'İyi niyetli' korumacılığın sildikleri: Çocuklar hangi kitapları okuma(ma)lı?

Kasım’ın ikinci pazartesi günü Dünya Çocuk Kitapları Haftası başlıyor. Her yerde aynı cümle yankılanıyor: “Çocuklar okusun!” Asıl ve yakıcı soru ise şu: Ne okusunlar?

Çocuk kitapları, yalnız çocuklara değil, bir toplumun nasıl düşündüğüne de ayna tutar. Bir kitabın dili, kurgusu, çizimi ve ritmi, geleceğin bilincini sessizce şekillendiren gizli bir müfredattır. Bu yüzden mesele yalnızca kutlamak değil, haklar zemininde düşünerek çocuğu özne olarak kabul etmektir. Dünya Çocuk Kitapları Haftası da çocukla, imgelerle ve kendi bilinç haritamızla yüzleşme çağrısıdır.

Okuma hakkı-koruma geriliminde çocuk hakları

İnsan, hakları ile insanlaşır. Haklar da kuşkusuz manzume olarak birlikte var olabilirler. Sekiz haktan birini eksiltince geriye yedi hak değil hiçlik kalır. 

BM’de 20 Kasım 1989’da kabul edilen Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin 12., 13. ve 17. maddeleri çocuğun görüş bildirme, düşüncesini açıklama ve bilgiye erişme hakkını güvence altına alır. Öte yandan okuma ya da dinleme hakkı çoğu zaman "koruma" adı altında boğduruluyor; tıpkı devletlerin özgürlükleri "ulusal güvenlik" gerekçesiyle askıya almaları gibi... 

• Samuel Johnson’ın “Efendim, cehennem iyi niyetlerle döşenmiştir” sözü, niyetin değil, bilginin temelsizliğine ilişkindir. Bizim muradımız, çocuğa servis edilen kitapları belirleyen otoritelerin hipotezlerini görünür kılmak. Bunu da sansür, koruma, okuma hakkı, travma ve katharsis gibi kavramlar ile yapmaya çalışacağız.

Okuma ya da dinleme neden bir hak? Bir kültürün içine doğan insan, dil yaşı büyüdükçe kişileşir. Bu süreçte ekmek kadar su kadar anlatılara da ihtiyaç duyulur. İnsanın bu ihtiyacı yaşsız, sınıfsızdır çünkü bir anlam varlığı olarak insan, anlatılarla varoluşunu hisseder. Bu nedenle kültür-sanat içerikleri bizim her sosyal ve ruhsal anımıza eşlik eder. Deyim yerindeyse onlarsız ne yaşamı ne de yaşadıklarımızı metabolize edebiliriz.

Kitap, bu yazıda bilgi aktarım aracı değil, anlatı nesnesi anlamında kullanılmaktadır. Anlatıların amacı estetik doyum ya da katharsis yanında, Lipman’a göre düşünmeyi başlatmaktır. Bir hikaye, bir şey öğretmekten çok düşünme cesaretine can verir.

'İyi niyetli' korumacılık: Bir anlatı indirgemesi olarak pedagojik sansür

Bugün “çocuk kitabı” dendiğinde felsefi tahayyülden çok “pedagojik” bir araca indirgeme eğilimi görüyoruz ve bu anlayış gittikçe anaakımlaşıyor. Kitap, davranış kazandırmak, "müstehcen" dilden, imgelerden "korumak" ya da kültürü endoktrine etmek gibi ideolojik amaçların aracı olarak kullanılmaya kalkışıldığında deyim yerindeyse yağsız tereyağına dönüşüyor.

Bu noktada yetişkinler, kaygılarını projekte ettikleri tehlikeli dünyadan çocukları korumak için sansüre başvururlar. Gramsci’nin deyimiyle, "iyi niyetli uzmanlar" birer "pazaryeri vaizi"ne dönüşür. Biraraya gelerek bir "iyi niyetliler korosu" oluşturan bu yüksek ses, sansürü norma dönüştürür; haklara erişimi boğdurur; eleştirel sesleri de bastırmaya çalışır.

