İstanbul’u İstanbul yapanlar

Galata Köprüsü’nden Haliç’e atlayanlar, 1961 yapımı Tenten ve Altın Post filmi, İstanbul vapurlarının unutulmaz seyyar satıcısı Burhan pazarlama, çok zaman önceden Eminönü’ne ışınlanmış Matrakçı Nasuh... Hepsi İstanbul’u tanımlayan, tamamlayan ögeler. Peki İstanbul’u İstanbul yapanlar aynı düzlemde, bir harita üzerinde bir araya gelse?

“Bildiğimiz haritalar gibi değil, çizgi ve illüstrasyon ağırlıklı, insan ve mimari odaklı, geniş bir bakış açısına sahip ve panoromik İstanbul çizimleri...” Modern mizah dergilerinin miladı Gırgır’ın çizerlerinden Tarık Tolunay, “Fractal İstanbul” adını verdiği illüstratif İstanbul haritalarını böyle tanımlıyor. Peki neden böyle haritalara ihtiyacımız var, zaten İstanbul’un çok güzel fotoğrafları var diyebilirsiniz tabii. Ama bu haritaların en büyük özelliği, fotoğraf gibi sadece “o an”ı belgelememesi... Zaman kavramına olabildiğince geniş bir aralıktan bakıyor Tolunay’ın haritaları. 1950’li yılların İstanbul’uyla 2000’li yıllardan bize el sallayan İstanbul aynı düzlem ve ölçekte buluşuyor. Bu 70 yıllık zaman aralığı içinde o dönemde İstanbul hafızasına bir şekilde izini bırakmış kişilerin, binaların, olayların ve araçların, şehre dair ince detayların bir araya geldiği bir ütopya...

Matrakçı Nasuh: Kanuni Sultan Süleyman döneminde yaşayan ve Osmanlı’nın dâhilerinden sayılan Nasuh, kendi icat ettiği matrak oyunuyla birlikte Matrakçı lakabını almış. Kendisi neredeyse bir Rönesans insanı; tarih, matematik, coğrafya, hat ve en önemlisi de kartografi... Zamanında Batı’dan gelen seyyahların kaydettiği ve üzerinde yaşayanların pek de görsel bir kayıt almadığı İstanbul’a dair 16. yüzyıldan kalan belgeler ona ait. İstanbul’un Kanuni zamanında nasıl göründüğüne dair bize ipuçları veren Matrakçı, Tolunay’ın haritasında zamanının çok ötesinde beliriyor. 

Eski vapurlar, kült otobüsler: Eski Galata Köprüsü, altından akan suya kapılmış teknelere ve vapurlara izin vermek için ortadan açılırmış. Altından da sadece oradan geçen vapurlara özel yapılan katlanabilir baca tasarımına sahip vapurlar geçermiş. İllüstratif haritada bu bacası eğik vapurlara bir de uzun yıllar Sirkeci-Adalar-Yalova-Çınarcık arasında sefer yapan ve şimdilerde Rahmi Koç Müzesi’nde sergilenen Fenerbahçe Vapuru’yla nostaljik Kalender Vapuru eşlik ediyor. Tolunay karada da eski Büssing belediye otobüslerini ve İETT’nin otomatik vites Leyland’ını resmederek bindiği vapurun adına bakanlara ve otobüslerin detaylarına takılanlara göz kırpıyor. 

Ara Güler: Tarık Tolunay Ara Güler için “İstanbul’a ruhunu veren bir fotoğrafçı” diyor. Bence haklı da. Kafamda ne zaman bir İstanbul manzarası canlandırmaya kalksam Ara Güler’in çektiği meşhur kareler geliyor gözümün önüne. Fotoğrafladığı dönemin İstanbul’unu sonsuza taşıyacak fotoğraflar çekmiş yıllarca. Tolunay’ın haritasında da 1960’ların Ara Güler’i çıkıyor karşımıza. Yeni Camii ve Galata Köprüsü’nü kadrajına alan o siyah-beyaz fotoğrafı yeniden çekiyor. 

Daha fazla detay için buradan buyurun.