Küresel yaşlanma: Dünyayı bekleyen büyük kriz

Dünya genelinde nüfus yapısı hızla değişiyor. Nüfusumuz ortalama yaşam süresinin uzaması eşliğinde 8 milyar sınırını geçse de artık daha az bebek doğuyor. İçinden geçtiğimiz küresel yaşlanma sürecinin ekonomiler ve işgücü piyasaları üzerinde de derin etkileri bulunuyor. Artık pek çok ülke, çalışma çağındaki nüfusun azalması ve emeklilerin sayısının artmasıyla oluşan demografik dönüşüm sürecine uyum sağlamaya çalışıyor.

Nedir?

Bir toplumda 65 yaş ve üzeri nüfusun (teknik olarak yaşlı nüfus) toplam nüfus içindeki payının artması nüfusun yaşlanması olarak tanımlanır. Nüfusun yaşlanması temel olarak iki sebebe dayanır. Bunlar düşen doğurganlık oranları ve artan yaşam süresidir. 

Günümüz dünyasında, şehirleşme, modern yaşam tarzı ve bireyselleşme, kadın nüfusun eğitim süresi ve işgücüne katılımının artması gibi sebeplerle doğurganlık hızı düşüyor ve beklentiler bu eğilimin devam edeceği yönünde. Özellikle gelişmiş ekonomilerde görülen bu eğilim bugün gelişen ülkeler liginde de izleniyor. Bu trendin yarattığı birikim, ülkelerin nüfus piramitlerinde kalıcı değişimleri de beraberinde getiriyor. İlaveten gelişen sağlık hizmetleri ve yaşam standartları sayesinde artan canlı doğum oranları ile beklenen yaşam süresinin uzaması söz konusu hareketi güçlendiriyor.

Ekonomik etkileri nelerdir?

Yaşlanan nüfusun ekonomi üzerinde yarattığı etkiler kendini büyük oranda istihdam piyasası ve ilişkili alanlarında gösterir. Doğum oranlarının düşüklüğü, genç işgücü havuzunu küçültürken, emeklilik yaşına gelenlerin sayısının artmasına yol açıyor. Bu da işgücü havuzunda kaçınılmaz bir daralmayı beraberinde getiriyor. OECD verilerine göre, 1980’de %19 olan yaşlı bağımlılık oranının (65+ yaş nüfusun çalışma çağındakilere oranı), 2023’te %31’e yükseldiği ve 2060’ta %52’ye ulaşmasının beklendiği görülüyor. Diğer bir ifadeyle, mevcut trendin devamı, 2060 itibarıyla OECD’de neredeyse her bir emekliye karşılık yalnızca iki çalışan kalabileceği anlamına geliyor. Çalışma çağındaki nüfusun payının azalması bu anlamda sadece işgücü arzında açık yaratmaktan öte emeklilik sistemlerinin geleceği üzerinde de soru işaretleri oluşturuyor.

İşgücünün yaşlanmasının, verimlilik artış hızını da etkilediği görülüyor. Bu noktada karşı argüman, teknolojik atılım sebebiyle değer yaratırken tecrübe ve bilgi birikimi yüksek olan yaşlı çalışanların katkısının artacağı yönünde olsa da ileri yaşlarda iş gücüne katılımın (kişinin tercihi ile de bağlantılı olarak) azalması ve becerilerin güncellenmesi sürecinin zorlaşması gerçekleri korunuyor. Bu da mevcut ekonomik dinamiklerin getirdiği teknolojiye adaptasyon gereksinimi sebebiyle beklentileri olumsuz yana çekiyor.

Hanehalkı tarafında, yaşlanan nüfusun tüketim ve tasarruf eğilimlerinin değişmesi de geniş çaplı ekonomik etkiler yaratabilecek bir süreç. Gelir artış potansiyeli sınırlı ve sağlık riskleri yüksek olan bu grubun tüketim alışkanlıkları zorunlu harcamalar odağına kayar. İhtiyari harcamalardaki azalma, tüketim harcamaları kanalıyla büyüme dinamiklerine etki eder. Tasarruf tarafında da riskli yatırımlardan sermayeyi koruma stratejisine doğru kayan bu grubun zaman zaman tasarruf eğilimlerini artırdıkları da görülür.

Yaşlanan nüfusun etkileri, bunların dışında, emek yoğun sektörlerde istihdam açığı eğiliminin artması, vergi tabanının azalması ve bölgesel ölçekte hızlı demografik değişimler gibi pek çok  kanalda kendini gösterir.

Alınan karşı önlemler

Yaşlanan nüfusun ekonomi üzerindeki geniş alana yayılan etkileri ekonomi politikalarında değişiklikleri zorunlu kılıyor. Emeklilik sistemleri üzerindeki finansal yükün artması sebebiyle pek çok ülkede emeklilik yaşı kademeli olarak yükseltiliyor. Yerel yönetimler, çalışma çağındaki nüfusta yaşanan erimeyi telafi etmek için kadınların ve gençlerin işgücüne katılımını teşvik eden politikaları devreye alıyor. Özel sektör tarafında şirketlerin, yaşlı çalışanları daha uzun süre istihdam edebilmek için esnek çalışma saatleri, yarı zamanlı pozisyonlar, bu grubu güncel tutmak adına geliştirilen eğitim programları, danışmanlık çözümleri veya uzaktan çalışma gibi düzenlemelere yöneliyor.