Bugün Türkiye’de “çocuğu koruma” söylemi, çoğu zaman çocuğun düşünme ve öğrenme hakkını gözetmekten çok, yetişkinin kendi ahlaki kaygısını merkeze alan bir denetim pratiğine dönüşüyor. Küçükleri Muzır Neşriyattan Koruma Kurulu’nun 2018–2024 yılları arasında 43 kitabı "muzır neşriyat" ilan ederek 18+ poşetlerde satışa zorlaması bunun en görünür örneklerinden biri. 

Bu kararlar çoğu zaman çocukların gerçekten korunmasıyla değil, hangi hikayelerin, imgelerin, duyguların uygun görülüp görülmediğine dair ideolojik tasarruflarla alınıyor. Böylece koruma iddiası, çocuğun merak ve hayal gücünü destekleyen bir pedagojiden çok, yasakçı bir ahlak siyasetine dönüşüyor.

• “Okumak bir hak” derken farkında olmadan “doğru okuma”ya yönlendiriyoruz. Oysa çocuk kitabı müfredat değil, bir düşünme davetidir. 

Burada anne-babanın yeni parolası da “Üzülmesin, korkmasın” oldu. Bu kaygı, hayatın içinde olanı dilden silmeye kadar varıyor. Tıpkı sosyal medyada "ölüm" gibi kelimelerin yıldızlanması gibi... Oysa çocuk travmayı değil, anlam verememenin şaşkınlığını yaşar. Hakikatin kırılganlığıyla karşılaşmak, çocuğun düşünme eşiğidir.

Tolstoy’un ölümü, Andersen’in hüznü, Exupéry’nin yalnızlığı gibi örnekler çocukları korkutmaz; bilakis onları dünyayı anlamlandırmaya çağırır. Bu çağrı, yaşsız ve sınıfsız bir insani ihtiyaçtır. Kitaplar, metaforları ve alegorik anlatımları ile hakikatin sertliğine karşı bir panzehirdir çünkü düşünmeye açtıkları güvenli boşlukla duyguyu derinleştirirler.

Ne var ki bugün çocuklar televizyonlarda, TikTok’ta, savaş görüntülerinde gerçek şiddeti izliyorlar ama söz konusu bir masal olunca hemen “travma”dan dem vuruyoruz. Küresel şirketlerin ürettiği Örümcek Adam ya da Batman gibi karakterler üzerinden şiddet yüceltilirken yerel bir yayınevi aynı temayı işlediğinde pedagojik linçle karşılaşabiliyor. Bu çifte standart, koruma refleksinin düşünmeyi nasıl daralttığını gösteriyor. Oysa şiddet, en çok da hikayeler aracılığıyla dönüştürülebilir.

İşte tam burada poetikanın, yani anlatının arındırıcı gücü devreye girer. Aristoteles’in katharsis dediği şey, acının değil, anlamın içinden geçerek arınmaktır. İyi hikaye didaktik değildir; korumaz, düşündürerek iyileştirir.

Algoritmik imge rejiminde estetik sömürgeciliği

Bu gerilimin bir ucunda MEB onaylı kitapların çizimleri hâlâ aynı sessiz müfredatı dolaştırıyor: Erkek keşfeder, kız yardım eder; anne evde, baba işte, çocuk itaatkar. İmge, kelimeden daha kalıcı bir ideoloji taşır. Bu görsellerin estetiği, bir tür kasaba belediyeciliği anlayışını andırır: Kaldırımlar yenilenir ama hayat aynı kalır. Kültür politikası, biçimsel eşitlemeye indirgenir. Masalın içinde hâlâ bir “kral” geziniyorsa eşitlik estetik bir süs olur. 

• Oysa çocuk edebiyatı kamusaldır. Çünkü hikayeler halkındır; ideolojinin, piyasanın ya da “iyi niyetli” pazaryeri vaizlerinin malı değil.

Popüler çeviri kitaplar, küresel normalliği dayatır: Beyaz, orta sınıf mutluluk, yani bir tür estetik sömürgecilik. Çocuğa kendi sokağı, kokusu, kelimeleri hissettirilmez ve hatta onlar eksiklikmiş gibi hissettirilir. Evrensel hikayelerin parıltısı altında yerel kavrayışlar, sezişler, deneyimler solarak görünmezleşir.

