Performans toplumunun arayüzleri: Kimliğimiz artık sürdürebildiğimiz alışkanlıklardan mı ibaret?

Streak, badge, leaderboard, kudos, challenge… Bu kelimeler tanıdık geliyor mu? Ya da arkadaşlarınızın kaç kilometreyi kaç dakikada koştuğunu, hangi dili ne kadar süredir öğrendiğini, bir yılda kaç kitap okuduğunu; siz bunları hiç konuşmamış olsanız bile biliyor musunuz? Sabah uyandığınızda dün içtiğiniz şarap veya izlediğiniz film üzerine yorum yazıp paylaşmayı günlük rutininizin bir parçası hâline getirdiniz mi? Veya getirdiğini bildiğiniz en az bir arkadaşınız var mı?

Kimsenin kimseye yap demediği (bildirimleri saymazsak), kimsenin kimseye (fiziksel olarak) madalya takmadığı, sade ve sadece “kendimizin daha iyi bir versiyonu” (en azından bize öğretilen en iyi) olma yolundaki yeni performans çağına hoş geldik. Artık yalnızca ne yaptığınız değil, ne kadar düzenli yaptığınız, ne kadar sürdürebildiğiniz, bunu nasıl görünür ve ölçülebilir kıldığınız da önem taşıyor.

Strava, Duolingo, Goodreads, Letterboxd, Vivino gibi pratiklerimizi takip etmeye, geliştirmeye ve paylaşmaya yarayan uygulamalarla uzunca bir süredir haşır neşiriz. Son dönemde teknoloji kültüründe, dikkati mümkün olduğunca uzun süre platformda tutmaya odaklanan ve giderek kişisel görünürlük alanlarına dönüşen ana akım sosyal medyalara alternatif olarak belirli bir ilgi alanı etrafında sosyalleşmeyi, aidiyet kurmayı ve gelişimi takip etmeyi sağlayan bu uygulamalara yönelik ilginin arttığı konuşuluyor. 

30-40 yaş arası kullanıcılarla yaptığım küçük ankette katılımcıların neredeyse tamamı Strava, Goodreads veya Duolingo gibi uygulamaları kullanmaya başladıktan sonra ilgili alışkanlıklarının olumlu yönde değiştiğini söylüyor. En güçlü motivasyon kaynakları ise gelişimlerini görebilmek, başkalarıyla paylaşabilmek ve başkalarının ilerlemesini takip edebilmek. Peki insanları yalnızca içerik “tüketmeye” değil, kendi ilerlemelerini kaydetmeye, ölçmeye ve paylaşmaya yönelten ne? Yeni bir motivasyon ve kimlik altyapısı kuruluyor olabilir mi?

Performans toplumu

Byung-Chul Han’ın Yorgunluk Toplumu kitabında tarif ettiği performans toplumu, bireyin yalnızca dışarıdan gelen kurallar tarafından yönetildiği bir düzen değil; kendisini sürekli geliştirmesi gereken bir proje olarak görmeye başladığı bir dönemdir. 

• Bu toplumda insan yalnızca daha çok çalışmaya değil, kendisini sürekli dönüştürmeye, optimize etmeye ve bu dönüşümü görünür kılmaya yönelir. Başarı, yalnızca ne yaptığıyla değil; ne kadar ilerlediği, ne kadar istikrarlı olduğu ve bu ilerlemeyi nasıl gösterebildiğiyle ölçülmeye başlar.

Ancak bugün bu proje yalnızca iş hayatıyla sınırlı değil. İnsan artık sadece kariyerini değil; ölçülebilir, takip edilebilir ve görünür hâle gelen her şeyi; bedenini, sağlığını, entelektüel birikimini, hobilerini ve hatta boş zamanını da sürekli geliştirilmesi gereken alanlar olarak görüyor. 

Tam da bu noktada insanın kimliğini kurma biçimi değişmeye başlıyor. Kendini artık düzenli olarak yaptığı pratiklerle de tanımlıyor. Koşmak, egzersiz yapmak, kitap okumak, yeni bir dil öğrenmek veya bir konuda uzmanlaşmak artık yalnızca kişisel tercihler değil; aynı zamanda kim olduğumuzu anlatan göstergelere dönüşüyor. Hatta bu göstergeler öyle önemli bir hâl alıyor ki Londra’da bazı koşucuların, daha etkileyici görünen Strava profilleri isteyen kişiler adına koşu verilerini oluşturduğu örnekler ortaya çıktı. Yani artık yalnızca koşmak değil; koştuğunu gösteren performansa sahip olmak da değer taşıyor. Peki nereden geldik buraya?

