‘Kendimizle uğraşmaktan deliye döndük’: Nereden çıktı bunca rutin?

Çarık ustası dedemin hiç şaşmayan bir düzeni vardı. Her gün aynı saatte yatıp aynı saatte kalkar; uyanınca dolaşımını hızlandırmak için bacaklarına limonla masaj yapar; yatmadan önce muhakkak birkaç diş sarımsak yerdi. Sağlığını sarımsağa borçlu olduğuna inanırdı çünkü. Haftanın beş günü aynı saatte dikiş makinesinin karşısına geçip çarık yapmaya başlardı. “Çalışmazsam bilgisayar eskir” derdi. Bilgisayardan kastı beyniydi. Parkinson hastalığından ötürü elleri titrerken bile ne dikiş makinesinden ne de çarıklarından vazgeçti. O zamanlar onun bu tıkır tıkır işleyen düzenine rutin denmezdi ama basbayağı rutinleri varmış aslında.

Son yıllarda bir rutin enflasyonu oluştu malumunuz. Sosyal medya ve Youtube rutin videolarıyla dolu. Sanki nasıl yaşayacağımızı bilmiyormuşuz gibi sabah gözümüzü açtığımız andan akşam yatağa girene dek bütün gün, rutinlere bölünerek canlandırılıyor. Bu videolarda saçı başı dağınık uyananlara, işe yetişmek için nefes nefese kalanlara, alelacele çocuklarına kahvaltı hazırlayanlara, uykusuzluk ve yorgunluktan söylenenlere rastlanmıyor pek. 

Dünyanın neresinde olursa olsun benzer şekilde döşenmiş evler, benzer matcha’lar ve kahveler, benzer bir kusursuzluklar evreni var. Bunları izleyince güne spor yapmadan başlayanların rutinler aleminden aforoz edilme tehlikesiyle karşı karşıya olup olmadığını bile düşünüyor insan.

Rutinleri anlatan içeriklerin patlamasını, wellness (iyi yaşam) kültürünün hayatın her alanını sarmasıyla ilişkilendirmek mümkün. Biliyorsunuz artık sadece sağlıklı olmak yetmiyor; durmaksızın mental sağlığımıza, bedenimize, cildimize, kısacası kendimize yatırım yapmamız bekleniyor. Böylece kendimizin daha iyi bir versiyonuna ulaşacağımıza dair bir uydurmacaya inandırılıyoruz. 

Öz denetimi kutsayan bu uydurmaca, sayısız aktiviteyi ve metayı pazarlamanın da aracı. Rutinler bunun için son derece elverişli bir ortam yaratıyor. Disiplinli bir hayatı estetize ederken bir yandan da bireyi kendini geliştirme sarmalına hapseden, bu döngüyü hep ama hep tüketime yönelik birtakım “ödüllerle” ayakta tutan rutinler oluyor.

Why Wellness Sells kitabının yazarı Colleen Derkatch, wellness kültürünün bireyleri nasıl hissettiklerini, nasıl hareket ettiklerini, nasıl uyuduklarını ve bir gün zarfında neler yapabildiklerini dikkatlice gözlemleyip, bu alanlardan birinde yetersiz kaldıklarında müdahale etmeye iterek devamlı kendi kendilerini gözetim altında tutmaya zorladığını söylüyor. Rutinler, bu zorlamayı cici bir pakete sararak içselleştirmemizi kolaylaştırıyor. 

• Egzersiz rutinlerinin süper gıdaları, detoks içecekleri ve takviyeleri, manifestleme rutinlerinin defterleri, kristalleri, mumları, palo santo’ları ve bunlar gibi binbir çeşit ıvır zıvırın tüketim kültürünün iştahını kabarttığına şüphe yok.

Wellness devasa bir endüstri. The Global Wellness Institute, küresel wellness ekonomisinin özellikle pandemiden sonra hızla büyüdüğünü, 2023’teki değerinin 6,3 trilyon dolara ulaştığını, 2028’de 9 trilyon doları bulmasının beklendiğini belirtiyor. Bu verilerde pandeminin bir dönüm noktası olarak öne çıkması önemli. Rutin videolarının gördüğü ilginin artması da pandemi dönemine rastlıyor. Hayatın durgunlaştığı bu zaman diliminde içerik üreticilerinin temizlik yapmak, yemek pişirmek, uykuya hazırlanmak gibi gündelik işlerini rutin videoları çekerek anlatmaları çok tutmuştu. 

Rutin içerikleri arasında en çok rağbet görenler sabah rutinleri. Birkaç ay önce fitness influencer’ı Ashton Hall’un Instagram’da paylaştığı sabah rutini videosu viral oldu. Seher vakti, 3.52’de başlayıp tam tamına beş saat süren rutin 168 milyondan fazla izlendi ve yedi milyona yakın beğeni aldı. Beş saat boyunca ne mi yapıyordu? Koşu, İncil okuma, günlük tutma, muz yiyip muz kabuğunu yüzüne sürme, yüzme gibi bilumum aktivite... 

Hall’un videolarında benim en çok dikkatimi çeken şey, bir kadının arada kadraja giren elleri. Su şişesi kırıldığında cam kırıklarını toplayan, buz dolu bir bardağı uzatan, kıyafetlerini giymesine yardımcı olan, kahvaltısını hazırlayıp servis eden bir kadın. Onu hiç görmememiz, kadının görünmeyen emeğinin üstüne eklenen bir perdeyle iyice yok sayıldığını gösteriyor. Öte yandan bu gibi gerçeklikten kopuk rutinlerin yükünü sırtlanan birilerinin olduğunu hatırlatıyordur belki de izleyenlere.

Bana sorarsanız rutinleri böylesine cazip kılan dünyanın çivisinin çıkması. Ekonomik güvencesizliğin, adaletsizliğin, sosyoekonomik eşitsizliğin hüküm sürdüğü mevcut koşullarda göz gözü görmüyor. Gelecek demek, belirsizlikler yumağı demek artık. Her açıdan alabildiğine kontrolden çıkmış bir dünyada rutinlere yaslanarak küçük de olsa bir şeylerin bizim kontrolümüzde olduğuna inandırıyoruz kendimizi herhalde.

Geçenlerde sevdiğim bir arkadaşım “Kendimizle uğraşmaktan deliye döndük” dedi. Görünen o ki yapısal sorunları çözme işini bireye havale eden neoliberal kapitalizm hepimizi deli ediyor. Sonra da rutinlerle, ritüellerle, kendini geliştirme ve potansiyelini keşfetme masallarıyla şifalanacağımıza, yenileneceğimize inandırmaya çalışıyor bizi. 

Dünyanın kaosundan kaçıp kabuğumuza çekilmemizi, hayatlarımızı rutinlere bağlamamızı, alışkanlıklara teslim olmamızı dayatan bu düzene karşı hayatın kendiliğindenliğini kucaklamak hiç fena fikir değil.