Ama asıl sorun, içselleştirilmiş müstemleke (sömürge) bilincidir ki bu yazdığımız metinlerde de yaşar. Kendi kültürünü “yetersiz” bulan yetişkin, çocuğa “başka hayatlar” hediye ederken aslında onun kendine, sokağına yabancılaşmasına da neden olur. Her çeviri, yalnızca dili değil, üstünlük duygusunu da taşır.

Bugün yapay zekanın ya da görsel evrenin algoritmik imge rejimi de bu resme ekleniyor. Görseller artık estetik değil, verisel bir güç gösterisi hâlini alıyor; biçim ve içerik açısından ise yaşayan ölülerden ibaret kalıyorlar. Bu iklimin norma dönüşmüş imge dili, çizerin yaratıcılığından çok piyasa ve sistemin belleği tarafından belirleniyor. Yapay zeka, çocuk kitaplarının görsellerini birkaç saniyede üretiyor. Ama beslendiği veri setleri, Batı merkezli “beyaz adam”ın dünyasıyla sınırlı.

Tarafsızlıkla övülen teknoloji, bu kodları yeniden üreten bir araçtır yalnızca. Asıl mesele, ona komut veren iradedir. MEB’in dahi bu aracı kullanarak ürettiği köy-kasaba imgeleri, ataerkiyi yeniden ürettiğinden çocukları özneleştirmekten çok ideolojik bir dayatmadan ibaret kalıyor. 

• Yapay zeka, yalnızca komutu yerine getiren bir el; asıl sorumlu, bu kitsch imgeleri yaratma talimatını veren MEB’e egemen zihniyet.

Aynı koruma refleksi, dinî kurumların çocuklara yönelik yayınlarında da görülüyor. Diyanet ve çeşitli cemaatlerin hazırladığı kitaplarda “temiz”, “itaatkar” ve “günahsız” çocuk imgesi, ahlaki saflık adına düşünme alanını daraltıyor. Bu söylem, masumiyet fikrini kutsallaştırırken merakı günahkarlaştırıyor. Oysa merak, düşünmenin ilk adımıdır; çocuk edebiyatı da ancak merakla başlar.

Çocuğun düşünme hakkının gaspı olarak sansür

Aynı zihinsel refleks, “karşıt” kutupta da mevcut. Çocuğu tek tipleştiren piyasa estetiğinin karşısına çıkan kimi “alternatif” anlatılar da farkında olmadan benzer bir doğruluk rejimi kuruyor: “Yanlış”ı silip yerine “doğru”yu yazma arzusu. 

Seküler dünyanın “Eşit Masallar” girişimi, metaforları eksilterek metinleri daraltıyor. Manifestosundaki “iyi niyet” tartışılmaz olsa da bu sansürcü bir yaklaşım. Zira gerçek eşitlik, içerikte değil, okuma biçiminde saklıdır. Eşitlik, çocuğa “doğru cevabı” vermek değil, kendi sorusunu sorma cesaretini kazandırmaktır. Gerçek eşitlik, herkesin aynı şeyi okuması değil; herkesin özneleşip kendi sorularını sorarak düşünebilmesidir.

Arındırma arzusu: İkonoklazmın güncel izdüşümleri

Tarihin her döneminde “doğru”yu yeniden inşa etme arzusu, bir tür temizlik hareketine dönüşmüş. Kimi zaman bir heykelin yıkılışında, kimi zaman bir metinden “sakıncalı” kelimelerin silinişinde aynı “arınma” isteği yankılanmış. 

“Eşit Masallar”ın orijinal anlatıyı pedagojik bir doğruluk uğruna “iyi niyet”le budayan editoryal neşterinde canlanan, işte bu “doğru”yu yeniden inşa etme arzusudur. Bu tutum tarihe, kültüre ya da anlatıya mutlak bir ideolojik üstünlükle yaklaşma, onu “yanlış” olduğu gerekçesiyle temizleme ve yeniden yazma arzusudur. 