Sahip olduklarım eşittir ben çağı

Kimlik anlayışının dönüşümüne bakacak olursak uzun süre kimlik büyük ölçüde sahip olunan şeyler üzerinden okunuyordu. Sanayi toplumunun ardından yükselen tüketim kültüründe “neye sahibim?” sorusu, aynı zamanda “ben kimim?” sorusunun da cevabıydı. İnsanın ne giydiği, hangi arabaya bindiği, hangi semtte yaşadığı, sosyal statüsünün görünür işaretleriydi. 

Kimliğin sahip olunan şeyler üzerinden kurulması tesadüf değildi. Tüketim, yalnızca ihtiyaçları karşılamanın değil; toplumsal konumu ifade etmenin de bir yoluna dönüşmüştü. Ancak tüketimin yaygınlaşması ve dijital kültürün yükselişiyle birlikte bu işaretler değişmeye başladı. Çünkü aynı ürünlere sahip olmak giderek daha mümkün hâle geldi. Fark yaratan şey artık yalnızca neye sahip olduğumuz değil, neyi seçtiğimizdi.

Bana neyi beğendiğini söyle…

İnternet ve dijital kültürle birlikte tüketim daha erişilebilir hâle geldikçe yalnızca sahip oldukları insanları birbirinden ayırmaya yetmemeye başladı. Fark yaratan şey, yapılan seçimlerdi. 

• Aynı mağazadan alışveriş yapılabiliyor, aynı telefon kullanılabiliyordu ama herkes aynı müziği dinlemiyor, aynı filmleri izlemiyor ya da aynı kitapları okumuyordu. 

Böylece kültürel tercihler yeni bir ayrışma ve kimlik dili hâline geldi. Spotify çalma listeleri, Pinterest panoları ya da Instagram’da paylaşılan kitaplar, filmler ve mekanlar yalnızca öneri değildi; aynı zamanda “Ben nasıl biriyim?” sorusuna verilen cevaplardı. Kimlik, büyük ölçüde kültürel zevkler üzerinden ifade ediliyordu. Kültürel sermaye; bilmek, seçebilmek ve ayırt edebilmek üzerinden kuruluyordu. Önemli olan yalnızca ne tükettiğiniz değil; neyi neden seçtiğinizdi.

Şimdi bana her gün ne yaptığını anlat

Burada da bitmedi. Dijital kültür, kimlik kurma biçimlerini tercihler üzerinden de dönüştürmeye başladı. Algoritmaların, akıllı telefonların ve sürekli kayıt tutabilen teknolojilerin gelişmesiyle birlikte ilk kez gündelik davranışlar ayrıntılı biçimde kaydedilebilir, ölçülebilir ve paylaşılabilir hâle geldi. 

Tabii bu dönüşüm yalnızca teknolojik değildi. Performans toplumunda insan, hayatının her alanını geliştirilebilecek bir proje olarak görmeye başladıkça; bedeninden zihnine, hobilerinden boş zamanına kadar her pratik gelişimin konusu oldu. Dijital araçlar, bu gelişimi hem bireyin kendisi hem çevresi için gözle görülür kıldı.

Yalnızca neyi sevdiğimizi göstermek yetmiyordu. O ilgiyle ne kadar süredir ilişki kurduğumuz, ona ne kadar emek verdiğimiz ve bunu ne kadar istikrarlı sürdürdüğümüz de önem taşır hâle geldi. Başka bir deyişle, “ne seviyorsun?” sorusunun yerini giderek “ne yapıyorsun?” ve hatta “bunu ne kadar düzenli yapıyorsun?” soruları almaya başladı. 

• Kimlik böylece yalnızca tercihler üzerinden değil, tekrar eden pratikler üzerinden de kurulmaya başladı. Hatta bunun dönüşümüne yan masadaki ilk buluşma sohbetlerinden kulağınıza çalınanlarda, ana akım sosyal medya mecralarındaki alışkanlıkla övünülen hikayelerde, içerik üreticilerinin alışkanları üzerinden kurguladığı içerik yaklaşımlarında da rastlamak mümkün.

90’larda ve öncesinde büyümüş olanlar hatırlayacaktır, bir zamanlar “Radiohead dinliyorum” demek bir kimlik cümlesiydi. Bugün ise “250 gündür her sabah koşuyorum”, “500 günlük Duolingo serim var”, “Bu yıl 70 kitap okudum” demek de benzer bir işlev görüyor. Durum gösteriyor ki artık yalnızca ilgi alanlarımızı değil, o ilgiyle kurduğumuz ilişkinin sürekliliğini ve performansını da sergiliyoruz. 