Kısaca, kurumların yaşlıların daha uzun süre çalışabilmesi için yaşam boyu öğrenme imkanlarının geliştirilmesi ve işyerlerinde yaş ayrımcılığının önlenmesinin kritikliği konusunda farkındalıkları yüksek görünüyor. Bu alanda atılan adımların karşılık bulup bulmadığı ise başka bir tartışmanın konusu olmayı sürdürüyor ve sürdürecek.

Bu alanda hükumetlerin iç yerine dış kaynaklara yönelme eğiliminde de artış görülüyor. Zaman zaman küresel çapta tartışma konusu olan planlı istihdam göçü programları bu soruna derman olma gayretiyle geliştirilmiş birer araçtan ibaret olmakla birlikte yerel ölçekte yaşam alanlarının uğrayabileceği değişimleri düşünen toplumların itirazlarını duyuyoruz.

Dünya ve Türkiye

Avrupa Kıtası, dünyada en yaşlı nüfusa sahip bölgelerin başında geliyor. Avrupa Birliği genelinde nüfusun beşte birinden fazlası 65 yaş üzerinde bulunuyor. Bölgedeki artık kronikleşen ekonomik durgunluğun ana sebeplerinden olan bu durumun yıllar geçtikçe kendiliğinden düzelmeyeceği de aşikar. Çok sayıda Avrupa ülkesi, işgücü kayıplarını telafi etmek için emeklilik yaşını yükseltme kararı aldı. Bu adımların yarattığı reaksiyon sebebiyle yaşanan iktidar değişimlerine dahi şahit olduk. Bunun yanında nitelikli göçmen programları devreye alınıyor.

Asya’da ise durum bölgeden bölgeye farklılık gösteriyor. Japonya, dünyanın en yaşlı nüfuslarından birine sahip durumda. Uzun süredir düşük doğurganlık ve yüksek yaşam süresi nedeniyle işgücü sıkıntıları yaşayan ülkede şirketlerin yaşlı çalışanların çalışma hayatına devamını teşvik eden politikalar uygulamaya devam ediyor. Güney Kore’de de ülke nüfusu çok düşük doğurganlık oranları sonucu hızla yaşlanıyor. Burada, hükumet vergi teşvikleri, yeniden eğitim programları ve doğum teşvik paketleri ile karşı önlem arayışında. Çin’de ise bu dönemde çocukluk yıllarımızın fenomenlerinden olan tek çocuk politikasının gecikmeli etkileri yaşanıyor. Burada hükumet ekonominin rekabet gücünü koruyabilmek için emeklilik yaşını yükseltme, kırsal alanlardan genç işgücünü şehirlere çekme ve yapay zekaya dayalı üretim artışı gibi stratejiler üzerinde çalışmaya devam ediyor.

Bu genel çerçeve ülkemiz için de geçerli. Doğurganlık hızının artmayacağı senaryolarda ülkemiz nüfusunun 2050 yılına kadar artması, sonrasında ise düşüşe geçerek 2100 yılında 77 milyonun altına çekilmesi bekleniyor. Kötü senaryoda bu değer 55 milyon seviyesine geriliyor. Ülkemizin genel demografik görünümü halen dünya ortalamalarından daha genç bir nüfusa işaret etse de bu durum uzun süredir bozuluyor ve pozisyonumuz artık kalıcı değil. Bugün nüfusumuzun yaklaşık onda biri 65 yaşın üzerinde yer alıyor bu oranın birkaç on yıl içinde %25’lerin üzerine çıkması halen çok olası. Bu eğilim, yaşlı bağımlılık oranını da yükseltirken emeklilik sistemimiz üzerindeki yükü de artırıyor. Kısaca, küresel çapta yaşanan bu gelişmelerden ülkemiz de etkileniyor ve bu alanda bir istisna değiliz.

Sonuç

Yaşlanma olgusunun boyutları ülkeler ve yerel dinamiklere göre farklılık gösterse de bu sorunun ya da dönüşüm gerekliliğinin varlığı hemen her coğrafyada mevcut. Bu durum bugün ve yarının belki de en önemli sosyo-ekonomik sorunlarından biri olarak karşımızda belirmiş durumda. Söz konusu uyumlanmayı hayata geçirebilmek adına gerek yerel gerekse de küresel ölçekte adımlar atılmakla birlikte kişilerin tercihleri (geç yaşta çalışmaya devam etmeme kararı) ya da kültürel alışkanlıklar söz konusu önlemlerin etkilerinin kısa vadede görülebilmesi üzerinde engel teşkil ediyor.

Bu noktada otoritelerin araç setlerinde kısa vadeli bir çözüm bulunmasa da yapılacak uzun vadeli planlamalar ve atılabilecek proaktif adımlarla beklenen olumsuz sonuçların farklı şekilde evrilmesi için halen umut olduğu da aşikar. Kaçınılmaz yaşlanma sürecinin ekonomik ve toplumsal bir avantaja dönüştürülmesi için yapılacak uzun soluklu ve efor isteyen reformlarla daha uzun süre sağlıklı ve aktif kalabilen bireyler ekonomiye ve topluma katkı sunmaya devam edebilir. Zaman acımasız olsa da insanoğlu krizi fırsata çevirmenin bir yolunu bulacaktır.