İster dinî bir saflığın, ister toplumsal adalet talebinin, isterse de katı bir korumacılığın kılığına bürünsün; hepsinin ardında benzer eğilimler yatar: Karmaşıklığa ve çatışmaya tahammülsüzlük. Kendi ahlaki doğrusunu mutlak hakikat ilan edip farklı olanı, rahatsız edeni ya da geçmişi imha ya da ameliyat yoluyla temizleme eğilimi… 

• Bu zihniyetin ortak adı: İkonoklazm. Yani, geçmişin ya da farklılığın karmaşıklığına tahammül edemeyen arındırma tutkusu.

Bu püriten refleksin en bürokratik karikatürü, MEB’in çoktan tarihe karışmış üretim ilişkilerini, 1980’lerin nostaljik estetiğiyle yeniden üreten yapay zeka üretimi köy-kasaba imgelerinde görülüyorsa aynı zihinsel refleksin diğer ucunda da çocuğu travmadan koruma kisvesi altında her sözcükten ve imgeden rahatsızlık duyan veliler durur. 

• Resimli bir kitapta dinozorun kuyruğunu penise benzetip “Bunu nasıl okutursun!” diye öğretmeni hedef gösteren velinin tepkisiyle heykeli yıkan el arasında rahatsız edici biçimde benzer bir arınma arzusu dolaşır. Orijinal eseri basitleştirerek yeniden yazan “Eşit Masallar” ile ataerkil kitsch’i yapay zekayla çoğaltan MEB, bu kültürel temizlik cephesinin farklı kanatlarıdır. 

Çocuk edebiyatı, işte bu toptan arındırma ve dayatma operasyonunun en hassas, en tehlikeli cephesi hâline gelmiştir. Bu zihinsel arındırma refleksi, elbette yalnız tarih sahnesinde kalmaz; kültürel üretim alanlarında da güncel biçimlerini bulur.

Çocuklardan ne öğrenebiliriz?

Çocuk kitapları, toplumun gelecekte nasıl düşüneceğini kodlayan araçlardandır. Bir resim, kelime, cümle ya da olay, yetişkine dönüşmesi beklenen çocuğun hayal gücünü biçimlendirir. Bu yüzden Dünya Çocuk Kitapları Haftası bir kutlama değil, bir yüzleşme fırsatıdır. 

Sorulması gereken sorular basit: Kitaplarla hangi dünyaların kapısını aralıyoruz? Bugünkü tasavvurumuz çocukları hâlâ şekillendirilmesi gereken bir “hamur” mu, yoksa bir özne olarak mı kabul ediyor? Onları korumaya mı çalışıyoruz, yoksa onlarla birlikte mi düşünüyoruz? Kendi ön ve son yargılarımızı paranteze alarak baksak neler görebiliriz? Gördüklerimizi anlamak için hangi soruları sorar, neler yaparız?

Belki de mesele, çocuklara daha çok kitap vermek değil; onlara kendi hayallerini kurabilmelerine, kendi kitaplarını yazabilmelerine yetecek cesaret ve teşvik için çok sayıda boş sayfa bırakmaktır. 

• Kitaplar, insanın sonsuz hayal gücünden filizlenen anlatılardır. Anlatılar, çocuğun duygularıyla, imgelemiyle ve anlamlandırma çabasıyla kendini ve hayatı keşfetme yolculuğudur. Çocuklara neyi nasıl anlattığımız, aslında bizim kim olduğumuzu da gösterir.

Çocuk hakları bağlamında, “koruma” ile “hak” kavramlarını birlikte düşünmek temel sorumluluğumuzdur. Çünkü bu haklar birbirinden ayrılamaz: Okuma, ifade ve bilgiye erişim hakkı, çocuğun düşüncesini kurmasının, eşdeyişle özneleşmesinin önemli koşullarındandır. 

Bu nedenle okuma hakkı, yalnızca bilgiye erişim değil, özneleşmenin ve öğrenmenin en erken biçimidir. Eşitlikçi, özgür ve yaşanabilir bir hayat istiyorsak çocukların hayal güçlerini besleyecek anlatılara ulaşma hakkı, biz yetişkinlerin ve ideolojiden arınmış özerk kültür kurumların sorumluluğundadır.