Bugün bizi anlatan şey yalnızca neyi sevdiğimiz değil; neyi tekrar tekrar yaptığımız, bunu ne kadar sürdürebildiğimiz ve o konuda “performansımız”. Geldiğimiz noktada bu uygulamalar da yalnızca alışkanlıklarımızı takip etmemizi sağlamıyor; ölçümü, görünürlüğü ve karşılaştırmayı deneyimin içinde yerleştirerek kimliğimizi hangi davranışlar üzerinden kurduğumuzu da şekillendirmeye başlıyor olabilir.

Dijital arayüzler neyi değiştirdi?

Hep koşuyorduk, hep kitap okuyorduk, hep yeni diller öğreniyorduk, hep şarap tadıyor, film izliyorduk. İlgi alanları kendimizi iyi hissetmek, merakımızı gidermek ve hayatımızı zenginleştirmek için birer araçtı. Peki bugün ne değişti de bu pratikler aynı zamanda bir kimlik göstergesine, hatta zaman zaman bir performans alanına dönüştü? Aslında değişen ne yaptığımız değil; yaptıklarımızın nasıl görünür hâle geldiği.

Bir zamanlar bu alışkanlıkların ritmini daha çok fiziksel hayat belirliyordu. Mahalledeki spor salonu, okul ve işyerlerindeki koşu kulüpleri, salon sohbetleri, küçük kitap grupları, dil kursları ya da yalnızca bir hobinin kendi içsel tatmini… Bir kitabı bitirdiğinizde bunu sisteme işlemeniz gerekmiyordu. Koşudan döndüğünüzde geriye yalnızca bedeninizdeki yorgunluk ve iyi his kalıyordu. Kendinizi motive etmek ve istikrarlı olmak için kendi yöntemlerinizi bulmanız gerekiyordu. Yeni öğrendiğiniz bir dili ilk kez seyahatte sipariş verirken test ediyordunuz. Etkilendiğiniz bir filmden çıktıktan sonra o filmi daha önce izlemiş arkadaşınızla filmi konuşmak üzere telefona sarılıyordunuz. 

Bugün ise bu ritmin önemli bir kısmını dijital arayüzler kuruyor. Hatırlatıyorlar, ölçüyorlar, kayıt altına alıyorlar, seriler oluşturuyorlar, rozetler veriyorlar, haftalık özetler çıkarıyorlar ve arkadaşlarınıza “hava atıyorlar”. Bir pratiğin yalnızca yapılmasını değil, ölçülebilir ve görünür olmasını da mümkün kılıyorlar. Yani davranış psikolojisinden epey iyi anlıyorlar ve bunu kullanmaktan çekinmiyorlar da diyebiliriz. 

Günümüzün kendisini sürekli geliştirmesi gereken bir proje olarak gören bireyi, artık alışkanlıklarını da takip etmek, optimize etmek ve görünür kılmak istiyor. Bu uygulamalar yalnızca bir aktiviteyi kaydetmiyor; o aktivitenin nasıl deneyimleneceğini de yeniden tasarlıyor. Yani işin özü artık ilgili alanlarımızla kurduğumuz ilişkinin arasına dijital arayüzler giriyor. Başka bir deyişle, motivasyonun mimarisi yeniden kuruluyor. Bu uygulamalar, performans toplumunun ihtiyaç duyduğu özneyi her gün yeniden üretiyor ve destekliyor. Değişen, aslında bu.

Alışkanlıkların altyapısı: Neden bu kadar çekiciler?

Davranış tasarımı üzerine çalışan araştırmacılar, bir alışkanlığın sürdürülmesinde en güçlü etkenlerden birinin ilerlemenin görünür hâle gelmesi olduğunu söylüyor. Günlük hedefler, küçük ödüller, seriler, rozetler ve ilerleme çubukları; kullanıcıya tamamlanma hissi veren geri bildirim mekanizmaları oluşturuyor. Kullanıcı yalnızca koştuğu ya da dil çalıştığı için değil; ilerlediğini gördüğü için de devam etmek istiyor.

BJ Fogg’un davranış modeli ve James Clear’ın alışkanlık üzerine çalışmaları da benzer bir noktaya işaret ediyor: Bir davranışın sürdürülebilir olması için motivasyon tek başına yeterli değil; alışkanlığı kolaylaştıran ve destekleyen bir sistem gerekiyor. Bu uygulamalar tam da bu sistemi tasarlıyor. Ancak burada mesele yalnızca alışkanlık yaratmaları değil. Bu uygulamaların asıl dönüşümü, alışkanlıkları ölçülebilir bir anlatıya dönüştürmeleri. Ankete katılan OBY (33) bu işlevi şöyle özetliyor:

“Kaydetmek kendimi takip etmemi kolaylaştırıyor; paylaşmak ise sosyal çevremle bağlantımı artırıyor.”

