ve ait olduğumuz yere ait olanlarla “biz” oluyorsak başka “biz”ler olduğunu da düşünmek gerekiyor. Yani şehir, dâhil etmeyi ve dışlamayı; ait olmakla olmamayı aynı anda barındırmak durumunda. 

Zor bir yazı olduğunun farkındayım; ama ait olamayanları konuşmak için önce kimliğin aidiyet hissiyle olan ilişkisini ve mekânsal boyutunu tartışmak zorundaydım. Önümüzdeki sayılarda da ait olamayanları ürettikleri kültürel bellek ve ritüeller üzerinden okumaya ve konuşmaya çalışacağım. Farklı İstanbullar ve İstanbullular tanımak için…