Strava yalnızca bir koşuyu kaydetmiyor; onu kişisel bir gelişim hikayesinin parçasına dönüştürüyor. Goodreads yalnızca okunan kitapları listelemiyor; yıllar içinde oluşan entelektüel bir arşiv yaratıyor. Duolingo ise dil öğrenimini küçük günlük pratiklere bölerek devamlılığın kendisini ödüllendiriyor. Böylece gelişim, bu kadar ayrıntılı biçimde ölçülebiliyor, arşivlenebiliyor ve gerektiğinde başkalarıyla paylaşılabiliyor. Deborah Lupton’ın self-tracking üzerine çalışmaları da kullanıcıların dijital kayıtları yalnızca performanslarını ölçmek için değil; geçmiş davranışlarını anlamlandırmak, ilerlemelerini takip etmek ve kendileri hakkında bir anlatı oluşturmak için kullandıklarını gösteriyor.

Ankete katılan L.K. (30), bir aktivitesini kaydetmediğinde “boşuna mı yaptım?” hissi yaşadığını söylüyor. Bunun nedeninin başkalarının görmeyecek olması değil, geriye dönüp kendi gelişimini takip edemeyecek olması olduğunu anlatıyor. I.D. (36) ise bunu daha da çarpıcı biçimde ifade ediyor:

“Aktivitemi kaydetmeyeceksem hiç koşmayayım daha iyi gibi hissediyorum. Kayıt altına alınması benim başlıca motivasyonum.”

Bu ifadeler, uygulamaların yalnızca bir kayıt aracı olmadığını gösteriyor. Kayıt, aktivitenin kendisinin bir parçasına dönüşüyor. Koşu yalnızca koşulduğunda değil; profile işlendiğinde, geçmişe eklendiğinde ve gelişim hikayesinin bir parçası hâline geldiğinde tamamlanmış hissedilebiliyor.

Bu dönüşüm aynı zamanda gözetimin yönünü de değiştiriyor. Michel Foucault’nun tarif ettiği disiplin toplumunda gözetim büyük ölçüde dışarıdan geliyordu. Okullar, fabrikalar ve diğer kurumlar bireyi denetliyor, normları onlar belirliyordu. Bugün ise gözetim yalnızca dışarıdan işlemiyor. Biz de kendi gelişimimizi sürekli izleyen öznelere dönüşüyoruz. Her sabah başkasının performans raporuna değil, kendi istatistiklerimize bakıyoruz. Kaç adım attık? Serimiz bozuldu mu? Bu hafta geçen haftadan daha mı az koştuk? Gelişim artık yalnızca yaşanmıyor; aynı zamanda sürekli takip ediliyor.

Her şey kaydedilebilir ve paylaşılabilirse: Bu da mı performans?

Strava, Goodreads ya da Duolingo milyonlarca insanın gerçekten daha fazla koşmasına, okumasına ve öğrenmesine yardımcı oluyor. Bu uygulamaların yarattığı motivasyonu küçümsemek mümkün değil. Dağınık gündelik pratiklere süreklilik, anlam ve topluluk kazandırmaları, başlı başına önemli. Ancak aynı zamanda gelişimle kurduğumuz ilişkiyi de dönüştürüyorlar. Eskiden bir alışkanlık, onu yaşadığımız anda tamamlanıyordu. Bugün ise çoğu zaman ancak kaydedildiğinde, ölçüldüğünde ve görünür olduğunda tamamlanmış hissediliyor.

Byung-Chul Han’ın tarif ettiği gibi insan kendisini sürekli geliştirmesi gereken bir proje olarak görüyorsa bu uygulamalar da o projenin gündelik altyapısını kuruyor. Gelişimi görünür, ölçülebilir ve karşılaştırılabilir hâle getirerek yalnızca alışkanlıklarımızı takip etmemizi sağlamıyor; aynı zamanda onları yönetmemiz, optimize etmemiz ve kendimizi bu pratikler üzerinden anlatmamız için yeni bir dil sunuyor.

Bu sebeple mesele yalnızca daha çok koşmamız, daha çok kitap okumamız ya da yeni bir dil öğrenmemiz değil. Mesele, bütün bunları giderek daha fazla performansın diliyle deneyimlememiz. Önce sahip olduklarımız bizi anlatıyordu, sonra beğenilerimiz. Şimdi ise tekrar ettiğimiz, kaydettiğimiz ve sürdürdüğümüz pratikler. Dijital çağın yeni kimlik dili belki de burada şekilleniyor. Bu araçlar da yalnızca alışkanlık uygulamaları değil; performans toplumunun gündelik hayattaki arayüzleri.

Belki de asıl soru şu: Gelişimi ölçmeden, kaydetmeden ve görünür kılmadan onunla nasıl ilişki kuracağımızı hâlâ biliyor muyuz?